زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ تۋرالى بىرەر ءسوز

...قىم-قۋىت تىرلىكتىڭ ءار ساعاتىندا, ءار مينۋتىندا ءبىز بايقاي بەرمەيتىن ساۋلەلى ساتتەر بولادى. سول ساتتەر جانىمىزعا شۋاق قۇيادى. جۋىردا سونداي ءبىر وقيعانىڭ كۋاسى بولدىم. سەناتور ەرىك سۇلتانوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ء«وڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ اياسىندا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارىن ارالاۋعا ىسساپارعا شىققانبىز. جولداعى سەرىگىمىزدىڭ ءبىرى – دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى تۇرىسبەكوۆ اعامىز. كەنەت باس قالادان شىعا بەرگەنىمىزدە زاۋىتبەك اعا ءبىر ادامعا قوڭىراۋ شالىپ: «الەۋ, اناشىم! امانسىز با؟ مىنە, ءبىز ەلوردادان جولعا شىقتىق. ءحالىمىز جاقسى» دەپ اناسىمەن سويلەسىپ, تۇتقانى قويدى. سولتۇستىكتەگى ءبىر قالاعا كىرە بەرگەنىمىزدە تاعى اناسىنا تەلەفون شالىپ, امان-ەسەن جەتكەنىمىزدى ايتتى. ارعى جاقتان اناسىنىڭ داۋىسى ساڭقىلداپ شىعىپ جاتتى:

– بالام-اۋ, توڭىپ قالعان جوقسىڭ با؟ اياعىڭا جىلى ش ۇلىعىڭدى كيدىڭ بە؟ – دەدى انا بالاسىنا جۇرەگىنىڭ مەيىرىمىن توگىپ. ءبىز جاقىندا 70 جاسقا تولاتىن ەل اعاسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلىنىڭ اناسىنا دەگەن بالالىق ماحابباتىنا ءدان ريزاشىلىقپەن قاراپ, ءماز بولىستىق. انا مەن بالا اراسىنداعى جىلى, شىنايى قارىم-قاتىناس جانىمىزدى جادىراتتى. وسى ساتتە الەمگە ايگىلى ءبىر دانىشپاننىڭ: ء«بارىمىزدى تاڭداندىراتىن ءبىر نارسە: تاريح بىلەتىن ۇلى ادامداردىڭ كوبىسىنىڭ تاماشا انالارى بولعان» دەگەن اتالى ءسوزى ەسىمە ءتۇستى. جاسى 90-نان اسقان جۇپار اپانى جاقسى ءبىلۋشى ەدىم. اقىلى اسقان كەيۋانا قازاقتىڭ توبەلى ءۇش ءبيىنىڭ ءبىرى – تولە الىبەك ۇلىنىڭ 7-ءشى ۇرپاعى.

ىسكەر باسشى

«ادامنىڭ ءىسى قانداي بولسا, ءوزى دە سونداي» دەپتى نەمىس فيلوسوفى گەورگ گەگەل. مەن مۇنداي دانالىق ءسوزدى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ىسكەر ۇيىمداستىرۋشى جانە بىلىكتى ديپلومات, مەملەكەتشىل تۇلعا زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى تۇرىسبەكوۆكە قاراتىپ ايتقان بولار ەدىم. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باياندى بولۋىنا جانە نىعايۋىنا ولشەۋسىز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن تۇلعا جۋىردا مەرەيلى 70 جاسقا تولادى. كوپ جىلدار بويى زاۋىتبەك اعامەن بىرگە جۇمىس ىستەپ, ونىڭ ءار ءىستى باسىنان اياعىنا دەيىن تىندىرۋعا دەگەن قابىلەتى مەن تاباندىلىعىنا, جاڭاشىلدىعى مەن پاراساتتىلىعىنا ءتانتى بولعانىم راس.

تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭىندا, دالىرەك ايت­ساق, 1993-1997 جىلدارى زاۋىتبەك قاۋىس­بەك ۇلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ اكىمى بولدى. ول كەزدە مەن ارىس اۋدانىنىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ, ەل ازاماتىنىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە تاۋە­كەلگە بەل بۋىپ, ەل مەن ۇلت مۇددەسى تالاي ىزگىلىكتى ىستەردى تىندىرعانىن ءوز كوزىم­مەن كوردىم. ءوزىمنىڭ ۇستازىم, اقىلشىم, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ العاشقى اكىمى مارس فازىل ۇلى ۇركىمباەۆ 1993 جىلى ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن كەتىپ, ءوڭىردى باسقارۋعا زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ كەلدى. ول ءار ءىستى شىنايى سۇيىسپەنشىلىكپەن, قۇشتارلىقپەن باستايتىن باسشى ەكەنىن بىردەن كورسەتتى. 1994 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ارىسقا اكىمنىڭ ءوزى كەلىپ, سول كەزەڭدەگى حالىق ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە – اۋىز سۋ تارتۋدىڭ 1-ءشى كەزەڭىن اياقتادىق. سالتاناتتى ءراسىمنىڭ لەنتاسىن زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى ءوز قولىمەن قيدى. سول جىلى ەرگوبەك اقىننىڭ 140 جىلدىعىن, ارىسقا تەمىر جول تارتۋدىڭ 90 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ قيىندىققا تولى العاشقى جىلدارى ەلدەگى وسىنداي يگى قادامداردان باستالدى.

وبلىس اكىمى ز. تۇرىسبەكوۆ ونەتىن ءىستىڭ رەتىن بىلەتىن ۇيىمداستىرۋشى بولا ءبىلدى. «الاردى ءبىلىپ بەرمەگەننەن بەز, ەل-جۇرتى سوڭىنا ەرمەگەننەن بەز» دەگەن تولە بي بابامىزدىڭ اتالى ءسوزىن جۇرەگىنە توقىپ, ەلدى بىرلىككە, ۇلتتىق مۇرامىزدى, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى ساقتاۋ مەن ناسيحاتتاۋعا جول اشاتىن ىرگەلى ىستەرگە بىلەگىن سىبانىپ كىرىستى. ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايى­مايدى» دەگەن  ۇلاعاتتى ءسوزدى ۇستانىم ەتتى. ءسويتىپ قابىرلەرى قاراۋسىز قالعان بايدىبەك بابا, دومالاق انا, بەس انا ماۆزولەيىن سالدىرىپ, بابا تۇكتى شاشتى ءازيز كەسەنەسىن جاڭعىرتتى. ورداباسىدا ء«ۇش ءجۇزدىڭ بىرلىگىنىڭ سيمۆولى» اتتى مونۋمەنت تۇرعىزدى.

زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ 1997-1999 جىلدار ارالىعىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە تۇڭعىش كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگىنىڭ نەگىزىن قالاپ, جاڭا مەكەمەگە باسشىلىق ەتتى. 1997 جىلى 12 جەلتوقساندا ەلباسى ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرىپ, ەرتەڭىنە, 13 جەلتوقساندا قازاق تىلىندە جازىلعان تۇڭعىش زاڭىمىز – «كوشى-قون تۋرالى» زاڭعا قول قويعانىن بىلەمىز. سول كۇنى كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى قۇرىلىپ, ونىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالعان زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ ەلباسىنىڭ ءوزى كورسەتىپ بەرگەن كوشى-قون ساياساتىن ىسكە اسىرۋ جۇيەسىن جاسادى. بۇل جۇمىسقا قاجەتتى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەدى. ونىمەن شەكتەلمەي, وزبەكستان, موڭعوليا, قىتايداعى قازاقتار تۇراتىن ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, ەلباسىنىڭ قان­دا­س­­تاردى اتامەكەنگە شاقىرۋىن جەتكىز­دى. ءسويتىپ ىركىلىپ قالعان كوشكە قايتا جان ءبىتتى. زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى سول كەزدە ارادا كوپ جىلدار وتكەن سوڭ ءوزى جاساعان كوشى-قون جۇيەسىنىڭ كومەگىمەن 1 ملن-نان استام قانداسىمىز ەلگە ورالاتىنىنا ءشۇباسىز سەنگەن ەدى. بۇعان قوسا, حالىقشىل ازامات اكىم ىسقاق جازعان, ەل زيالىلارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى قولداعان زاڭنىڭ كومەگىمەن 1994 جىلى توقتاپ قالعان قانداستاردىڭ كوشۋى قارقىن الدى. كوشتى قولداۋعا قاجەتتى قاراجات, مىڭداعان كۆوتا ءبولىندى. كەيىنىرەك, بۇل قىزمەتكە كەلگەن قازاقتىڭ ارداقتى قىزى التىنشاش جاعانوۆا ىزگىلىكتى ءىستى ءارى قاراي جالعاستىردى. 2003 جىلى مەن قۇزىرلى اگەنتتىكتىڭ وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ جۇمىس ىستەپ, جىلدىڭ سوڭىندا التىنشاش قايىرجانقىزىنىڭ ۇسىنىسىمەن اگەنتتىك ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلاپ, استاناعا قونىس اۋداردىم. سول جىلدارداعى قىزىق پەن قيىندىققا تولى كۇندەرىمىز, ايلارىمىز بولەك اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى.

زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى ودان ءارى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى, ىشكى ىستەر ءمينيسترى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىن 6 جىلعا جۋىق باسقارىپ, وسى سالاداعى رەفورمانى ءساتتى باستاپ جۇرگىزىپ, الەمدەگى وزىق تاجىريبەنى, ومىرشەڭ ادىستەمەنى ەنگىزۋگە كۇش-جىگەرىن اياماي جۇمسادى. تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك قىزمەتكە الۋدا مەريتوكراتيا قاعيداتى, مەملەكەتتىك اپپاراتتى قىسقارتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ار-نامىس كودەكسىن ەنگىزۋ سياقتى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن ز.تۇرىسبەكوۆ باسقارعان جىلدار دا ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى تۇبەگەيلى رەفورمالارمەن ەل-جۇرت­تىڭ ەسىندە قالدى. پوليتسيا قوعامعا اشىق بولىپ, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ ءوزى حالىققا ەسەپ بەردى.

كانىگى ديپلومات

ودان كەيىنگى جىلدارى زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلىنىڭ مىقتى مامىلەگەرلىك, كانىگى ديپلوماتتىق قابىلەتى كوپكە ايان بولعان قىزمەتى باستالدى. 2007 جىلى 13 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالدى. «پايداڭدى جاقسى بولساڭ كوپكە تيگىز» دەگەن بابالار ءسوزىن شىراق ەتكەن مەملەكەتشىل قايراتكەر ەكى ەلدى ەلدەستىرۋگە, باۋىرلاس ەكى حالىقتى جاقىن­داس­تى­رۋعا زور ۇلەس قوسىپ, ءوز حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى ءۇشىن زور ماڭىزى بار ىستەردى قولعا الدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى – ناۋاي وبلىسىنداعى نۇراتا قالاسىنا جاقىن جەردە جاتقان ايگىلى ايتەكە ءبيدىڭ باسىنا ماۆزولەي تۇرعىزدى. بۇرىن قابىر­عالارى جارىلىپ, قۇلاۋعا شاق قالعان مازار­دىڭ ورنىندا جۇرت زيارات ەتۋگە اعىلىپ جاتقان ۇلكەن ەڭسەلى ماۆزولەي تۇرعا­نىن كورەسىڭ. ءزاۋلىم كەسەنەنىڭ جانىنان مەشىت بوي كوتەردى, اۋماعى اباتتاندىرىلدى.

البەتتە, مۇنداي نىساندى سالۋعا وزبەك باۋىرلار بىردەن كەلىسپەگەنى انىق. زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى ءامىر تەمىردىڭ باس كەڭەسشىسى بولعان وراز قاجىدان باستاپ, كۇللى پارسى, وزبەك, قىرعىز جۇرتىندا اۋليە اتانعان قازاق پەرزەنتى, نۇراتادا حان بولعان سەيىتقۇل اۋليەنىڭ, كۇللى ازياعا ەسىمى ءماشھۇر ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ, قوقاندا حان بولعان اقشا بابامىزدىڭ, تۇتاس تۇركى جۇرتىنىڭ دامۋى ءۇشىن قايراتكەرلىك تانىتقان داڭقتى تۇلعا – ايتەكە ءبيدىڭ ۇلىلىعىن بۇلتارتپايتىن دەرەكتەرمەن ءتۇسىندىرىپ, كورشى ەلدىڭ بيلىگىنە ءسوزىن وتكىزدى. بىلىكتى ديپلومات تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن جانە ەكى ەل باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستاردى مامىلەگەرلىكپەن شەبەر پايدالاندى.

