مەن 1941 جىلى سەمەي پەدينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىن ءبىتىردىم. سول جىلى 5 دەكابردە جارما اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلدىم. 12 دەكابردە الماتىعا كەلىپ, سوندا جاساقتالىپ جاتقان 100-دەربەس قازاق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىنا كىردىم. مۇندا ورتادان جوعارى ءبىلىمىم بولعاندىقتان 76 مم. ارتيللەريا ديۆيزيونىنا جىبەرىلىپ, 1942 جىلى 12 يانۆاردا اسكەري انت قابىلدادىم. قىسقا مەرزىمدى پولك مەكتەبىندە وقىپ, كىشى سەرجانت اتاعىن الدىم. العاشىندا زەڭبىرەك كوزدەۋشىسى, ارتىنان زەڭبىرەك كومانديرى بولىپ تاعايىندالدىم. 1942 جىلى 10 تامىزدا 100-دەربەس قازاق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا مايدانعا اتتاندىم.
ءبىرىنشى رەت ۇرىسقا 1942 جىلى 25 نويابردە, كالينين مايدانىندا كىردىم. 39 ارميانىڭ قولباسشىسى گەنەرال-مايور زىگين الەكسەي ءيۆانوۆيچتىڭ قاراماعىنداعى 100-دەربەس اتقىشتار بريگاداسى (كومانديرى پودپولكوۆنيك شەۆتسوۆ ۆاسيلي ەمەليانوۆيچ, كومانديردىڭ ورىنباسارى, پودپولكوۆنيك بايىشەۆ ساقتاعان) سول كۇنى مولودوي تۋد وزەنىن بويلاپ, ولەنينو باعىتىندا شابۋىلعا شىقتى. بۇل جويقىن قاندى شابۋىل بىرنەشە كۇنگە سوزىلدى. شابۋىلدىڭ العاشقى كۇنى مەنىڭ زەڭبىرەگىم جابىق پوزيتسيادان جاۋعا قارسى 203 سنارياد اتتى. زەڭبىرەك ستۆولى قىپ-قىزىل بوپ كەتتى. وسى قىزىل “وڭەشتەن” ۇشقان مىڭ جارىم كيلوگرامم مەتالل ء(ار سنارياد جەتى كيلوگرامنان اسادى) ءتۇيىر-ءتۇيىر جارىكشەكتەرگە ءبولىنىپ, جاۋ توبەسىنەن جاڭبىرداي جاۋدى. تالاي فاشيستەردى جايراتتى. بريگادا گازەتىنىڭ رەداكتورى مايور قاسىم ءشارىپوۆ وسى كۇنگى ۇرىس تۋرالى ءوزىنىڭ “قاتارداعى قاھارمان” اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ جازدى:
“كوماندا بويىنشا اتىس توقتاعاننان كەيىن تاعى دا باقىلاۋ پۋنكتىنەن: “وتە جاقسى اتتىڭدار, جاۋدىڭ اتاكاعا شىعىپ كەلە جاتقان ءبىر روتا جاياۋ اسكەرىن جويدىق” – دەدى باتارەيا كومانديرى, اعا لەيتەنانت پوپوۆيچ.
بۇل حاباردى ەستىگەن زەڭبىرەك راسچەتتەرى وتە قۋانىشتى بولدى. قيمىلدارىن ودان سايىن ۇدەتە ءتۇستى. ەكىنشى كوماندا بويىنشا اتاردا مەن: “وتان ءۇشىن!” دەپ ايعاي سالدىم. بۇل ۇران بارلىق راسچەتكە جىگەر بەردى. ولار زەڭبىرەكتى تەز-تەز وقتاپ, جىلدام اتا باستادى.
بۇل جولعى سنارياد جاۋدىڭ ءدال باقىلاۋ پۋنكتىنىڭ توبەسىنەن ءتۇسىپ, ىشىنەن سەگىز فريتس شىعا قاشتى. ارتىنان جەدەل اتقان زەڭبىرەك وعى ولاردى دا جوق ەتىپ جىبەردى.
مەنىڭ راسچەتىم ۇزدىك ۇلگى كورسەتتى. وقتاۋشى ابجالوۆ زەڭبىرەكتى كوز ىلەستىرمەي وقتايدى, ناۆودچيك قۇسايىنوۆ ءادىلحان تۋرا, ءدال كوزدەپ, سەكۋندىنا جىبەرمەي زەڭبىرەكتى اتىپ ۇلگەرەدى. بۇل راسچەتتەگى جىگىتتەردىڭ ءبارى دە وسىلاي قيمىلدايدى. (ق.ءشارىپوۆ. قاتارداعى قاھارمان. “قازاقستان” باسپاسى, 1965,26-بەت).
العاشقى ۇرىستار كەزىندە بريگادا ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. مەنىڭ دە ءبىرنەشە جاۋىنگەر دوستارىم, جاقسى كورەتىن كومانديرلەرىم وپات بولدى. سولاردىڭ ءبىرى جاياۋ اسكەرمەن ىلەسە ءجۇرىپ, جاۋعا اشىق پوزيتسيادان وق اتاتىن باتارەيانىڭ ۆزۆود كومانديرى, كىشى لەيتەنانت قاجىم كوشەكوۆ ەدى. ماماندىعى جۋرناليست-ءتىن. الماتىدا شىعاتىن رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتى “لەنينشىل جاستىڭ” (قازىرگى “جاس الاش”) رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولعان. 1941 جىلى سوعىس باستالىپ, دەكابر ايىندا الماتىدا 100-دەربەس قازاق اتقىشتار بريگاداسى جاساقتالعاندا زاپاستاعى ارتيللەريست كوشەكوۆ سونىڭ قۇرامىنا كەلگەن. ون ءتورت جاسىمنان باستاپ ولەڭ, حابار جازىپ, ولارىم اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق گازەتتەر بەتتەرىندە جاريالانىپ جۇرگەن مەن ارتيللەريا ديۆيزيونىندا ونىمەن ىنىلىك-دوستىق قارىم-قاتىناستا بولدىم. بريگادا العاش شابۋىلعا شىققان كۇنى كوشەكوۆ زەڭبىرەكتەرىن باستاپ, العى شەپتە ءجۇردى. شابۋىلعا بوگەت بولعان جاۋدىڭ بىرنەشە اتىس ۇيالارىنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى. ءسويتىپ جۇرگەندە ونىڭ وزىنە وق ءتيىپ, وپات بولدى. جان تاپسىرار الدىندا جاۋىنگەرلەرىن العا ۇمتىلۋعا, شەگىنبەۋگە شاقىردى.
