وتكەندى اڭساعاندىق ەمەس, كورگەننىڭ كوڭىلگە قوناتىنىن ايتقاننىڭ اعاتتىعى بولماۋى كەرەك. قانشا جەردەن كۇل شاشىپ, كۇڭكىلدەسەك تە كەڭەس داۋىرىندە ادامعا دەگەن ءبىر جىلى قامقورلىق بار بولاتىن. بىرەۋگە ايتقان ءسوزىڭ وتەتىن. بارساڭ ماسەلەڭ شەشىلەتىن. ءبىلىم ءىسى – ەلدىك دەلىنگەن. بۇگىنگىدەي اقىلى دەگەن اتىمەن جوق ەدى...
ءيا, ءبىر كەزدە ساۋاتتى ەل ەدىك. نەسىن جاسىرامىز, وسى كۇندەرى جاس ۇرپاقتىڭ اراسىندا ساۋاتسىزدىق بارشىلىق. مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماعانداردى دا ەستىپ قالامىز. مىنا زاماندا ساۋاتسىزدىق جۋان جۇدىرىقتى شىعارماي قويمايدى. ونىڭ دا ەلەسى جوق ەمەس. ساۋاتى بار, وقىعاننىڭ اتى وقىعان, تەگى تەكسىز بولماسا, ادىلەتسىزدىك, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ەس تاپتىرماي جىبەرمەسە, بۇزىقتىققا, جولسىزدىققا, كورنەۋ الداپ-ارباۋعا بارمايدى.
جالپى, رەتسىز دە جۇيەسى كەم, كەي باسشىلار ءوزىن كورسەتىپ قالۋ ءۇشىن, قارجى قارپۋ جولىنداعى رەفورمالار ءبىلىم ءىسى مەن دەنساۋلىق سالاسىن دەمىكتىرىپ كەتتى. ەندى سول بەرەكەسىز تىرلىكتى جويۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. الدا ساۋاتسىزدىق تۋرالى ايتتىق. اقيقاتتى بۇگىن بۇگىپ قالماي ايتساق, ەرتەڭىمىز شاڭ-توزاڭسىز, ۇرپاق الدىنداعى مىندەت ءمىنسىز بولماق.
ساۋاتسىزدىق دەگەننەن شىعادى, جۇرت گازەت-جۋرنال وقۋدان قالىپ بارادى. قالانىڭ كەز كەلگەن جەرىندە تۇراتىن دۇڭگىرشەكتەردىڭ جۇقاناسى عانا قالدى. اۋدان ورتالىقتارىندا ءبىرلى-جارىم. بارى جەكەنىڭ قولىندا, ءوزى وندىرمەسە دە, الىپ ساتىپ تۇرسا دا, وقىپ قالعان وقىرماننىڭ قالتاسىن قاعىپ, بىلگەن باعاسىن قويادى. سايتتان وقىماي ما دەيتىندەر تابىلار. دۇرىس. بىراق وعان ادامدار تولىق دايىن با ەدى؟ الەۋمەتكە دەلىنەتىن الەۋمەتتىك جەلىدە ءبارى بار, ءارى مەن ءنارى كەلىسكەندەرى دە, الا قاشتى, جۇلا قاشتى دا, بۇنىسى نەسى دەگىزەتىن قوقىس تا, وسەك-اياڭ دا, ونى ءار قىرىنان كەلىپ, باس قوسا قالسا اڭگىمەلەيتىن ادامدار دا از ەمەس.
وركەنيەتتى دەپ وزەۋرەپ جۇرگەن ەلدەرگە بارعاندا تاڭعى ورازاڭدى تاڭعى اس ەمەس, تابالدىرىقتان «سىعالاپ» جاتاتىن باسىلىمدارمەن اشاسىڭ. بىرەۋ ەمەس, بىرنەشەۋىمەن. بىزدەردەگىدەي ساناۋلى بەت ەمەس, ەلۋ, ءجۇز بەتتەن اساتىنى بار. اقتارساڭ ءبارىن تاباسىڭ.
