سۋرەت ونەرىنىڭ سەركەسى

رەسەيلىكتەر ءۇشىن «قازاقستاندا تۋعان», قازاقتار ءۇشىن «ماسكەۋدە تۇراتىن» ەكى ەلدىڭ سۋرەت ونەرىنە ورتاق شەبەردىڭ شى­عارماشىلىعىنا دا ونىڭ بۇل ەرەك­شە­لىگى تاڭباسىن سالماي قويماعان. ەكى ەل, ەكى ءۇيدىڭ اراسىنداعى كەڭىستىكتە ءومىر سۇ­رەتىن قىلقالام شەبەرىنىڭ ۇلتتىق درا­ما­داعى داڭقتى تۇلعالاردىڭ بالاسى بولا تۇرىپ ونەردەن قاشىق تاربيەلەنۋى مۇم­كىن ەمەستىگى بالالىق شاعىندا-اق بەل­گىلى بولعان ەدى. تەاتردىڭ وتىمەن كى­رىپ, ك ۇلىمەن شىعىپ, بار ءومىرى ساحنادا وتكەن اتا-اناسىنا ەرىپ, بالالىق شا­عىن شىمىلدىقتىڭ سىرتىندا وتكىزگەن شىڭ­عىس ءتىپتى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ رە­پەتيتسيالارىنا قاتىسىپ, كورەرمەن ال­دىندا ونەر دە كورسەتىپتى. اكە-شە­شەسى يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكي, ولەگ يانكوۆسكي, اننا مانياني, اننا جيرار­دو جانە باسقا دا اتى اڭىزعا اينالعان ارتىس­تەردىڭ اكتەرلىك ويىنىن ۇلگى ەتىپ, كىش­كەنتاي ۇلدارىنىڭ بويىنا ناعىز ونەر­گە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى سىڭىرۋگە تىرىسىپ باعادى. الايدا اتا-اناسى قۇلا­عىنا قانشا قۇيسا دا, ولاردىڭ ۇزىن-سونار مونولوگ جاتتاپ, بىردە جىلاپ, بىردە ك ۇلىپ, كۇنى-ءتۇنى ساحناعا دايىندالاتىن جۇمىسىن ازاپقا بالاعان شىڭعىس اكتەرلىك ونەردەن سانالى تۇردە باس تارتىپ, ءوز تاڭداۋىن جاسايدى.

بۋىرقانعان بوياۋلار الەمىنە بوي ۇرا­دى. الايدا انانىڭ ءسۇتى, اكەنىڭ قانىمەن بە­رىلگەن, جورگەگىندە جاتقاننان بەيسانا­لى تۇردە زەردەسىنە توقىلىپ, ادامي بول­مىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن ونەردەن ءبىرجولا الىستاپ كەتە الما­دى. شىڭعىستىڭ بۇكىل تۋىندىسى­نان شىعىستىڭ لەبى ەسىپ, تەاتردىڭ جانعا جاي­لى جۇپار ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. الما­تى جۇرتىن ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەم­لە­كەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ گالەرەياسىندا ۇيىم­داستىرىلعان «كوشپەندىلەر فيلوسو­فياسى» اتتى اۆتورلىق كورمەسىنە شاقىرعان شىڭعىس نوعايباەۆتىڭ تۋىن­دىلارىنداعى پەرسوناجدار تىزبەك قۇ­راپ تاپ وسى قازىر تەاتر ساحناسىنان تۇسە قالعانداي اسەرگە بولەيدى. تەاتر – شىڭعىستىڭ قانىندا ەكەن. اكتەرلەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول تەاتر ءومىرىنىڭ احۋال-اۋراسىن ءوز كەسكىندەمەلەرىنە كوشى­رىپ اپارعان. اكەسى ىدىرىس پەن اناسى فاريدانىڭ ميلليونداردى باس يدىرگەن ۇلى ونەرى ۇيىقتاپ كەتپەي, ونىڭ ون ەكى مۇشەسى مەن الپىس ەكى تامىرىندا اتوي سالىپ ويناپ جاتىر ەكەن. دەگەنمەن مىناۋ «كوشپەندىلەر فيلوسوفياسى» دەپ اتاعان اۋقىمدى كورمەسى ادامنىڭ ءوز تەگىنەن اجىرامايتىنىن تۇسپالداپ تۇرسا دا, ەكى ەلدىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرەتىن سۋرەتشىنىڭ كوزقاراسىنداعى پوليمادەنيەت سارىنىن, ياعني كۇللى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى جىرلاۋدى مۇرات ەتكەن قولتاڭبانى, ازاماتتىق پافوستى اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس.