سونداي-اق ول وزبەكستان بيلىگىنىڭ رەسمي رۇقساتىنان كەيىن, تاشكەنتتەگى تولە بي بابامىزدىڭ ماۆزولەيىن قايتا جاڭعىرتۋعا قۇلشىنا كىرىستى. باستاعان ءىسىنىڭ بەرەكەسىن كورسەتەتىن فاكتى, ەلشى اۋەلى يراننان 7 توننا قۇندى ونيكس تاسىن اكەلدىرەدى. ءسويتىپ باعالى تاسقا بۇرىنعى «قارلىعاش بي» دەگەن جازۋدىڭ ورنىنا «تولە بي» دەگەن جازۋ جازدىردى. ماۆزولەيدىڭ ءىشىن التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن كومكەرۋگە سامارقان مەن بۇقارادان ەڭ تاجىريبەلى شەبەرلەردى شاقىردى. بۇل ەكى نىسان قازىرگى كەزدە زيارات ەتەتىن ادامداردىڭ رۋحاني تۋريزمدەگى قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ­گە قىزمەت ەتۋدە. ەكەۋى دە وزبەكستان مەملەكەتىنىڭ قورعاۋىنا الىنعان قۇندى دۇنيەلەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى. «ادامعا ەڭ قىمبات نارسە – جۇرتتىڭ قامى, جۇرتتىڭ ءىسى» دەپ ۇلت ۇستازى احاڭ ايتقانداي, جۇرتتىڭ قامىن ويلاپ, مۇددەسىنە ساي كەلەتىن ءىس تىندىرۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلمەيتىنى انىق. مۇنداي جەردە وزاعامىزدىڭ مىنەزىن, ءتىلىن, تۇرمىسىن جەتىك بىلەتىن, سول ارقىلى باۋىرلاس حالىقپەن ءتىل تابىسا الاتىن ادام عانا مۇراتىنا جەتەدى. ايتپاعىمىز, كورشى ەلدە قازاقتىڭ ەكى بىردەي توبەلى بيىنە كەسەنە تۇرعىزىپ, زيارات ەتەتىن تۇتاس كەشەن سالدىرىپ, ولاردى مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان نىساندار تىزىمىنە قوسۋ – مايتالمان مامىلەگەر, ناعىز ىسكەر زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ ەل الدىنداعى ەرەك ەڭبەگى دەۋگە بولادى. ايتەكە بي كەسەنەسىن تولىققاندى اياقتاعان سوڭ, زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى تاشكەنتتىڭ تورىنەن 2 گەكتار جەردە ەشبىر ەلدىڭ نىسانىنا ۇقسامايتىن ەرەكشە فورماداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ عيماراتىن تۇرعىزدى.

ايرىقشا ىسكەرلىك جانە ۇيىمداستى­رۋشىلىق قابىلەتى زور  زاۋىتبەك تۇرىسبە­كوۆ 2009 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالدى. ءۇش جىل ەلشىلىك قىزمەتىندە دە ول ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نى­عايۋى­نا ىقپال ەتكەن يگىلىكتى ىستەرىن جالعاستىردى. اۋەلى حان جاڭگىردىڭ اناسىنا ارنالعان 10 مەترلىك مونۋمەنت سوقتىردى. ەلشى رەتىندە ەلدى ارالاپ ءجۇرىپ, استراحان وبلىسىنىڭ كراسنويار اۋدانىنداعى كىشى ارال اۋىلىندا قازاقتىڭ بوكەي حاننىڭ جەرلەنگەن جەرىن كورىپ: ء«وز زامانىندا ادىلدىگىمەن ەل بيلەگەن, جوعارى ديپلوماتيالىق قابىلەتى بولعان, قازاقتاردى ءبىر وق شىعىنداماي-اق ەۋروپاعا جەتكىزگەن بوكەي حاننىڭ بۇلايشا قاراۋسىز قالعانى نەسى؟» دەپ حاننىڭ ب ۇلىنگەن قۇلپىتاسىنا ايانىشپەن قارايدى. رەسەيلىك ديپلوماتتاردىڭ كوزىن تاريحي شىندىققا ابدەن جەتكىزىپ, استراحان وبلىسىنىڭ بيلىك ورىندارىمەن تابىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, اقىرىندا حاننىڭ قابىرىنىڭ باسىنان 21 مەترلىك ۇلكەن ماۆزولەي سالۋعا رۇقسات الادى. تولە بي بابانىڭ ماۆزولەيىندەگى سياقتى, وسىناۋ يگىلىكتى ىسكە دە قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قاراجاتى جۇمسالادى.

زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى تاۋەلسىزدىگىمىز­دىڭ باستاۋىندا تۇرعان الاش ارىستارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە «الاش» قوزعالىسى جەتەكشى­لەرىنىڭ وشپەس ەرلىگىن تاريحتا قالدىرۋعا جانە جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە دە ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. سونىڭ ءبىر دالەلى, ەلشىلىكتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن 2010 جىلى 24 قاراشادا ورىنبوردا 1917-1920 جىلدارى الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ ءماجى­لىسى وتكەن جانە 1913-1918 جىلدارى «قا­زاق» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى قونىس­تان­عان, باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرعان ۇيلەردە مەموريالدىق تاقتا اشىلدى. 2011 جىلى ماسكەۋ ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن 1931-1934 جىلدارى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ تۇرعان پوكروۆ بۋلۆارىنداعى №14 ۇيدە مەموريالدىق تاقتا اشىلدى.

ەلشىلىك قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, مەملە­كەتشىل قايراتكەر باسقا دا ونەگەلى ىستەردىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى بولا ءبىلدى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن رجەۆ جەرىندە وپات بولعان قازاقستاندىقتاردىڭ ەرلىگىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. گرانيت تاقتادا  100 جانە 101 ديۆيزيا قۇرامىندا سوعىسقان 10 مىڭ قازاقستاندىقتىڭ ەسىمى التىن ارىپپەن قاشاپ جازىلدى. قازاقستاندىق ديپلوماتتار جاۋىنگەرلەر تۋرالى مالىمەتتەردى پودولسكىدەگى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنەن تاپقان. زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى بۇل ءتىزىمنىڭ جاسالۋىنا تىكەلەي ارالاسىپ, ەكى ەلدىڭ قۇزىرلى ورگاندارىنان كەلگەن اقپاراتتاردى اسقان ىجداعاتتىلىقپەن تەكسەردى. وسىلايشا, 70 جىل بويى ءارحيۆتىڭ شاڭ باسقان سورەلەرىندە جاتقان ناعىز قاھارمانداردىڭ ەرلىگى جاريا ەتىلىپ, زور قۇرمەتپەن رۋحاني قۇندىلىقتار قاتارىنا قوسىلدى. بۇل تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, قاھارماندار رۋحىنىڭ الدىنداعى بورىشىمىزدى وتەۋ عانا ەمەس, كوپ جىلدار بويى سوعىستا حابار-وشارسىز كەتكەن اتا-اكەلەرىن, تۋعان-تۋىستارىن ىزدەپ جۇرگەن جاندارعا قۋانىش سىيلاۋدىڭ كەرەمەت كورىنىسى ەدى!

قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىندا ماسكەۋدەگى كريۋكوۆ ستانساسىنىڭ مەكتەبىنە باتىردىڭ ەسىمى بەرىلدى. رەسەيدىڭ استاناسىندا قازاقتىڭ باتىر قىزى – ءاليا مولداعۇلوۆا وقىعان مەكتەپ داڭقتى جەرلەسىمىزدىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ەكى مەكتەپ سوڭعى زاماناۋي ۇلگىدەگى وقۋ-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلعان. ەكەۋىندە دە باتىرلاردىڭ ءمۇسىنى, مۋزەيى بار. قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ بۇل وقۋ وردالارىن دامىتۋعا 1 ملن. دوللارىن جۇمساعانى – ەلشى زاۋىتبەك تۇرىسبە­كوۆ­تىڭ جوبالاردى قولداۋى مەن تىكەلەي باقىلاۋىنىڭ ناتيجەسى دەسەك ارتىق ايتپاسپىز. تۇرىسبەكوۆتەي تۇلعانىڭ تاعى ءبىر ايتۋلى تابىسى – ۇلى جەڭىسكە سۇبەلى ۇلەس قوسقان پانفيلوۆشىلاردىڭ ۇلى ەرلىگىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىمەن ماسكەۋ مەتروسىنداعى ستانسالاردىڭ بىرىنە «الماتى» اتاۋىن بەرگىزۋى. 2011 جىلى ماسكەۋ ۇكىمەتى براتەەۆ اۋدانىن سالىنىپ جاتقان ستانساعا «الماتى» اتاۋىن بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. ەلشىنىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋدەگى تالانتى مەن ماشىعىنىڭ ارقاسىندا 2013 جىلى مەترو ستانساسى اشىلىپ, الماتىداعى مەترودا «ماسكەۋ» ستانساسى ىسكە قوسىلدى.