جالپاق الەمدى تاڭعالدىرىپ كەلە جاتقان جاپونيانىڭ باس گازەتى ون بەس ميلليونعا تاياۋ تارالىممەن جارىق كورەدى. كەشكى باسىلىمدارى دا بارشىلىق. سوعان قاراعاندا گازەت كەرەك بولعانى عوي. شەتەلگە ءبىر ساپارىمىزدا كولەمدى باسىلىمداردى قولعا العاندا, ەسكى وي-سانامەن, قاعازعا وبال عوي, دەپ ءتىل بەزەگەنىمىز بار. ءبىز ءۇشىن سونى, ولار ءۇشىن سۇرەڭسىز پىكىرىمىزدى اسىقپاي تىڭداپ العان تازالىققا جاۋاپتى ازامات, ء«سىزدىڭ قاجەتىڭىزدى وتەگەن سوڭ قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلەدى, تازا قاعازعا اينالادى.وسى ءۇردىس جالعاسا بەرەدى» دەپ ەدى. سول ساتتە بىزدە قالاي ەدى دەگەن سۇراق كوكەيگە كەپتەلگەن.
ءتىل بايلىعىن جەتىلدىرۋدە دە, ءتىل تازالىعىن وڭالتۋدا دا, ساۋاتتى سويلەۋدە دە, ساۋاتتى جازۋدا دا كىتاپتىڭ, مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ الار ورنى ولشەۋسىز. ونى ارامتەر بولىپ دالەلدەۋدىڭ قاجەتى شامالى. اعىل-تەگىل تەحنولوگياعا تەلىنگەن اقپارات قۇرالدارىنداعى وعاشتىقتار, ءتايت دەمەۋدىڭ كەسىرىنەن, وندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەيبىر جاس تولقىن مالعا ايتاتىن اتاۋدى ادامعا, ادامعا ايتاتىن ءسوزدى مالعا تەلىپ, توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزاتىن بولىپ ءجۇر.
ءتىلى مۇكىستەردىڭ, نامىستان ايىرىلعان, قاناتى قايىرىلعانداردىڭ جات تىرلىگى جيىركەنتۋمەن كەلەدى. ولارعا ۇلتتىق ۇعىمنان گورى جات اعىم جاقىن. ءتىلىمىزدىڭ وتىز جىلدان بەرى وڭالماي, باسىنان شاربى بۇلتتىڭ سەيىلمەي كەلە جاتقانى سودان بولۋ كەرەك. وسىنداي كەزدە تاسقا قاشالىپ, بۇگىنگە جەتكەن تاريحىمىز تاڭبالانعان باسىلىمداردان قول ءۇزىپ, ونى جۇرتتان الىستاتۋ ابىروي اپەرمەسى انىق. زامان دەپ سول زامان اعىمىنىڭ جەتەگىندە جەلىككەندەردىڭ سوڭى سورعا اينالماي قويمايدى.
ەندەشە تەحنولوگيانىڭ ءداۋىرى دەپ, نەبىر وزگەرىستەردى قابىلداعانمەن, ەسكى دە بولسا جاڭا, ءاربىر تىنىس بەلگىسىنەن باستاپ, سويلەم مەن ءسوز ءبىر ەمەس, بىرنەشە سۇزگىدەن وتەتىن گازەت-جۋرنال ماتەريالدارى تاسقا باسىلعان تاريح دەسە بولار. سونىمەن بىرگە, ۇلت ءتىلىنىڭ تاسقا باسىلعان بايلىعى, كەلەشەككە قالار اسىل مۇراسى دا. كوگىلدىر ەكران ءتىل بايلىعىنان گورى قىزىق قۋعان جارناماعا بەيىم تۇرادى. بۇل كەرەك, بىراق ۇلت ءتىلىنىڭ قۇنىن تۇسىرمەي, ءارىن كەتىرمەي, ءار تىركەستىڭ تۇپكى ماعىناسىنا بويلاپ, قازاقتىڭ جاۋھار ءسوزىن باستاۋ سۋىنداي مولدىرەتىپ ايتسا, باي دەگەن ءتىلىمىزدىڭ باعى جارىق جۇلدىزداي جانار ەدى.