كورمەگە اۆتوردىڭ 40 شاقتى كارتيناسى قويىلعان. نەگىزىنەن, ليتوگرافيالىق تۋىندىلار. ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ سيۋ­جەتىندە ءبىر سۋرەتتەن ەكىنشى سۋرەتكە كوشىپ جۇرەتىن وبرازدار وتە كوپ. كەسكىندەمەدە ءومىر سۇرەتىن ادامدار تابيعاتپەن جانە جانۋارلارمەن ۇيلەسىم تاپقان. سۋرەتشى­نىڭ كارتينالارىنداعى ادامداردى ومىرىمىز­دە كۇندە كەزدەستىرەمىز, بىراق وتە سيرەك كەزدەستىرەمىز, ءتىپتى مۇلدە كەزدەستىرمەۋىمىز دە مۇمكىن. وسى قايشىلىقتى ءتۇسىنۋ مۇم­كىن بە؟ بۇل كەيىپكەرلەر شەبەر قيالىنىڭ ءشولدى الەمىندە جاراتىلعانداي. شىڭعىس الەمى قوعامنان جىراق ء«وز ورتاسىن» جاساپ, ءوزىن ءبىر ەلگە نەمەسە ءبىر قالاعا تا­ۋەلدى ەتۋگە باعىتتايتىن «تۇسىنىكتى» قا­لىپتان بويىن اۋلاق سالادى. اۆتوردىڭ گرافيكالىق جۇمىستارى نوباي تۇرىندە جازىلعان. قىلقالام شەبەرى ءار تۋىندىسىندا سيۋجەتتىڭ قۇپيا ماعىنالارىن ءتۇرىپ بەرەتىن تۋىندى جاسايدى.

ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, كورمەنىڭ كۋرا­تورى ايگەرىم ايداربەك شىڭعىس نوعاي­باەۆ تۋىندىلارىنىڭ ەرەكشەلىگىن جان-جاقتى بەزبەندەي تۇرىپ, «ونىڭ شىعار­مالارى جۇمباق پەن جىراقتىققا تولى. نوعايباەۆقا كوشپەلىلەر ءدال وسىلاي كو­رىنەدى. سيۋجەتتەر بايانداۋ سيپاتىندا بولعانىمەن, اۆتوردىڭ ءازىل-وسپاعىن باسا كورسەتەتىن يرونياعا تولى» ەكەنىن ايتادى. تورتكۇل دۇنيەگە, توڭىرەگىنە ازداعان اجۋامەن, جەڭىل مىسقىلمەن قاراعاندىق­تان ونىڭ تۋىندىلارى ارت-حاۋس ستيلىندەگى انيماتسيالىق فيلمدەردىڭ سيۋجەتىنە, ياكي كاريكاتۋرالىق جۋرنالدارداعى ساي­قىمازاق بەينەلەرگە كوبىرەك ۇقسايدى. «ما­حاببات گيمنى» كارتيناسىندا دا جى­لى­لىقتىڭ لەبى بار. سەزىمگە مىقتاپ ما­تالعان ەكەۋ ماحابباتتىڭ تۇتقىنىنا اي­نا­ل-­ ­­عان, مويىندارىنا تۇسكەن تۇزاق ولار­­دى بۇ­گىن-ەرتەڭ بوساتپايدى. ازىلمەن باس­تا­لىپ, شىنايى سەزىمگە ۇلاسىپ كەتكەن قا­رىم-قاتىناسىن ەكى عاشىق وزدەرى دە تۇسىنە ال­ماي دال بولعان ءسات نىساناعا ءدوپ تيگەن.

شىڭعىستىڭ «حلوپۋشكا. كينو­سە­موچنايا گرۋپپا» دەگەن كار­تي­ناسى­نىڭ الدىندا كوبىرەك بوگەلدىك. اق-قا­را ءتۇستى مىناۋ كارتينا ونىڭ 1994 جىلى قازاق­ستاندىق كينورەجيسسەر ءامىر قارا­قۇلوۆتىڭ «گولۋبينىي زۆونار» – «كوگەر­شىندەر قوڭىراۋشىسى»» فيلمىندەگى تيمۋر دەگەن باستى كەيىپكەردى ويناپ, يتاليانىڭ تاورمين قالاسىن­دا وتكەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدىڭ گران-ءپريىن جەڭىپ العان كەزىن ەسكە سالدى. كينو الاڭىنان كورگەن وزىنە تانىس جاعدايدى شىڭعىس ءدال بەينەلەيدى. كينو ءتۇسىرۋدىڭ بۇكىل ماشاقاتى سەزىلەتىن سۋرەتتەن ءتۇسىرىلىم الاڭىنداعى قاربالاس, ادام ءتۇسىنىپ بولمايتىن الەم-تاپىرىق سابىلىس پەن جىلدامدىقتى سەزىنەسىڭ. مۇنداعى قاراقۇرىم ادامداردىڭ كوپتىگى ءوز الدىنا, كينو ءتۇسىرۋ كەزىندەگى پروتسەسس, كوڭىل كۇي اينا-قاتەسىز سۋرەتتەلەدى. شىڭعىستىڭ وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىگى, ءار تۋىندىسىنا تاقىرىپ قويعاندا, سول اتاۋدىڭ ءمانىن اشۋ ءۇشىن بەلگىلى اقىننىڭ ولەڭ جولدارىنان, بەلگىلى شىعارمالاردان الىنعان ءبىر ۇزىك كوركەم وي-رەپليكانى, ءوز تۇجىرىمدارىن ۇتىمدى پايدالانادى. سوندا ونىڭ كارتينالارىنىڭ اتاۋى شولاق ءبىر سوزبەن تۇيىندەلمەي, ساركازمعا تولى سيۋجەتتى ۇزاق-سونار ويمەن شيراتىپ, تۇزدىقتاي تۇسەدى.