2012-2015 جىلدار ارالىعىندا زاۋىت­بەك تۇرىسبەكوۆ ەلىمىزدىڭ ۋكراينا­داعى ەلشىسى قىزمەتىن اتقاردى. وندا دا وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ۇلگى بولارلىقتاي ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, قا­زاق­­ستاننان مايدانعا شاقىرىل­عان 1 ملن 200 مىڭنان استام جاۋىنگەرلەر­دىڭ 600 مىڭى ۋكراينانى نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە قاتىسقانىن كورەمىز. باۋىرلاس ۋكراينانى قورعاۋ جولىندا ەرلىگى اڭىزعا اينالعان باتىرلار­دىڭ قاتارىندا كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعام­بەتوۆ, اتى اڭىزعا اينالعان بارلاۋشى-پارتيزان قاسىم قايسەنوۆ جانە باسقالارى بار. شىمكەنتتە جاساقتالعان 102 اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جانە اقمولادا قۇرىلعان 106 كاۆالەريالىق ديۆيزيانىڭ جاۋىنگەرلەرى تۇگەلدەي «حاركوۆ قورشاۋىندا» جەر جاستانعان. ۋكراينا جەرىن جاۋدان ازات ەتۋدە ەرجۇرەك­تىك پەن قاھارماندىق كورسەتكەنى ءۇشىن 156 قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رى جوعارى اتاعىنا يە بولدى. سوعىس جىلدارىندا ۋكراين توپىراعىندا 300 مىڭنان استام قازاقستاندىقتار كوز جۇم­دى. مىنە, وسى تاريحي شىندىقتى ەكى ەلدىڭ باۋىرلاستىق, دوستىق قارىم-قاتىناستارىن تەرەڭدەتۋگە پايدالانا وتىرىپ, زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى «ۆ وگون زا رودينۋ» اتتى تەلەفيلمنىڭ جارىققا شىعۋىنا باستاما كوتەردى. ەلشى تاريحي فاكتىلەر مەن ارحيۆ ماتەريالدارى نەگىزىندە ءفيلمنىڭ ستسەناريىن ءوزى جازىپ شىقتى. كەيىنىرەك, ەكى حالىقتىڭ دوستىعىنا رۋحاني كوپىردىڭ ءرولىن اتقارعان وسى تۋىندى سەۆاستوپول قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدا 24 مەملەكەتتىڭ 150 ءفيلمىنىڭ اراسىنان گران-ءپريدى جەڭىپ الدى. ال ۋكراين حالقى مەن بيلىگى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ونەر تۋىندىسى ارقىلى حالىقتاردى جاقىنداستىرۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ەلشى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆكە ايرىقشا العىس ءبىلدىردى. 2014 جىلى 8 مامىردا حاركوۆ وبلىسىنىڭ كراسنوگراد قالاسىندا 106 اقمولا كاۆالەريالىق ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنىڭ قۇرمەتى­نە ەسكەرتكىش ستەللا اشىلدى. بۇل ەسكەرت­كىشتى تۇرعىزۋعا ز.تۇرىسبەكوۆتىڭ جەكە قاراجاتى جۇمسالدى. ستەللانىڭ بەتىندە: «قازاقتىڭ 106 كاۆالەريالىق ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە قازاقستاندىقتاردىڭ اتىنان زور العىس!» دەگەن جازۋ قاشاپ جازىلعان. مۇندايدا قازاق حالقى: «سۇيەر ۇلىڭ بولسا, سەن ءسۇي!» دەمەي مە!..