ءيا, بۇكىل تاريحىمىز تاستاعى جازۋمەن جەتىپ وتىر. سودان دا شىعار, جۇرتىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتسەم دەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى: ء«بىرىنشى: گازەت – حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى, ءتىلى. ەكىنشى: گازەت – جۇرتقا قىزمەت ەتەتىن قۇرال. ءۇشىنشى: گازەت – حالىققا ءبىلىم تاراتۋشى. ءتورتىنشى: گازەت – حالىقتىڭ جوقتاۋشىسى» دەيدى.
وسى ءتورت قاعيدا ءالى كۇيىپ كۇن تارتىبىندە تۇر. ەندەشە گازەتكە دەگەن كوزقاراس قىليلانباي, تۇزەلگەنى ءجون سەكىلدى. جۇرت ايتۋمەن ەمەس, ءوزى جۇمىلسا دەگەن تىلەك بار. اسىرەسە ەلدەگى زيالى سانالاتىن ۇستازدار, وزگە دە ازاماتتار ۇيىتقى بولسا, قانە! بۇلاي دەۋىمىزگە ءبىر سەبەپ, مۇعالىمدەرگە قاجەت دەلىنەتىن بۇرىنعى باسىلىمدار جوققا ءتان. بارىنىڭ ساپاسى كوپ جاعدايدا كوڭىل كونشىتە بەرمەيدى. ىرگەلى باسىلىمداردى الىپ وتىرسا, ءپان وقىتۋشىسىنىڭ ەلدەگى وزگەرىستەردى بىلۋمەن قاتار, ءار تاقىرىپتى تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. قاۋىممەن جۇزدەسىپ, وي بولىسكەندە دە جۇيەلى سويلەۋگە جول اشىلارى انىق.
شىققان گازەتتى تاراتۋ جاعى قاي جەردە دە ولقى سوعىپ جاتقانى اقيقات. بۇل دا ويعا قالدىرادى. ءوزىمىز ۇلگى تۇتقان جۇرتتار سوڭعى ۋاقىتتا تەلەفون تەلمىرتكەن اقپاراتتان جالىقتى ما, الدە سانسىز ساۋلە جاناردى جەپ بارا جاتقان سوڭ با, كىتاپ پەن گازەت-جۋرنالدارعا قايتا بەت بۇرا باستادى. قىزىعىنان شىجىعى از بولماي تۇرعان اسىرە قىزىلدان ءبىز دە كەلە-كەلە بوي تارتارمىز.
مۇعالىمدەر گازەت بەتىندە ادىستەمە, ساباق بەرۋ تاسىلىنەن پىكىر الىسۋعا دا قۇقىسى بار. بۇل – بۇرىننان بار ءۇردىس. بۇرىنعىداي ەمەس, ۇستازداردىڭ ايلىعى جىل ساناپ ءوسىپ جاتىر. مۇنداي كەزدە ءبىلىم جارشىسى رۋحاني قۇندىلىققا دا جەتە ءمان بەرىپ, قاتار الىپ جۇرسە, ۇرپاقتىڭ دا ۇيرەنەرى كوپ بولارى ءسوزسىز. الا-قۇلا الەۋمەتتىك جەلىمەن بىرگە, اق قاعاز بەتىندەگى مارجانداي تىزىلگەن تاڭبالاردان اسىل ءسوزدى سارالاپ وقۋ دا كوڭىلدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەرى انىق.
قازىر قالتاسىنان قارجى شىعارىپ جازىلعان باسىلىمداردى حالىق دەر كەزىندە الا الماي جۇرگەن جايى بار. سەبەبى تاسۋشى تۇراقتامايدى. ول ءۇشىن ولاردى كىنالاۋدىڭ ورنى جوق. ايلىعى شايلىعىنا جەتپەسە, جاعدايى كوڭىل كونشىتپەسە قايتەدى؟ تەلەفون شالۋدان شارشاعان كەيبىر وقىرمان امالى تاۋسىلعان سوڭ, ەلوردانىڭ ورتالىعىنداعى «قازپوشتا» عيماراتىنا بارادى. سولاردىڭ قاتارىندا ءبىز دە بارمىز.