ۇلكەن تەاتردا تاجىريبەدەن ءوتىپ, لون­دونداعى كوۆەنت-گاردەن تەاترى ءۇشىن ساح­نا بەزەندىرگەن ستسەنوگراف, ليتوگرا­فيا تەحنيكاسىمەن جۇمىس ىستەيتىن سۋرەت­شى-گرافيك شىڭعىس ىدىرىس ۇلى – «بو­لاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ, يۋنەسكو حالىقارالىق سۋرەتشىلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ مۇشەسى, ماسكەۋ كور­كەمدەۋ-ونەركاسىپ ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋ­شىسى, رەسەي استاناسىنداعى تانىمال «ۆيزيت» گالەرەياسىنىڭ تۇراقتى اۆتورى. بار ءومىرى الۋان ءتۇرلى بوياۋلار اراسىندا ءوتىپ كەلە جاتقان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بىرەگەي شەبەرى وسى ۋاقىتقا دەيىن 9 رەت جەكە كورمە وتكىزىپ, الماتى مەن ماسكەۋدە عانا ەمەس, پاريج بەن لوندوندا, پراگا مەن سپارتانبەرگ, گونكونگ پەن ۆاشينگتون­دا 60-تان استام كورمەگە قاتىسقان. بەلگى­لى رەجيسسەر يۋ.ليۋبيموۆتىڭ «تارتيۋف» سپەك­­تاكلىنىڭ بەزەندىرىلۋىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەن دە, م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادە­ميالىق دراما تەاترىنىڭ «ۇكىلى ىبىراي», بولات اتاباەۆ ساحنالاعان «شاعالا» سپەكتاكلدەرىنىڭ ساحناسىن بەزەندىرگەن دە شىڭعىس ىدىرىس ۇلى.

«ونەر» باسپاسىنان شىققان «فاريدا» دەگەن كىتاپتاعى مىنا جولداردى وقىعان­دا, ەرىكسىز كوڭىل تولقىپ, بويىڭدى تەبىرە­نىس بيلەيدى. «شىڭعىس – تەاتردىڭ بالاسى. بۇرىنعى اڭگىمەلەرىمدە دە ايتتىم – 1965 جىلى, تەاتر قازان قالاسىنا گاسترولگە كەتكەندە دۇنيەگە كەلدى. ىدىرىس قازاندا توي جاساپ, سەركە اعاي باستاعان ۇلكەندەر ەسىمىن شىڭعىس دەپ قويعان. وسكەن-كورگەن ورتاسى تەاتر, ونەر», دەپ جازعان ەكەن اناسى فاريدا ءشارىپوۆا.

ەسىمىن سەركە قوجامقۇلوۆ قويعان قوس تارلاننىڭ تۇياعى سۋرەت ونەرىنىڭ ناعىز سەر­كەسىنە اينالدى. ش.نوعايباەۆ ۇزاق جىلدار بويى شىڭدالعان شىعارماشى­لىق بەلەستەرىندە بەينەلەگەن تۋىندىلارىن «جۇمباق», «وتان», «مەتروداعى كەزدەسۋ», «نوباي» دەپ اتالاتىن ءتورت تومدىق البوم-جيناققا توپتاستىرىپ, جارىققا شىعاردى. بۇل البوم «مەن ومىرگە نە ءۇشىن كەلدىم؟» دەپ باستالاتىن ءوزىن تولعاندىرعان سانسىز سۇراققا بە­رىلگەن ناقتى ءبىر جاۋاپ ىسپەتتى. اق قاعازدىڭ بەتىندە قارىنداش قۋاتىمەن سالىنعان سۋرەتتەر ءتۇرلى تاقى­رىپتاعى ساحنا قويىلىمدارىنا, ال سۋرەت­شىنىڭ ءوزى كەيىپكەردى قالاۋىنشا قوزعا­لىس­قا كەلتىرەتىن رەجيسسەرگە ۇقسايدى. وزگە قانات­تاستارى سەكىلدى كەنەپ, مايلى بوياۋعا اۋەستىگى جوق سۋرەتشىنىڭ مەيلىنشە قارا­پايىمدىلىق قاعيداسىن ۇستانۋىندا ءبىر عانا سىر بار – ءومىر وتە قاراپايىم, ونى كۇردەلەندىرىپ جۇرگەن ادامداردىڭ وزدەرى. مولبەرت الدىندا مايلى بوياۋمەن ەمەس, قارا قارىنداشپەن ورىندالعان سۋرەتتەر وسىلاي سويلەيدى. ال ۇشكىر قارىن­داشتىڭ ۇشىمەن سالىنعان ءتۇرلى-ءتۇستى ليتوگرافياداعى وتكىر ويدىڭ ادىلدىگىن, ادالدىعىن سەزبەۋ, سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس.

 الماتى