قاجىرلى قايراتكەر

ورىس جازۋشىسى ماكسيم گوركيدىڭ: «دۇنيەدەگى بارلىق كەرەمەتتەردى ادامنىڭ تاباندى, سۇيىكتى ەڭبەگى جاراتقان» دەگەن ءسوزى بار. زاۋىتبەك اعانىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن ءوز ىسىنە ادالدىعى, ەلگە قىزمەت ەتۋدەگى قايراتكەرلىگى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمەنىڭ وزەگى. سوڭعى جىلدارى دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ, ەلدىك جانە مەملەكەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە اتسالىسىپ جۇرگەنى بارىمىزگە ءمالىم. سولاردىڭ ءبىر پاراسىنا توقتالايىن. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ۇيىمنىڭ قالىپتاسقان داستۇرلەرىن ساقتاي وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ ورتالىق كەڭسەسى الماتىدان نۇر-سۇلتانعا كوشىرىلدى. ەلورداداعى كەڭسەدە جاڭا, ومىرشەڭ باس­تامالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. دقق مەن شەتەلدەگى ەتنوستىق قازاقتاردى قولداۋ ماقساتىندا «وتانداستار قورى» قۇرىلدى. جاتجۇرتتاعى قازاق دياسپوراسىنىڭ ۇزدىك, ماڭدايالدى وكىلدەرىن تانىستىراتىن «الىستاعى اعايىن» اتتى فيلمدەر تسيكلى, قازاقتاردىڭ تاريحى, مادەنيەتى جانە ءداستۇرى تۋرالى روليكتەر تسيكلى پايدا بولدى. زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلىنىڭ يدەياسىمەن تۇسىرىلگەن قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار قايراتكەر ۇلدارى – ءالىمحان ەرمەكوۆ, نۇرتاس وڭداسىنوۆ, جۇمابەك تاشەنوۆ تۋرالى بىرقاتار فيلم قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى.

دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قاۋىمداستىعى سوڭعى جىلدارى «اسار» جانە «باسپانا جانە جۇمىس» اتتى ەكى ۇلكەن جوبانى ىسكە اسىرۋدى قولعا الدى. ماسەلەن, ەلوردادان قاراعاندىعا شىعاتىن تاس جولدىڭ بويىنان قانداستارعا ارنالىپ سالىنعان 1282 كوتتەدج بوي كوتەردى. پارلامەنت سەناتىندا ء«وڭىر» دەپۋتاتتىق توبى بار. جۋىردا وسى توپتىڭ مۇشەلەرى دۇنيە­جۇزىلىك قازاقتار قاۋىمداستىعى تور­اعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆپەن بىرگە سول­تۇستىكتەگى پاۆ­لو­دار, قوستاناي جانە سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىستارىنا جۇمىس ساپا­رىمەن بارىپ, وڭتۇستىكتەن قونىس اۋدارعان ازاماتتاردىڭ حال-جاعدايىمەن تانىسىپ, وزەكتى ماسەلەلەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ, ولاردىڭ شەشۋ جولدارىن قاراستىردىق. سوڭعى 5 جىلدا جۇمىس كۇشى ارتىق وڭتۇستىك وڭىردەن جۇمىس كۇشى تاپشى سولتۇستىك وڭىرگە 31 مىڭنان استام ادام كوشىرىلدى. الايدا وسى كوشكە قاتىستى ءالى ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلەلەر وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى – باسپانا الۋ. حالىقتى كوشىرۋ, شەتتەگى قانداستاردى ەلگە اكەلۋ سياقتى ماسەلەنى زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى وتە تەرەڭ بىلەدى. ناقتى شەشۋ جولدارىن دا كورسەتە الادى. وڭىردەگى كەزدەسۋلەردە وسىعان كۋا بولدىق. قاجىرلى قايراتكەر وزەكتى ماسەلەنىڭ زاڭ نەگىزىندە جىلدام شەشىلۋ جولدارىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. سونداي-اق زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلىنىڭ كەز كەلگەن اۋديتوريادا ەمىن-ەركىن سويلەي الاتىنىن بۇرىن دا بىلەتىنبىز, وسى جولى دا كوزىمىزدى جەتكىزدىك. ساپارلاس بولعان جانعا العىس, ريزاشىلىق سەزىمىمىز ەرەكشە بولعانىن جاسىرا المادىق.

ءبىز جوعارىدا ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, قۇلاعىمىزبەن ەستىگەن جايتتاردى عانا گازەت وقىرماندىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە ءبىر كىسىدەي ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ بولمىسى مەن ءبىتىمىن وزىمىزشە سومداۋعا تىرىستىق. تۇرىسبەكوۆتەي تاۋ تۇلعالى ازاماتتىڭ بارلىق قىرىن, ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ءبىر ماقالادا تىزبەكتەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ءسوز ورايى كەلگەندە, زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلىن مەرەيلى جاسقا تولۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, دەنىنە ساۋلىق, وتباسىنا قۇت-بەرەكە تىلەپ, ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگىڭىزدىڭ بىرنەشە ەسەلەپ راحاتىن كورىڭىز دەگەن ىزگى نيەتىمىزدى جەتكىزگىمىز كەلەدى.

ءالىمجان قۇرتاەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى

پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,

ء«وڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ مۇشەسى