ەندى استانانىڭ وزىندە اپتاسىنا ءبىر رەت كەلەتىن گازەت-جۋرنالعا جازىلۋدىڭ قاجەتى بار ما دەگەندەر دە تابىلىپ جاتىر. ال قيانداعى اۋىل تۇرعىندارى باسىلىمداردان الىس قالعالى قاشان. ءبىرلى-جارىم كونە كوزدەر سۇراپىل جىلداردا دا ات ۇستىندەگى پوشتاشىنى كورۋشى ەدىك دەيدى كوزىن كولەگەيلەپ. ءتىپتى سەرگەكتەرى كومپوزيتور ق.ءمۋسيننىڭ «پوچتالون» ( ءسوزى س.حانگەلديندىكى) ءانىن ەسكە ءتۇسىرىپ, «قۋانىش سومكەم تولى ارقالاعان, سالەمحات ءار اۋىلدان, ءار قالادان. العىسىم جۇرتتان العان حاتتان دا كوپ, سوندىقتان وسى مىندەت ارتىق ماعان» دەپ كەلەتىن اۋەنىمەن استاستىرادى.
ەگەر ءبارىن جاڭا زامانعا تەلىپ, نارىق دەپ ارقانى كەڭگە سالىپ جۇرە بەرسەك, ءبىراز باسىلىمنان كوز جازىپ قالۋىمىز مۇمكىن. باردان ايىرىلعانىمىز دا جوق ەمەس. سونىڭ اياعىن قۇشقالى تۇرعاندار دا بار سەكىلدى. سوندىقتان جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, جاعدايعا قاراي باسىلىمدارعا جازىلساق, ۇلت ۇتىلماس ەدى, ءتىل تىرەگى بەكي تۇسەر ەدى. بۇل ىسكە جۇيەلىلىك كەرەك. كوپ ءىستىڭ تۇبىنە وسى جۇيەسىزدىك, وزىمبىلەمدىك, باس-باسىنا بيلىك قۇرۋ جەتىپ ءجۇر. ەلدىك ىسكە ۇلەس قوسايىن, گازەت-جۋرنالعا جازىلايىن دەسە, قىسقا ءجىپ بايلاۋعا كەلگەنمەن كۇرمەۋگە كەلمەيدى دەپ, قارجىدان قينالعاندارعا اۋقاتتىلار, جاڭا تەرمينمەن ءسوز ساباقتاساق باي-باعلاندار قول ۇشىن سوزسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولىپ, قازاق باسىلىمدارى سەرپىلەر ەدى.
حالىق تالابىن قاناعاتتاندىرىپ, قازىر قادىرى كەتىپ تۇرعان حات تاسۋشىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن ەرتەڭ ەمەس, وقىرماندى بۇگىن بارەكەلدى دەگىزەرلىك شارا جۇزەگە اسسا, سالعىرتتىقتان قۇتىلىپ, سەرپىلىس تۋار ەدى. جازىلعان گازەت-جۋرنالدارىن حالىق ۋاقتىلى الىپ, سەلقوستىق جويىلار ەدى. انا عاسىردىڭ باسىندا, «اق جول» گازەتىنىڭ ءۇش جىلدىعىندا ۇلتىم, جۇرتىم دەگەن م.دۋلات ۇلى: «ەرىك تە, ەرلىك تە, نە تىلەكتىڭ ءبارى دە مادەنيەتتى وركەندەتۋ ارقىلى عانا تابىلادى دەپ, يمان كەلتىرۋ كەرەك» دەپ, ء«باسپاسوزىمىز نە كۇيدە؟» دەگەن سۇراقتى توتەسىنەن قويىپ, وعان: «قۇداي ءوزى كەشىرەر» دەگەن ءبىر نامازدىڭ ۇمىتىندەي, «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن ماقالعا سۇيەنە بەرۋدىڭ كەرەگى جوق, كوشتىڭ تۇزەلەتىن كەزى بولدى. كوشتى تۇزەۋ كەرەك, كوشتى وڭعا باستاۋ كەرەك» دەپتى.
راس ءسوز. راس ءسوزدى دىتتەگەن مارەگە مۇلتىكسىز جەتكىزۋ ءۇشىن الاش ارىسىنىڭ اماناتىن ورىنداساق, بىتپەيتىن ءىس, اتقارىلمايتىن جۇمىس, قادىرى كەتكەن بەدەلدىڭ قايتپايتىنى بار ما؟
سۇلەيمەن مامەت