كۇنى بويى فاشيستەرگە جابىق پوزيتسيادان تىنباستان وق جاۋدىرعان مەن العى شەپتەن كەلگەن حاباردان كوشەكوۆتىڭ وققا ۇشقانىن كەشكە, قاس قارايا ەستىپ, قاتتى كۇيزەلدىم. جەر ۇيدەگى ماي شامنىڭ تۇبىندە ءتۇنى بويى كوز ىلمەستەن وتىرىپ, وققا ۇشقان اعا دوسىمنىڭ ەرلىگىنە ارناپ “وسيەت” دەگەن ۇزاق ولەڭ شىعاردىم.
كەلەسى ۇرىستاردىڭ بىرىندە مەنىڭ ءوز اۋدانىمنان اسكەرگە بىرگە الىنعان جەرلەستەرىم پۋلەمەتشى سەرجانتتار اقاي ءالين مەن دىنمۇحاممەد شىڭعاەۆ وققا ۇشتى. مەن “ەكى سەرجانت” دەگەن باللادامدى وسى ەكەۋىنە ارنادىم. بۇل باللادا دا دەرەۋ بريگادا گازەتىنىڭ بەتىندە باسىلىپ شىقتى. “وسيەت” ولەڭى سياقتى بۇل دا, ارتىنان الماتىدا شىعاتىن رەسپۋبليكالىق “سوتسياليستتىك قازاقستان” جانە كەيبىر وبلىستىق گازەتتەردىڭ بەتتەرىندە باسىلدى.
بۇدان كەيىن بريگادا 22-ارميانىڭ (قولباسشىسى گەنەرال-مايور ۆاسيلي الەكساندروۆيچ يۋشكەۆيچ) قاراماعىنا بەرىلىپ, شابۋىل ۇرىستارىن ودان ءارى جالعاستىردى. بۇل ۇرىستار كەزىندە 100-اتقىشتار بريگاداسى باسقا دا كورشى قۇرامالارمەن بىرلەسىپ, جاۋ تەپكىسىنەن ونداعان دەرەۆنيالاردى بوساتتى.
دەكابردىڭ ورتاسىندا بريگادا الدىڭعى شەپتەن تىنىعىپ, تولىقتىرىلۋعا شىعارىلدى. بۇل ۋاقىت ىشىندە ونىڭ قۇرامىنىڭ تەڭ جارتىسى قاتاردان شىقتى. ولاردىڭ ورنىنا 1215 ادام جاڭادان قوسىلدى. وسى تولىقتىرۋدى العاننان كەيىن بريگادا قايتادان جورىققا شىعىپ, اتاقتى ۆەليكيە لۋكي وپەراتسياسىن جۇرگىزىپ جاتقان 3-ەكپىندى ارميانىڭ (قولباسشىسى گەنەرال-مايور گاليتسكي كۋزما نيكيتوۆيچ) قاراماعىنا كەلىپ, اتاقتى ۆەليكيە لۋكي وپەراتسياسىنا قاتىستى. قالا قامالىندا قورشاۋدا قالعان جەتى مىڭ اسكەرىن قۇتقارىپ اكەتۋ ءۇشىن فاشيستەر ۆەليكيە لۋكيگە ءۇستى-ۇستىنە شابۋىل جاساپ, جانتالاستى. 100-بريگادا جاۋىنگەرلەرى جاۋدىڭ الدىن توسىپ, ولاردى قالاعا كىرگىزبەۋ ءۇشىن ەرەن ەرلىكتەر كورسەتتى. ارتيللەريا ديۆيزيونىنىڭ ءۇشىنشى باتارەياسى انتالاپ, ۆەليكيە لۋكيگە قاراي اعىلعان جاۋ تانكتەرىمەن جان اياماي شايقاسىپ, مەرت بولدى. وسى ۇرىستا زەڭبىرەك كومانديرى ءابدىراحمان بيمۇرزين ءوز راسچەتىمەن جاۋدىڭ بەس تانكىن جويدى. راسچەتتەن جالعىز زەڭبىرەك كوزدەۋشىسى مۇقان ومارباەۆ پەن ۆزۆود كومانديرى رىمبەك بايسەيىتوۆ قانا امان قالدى. سوعىستان كەيىن ومارباەۆ اسكەر قاتارىندا قالىپ, پولكوۆنيك دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. ەكىنشى زەڭبىرەكتىڭ كومانديرى مىرزابي ەرنازاروۆتىڭ راسچەتى جاۋدىڭ ءۇش تانكىن جايراتتى. وسى ۇرىستا بايسەيىتوۆ باسقارعان ۆزۆود جاۋدىڭ سەگىز تانكىن ورتەپ جىبەردى. بايسەيىتوۆ سوعىستان كەيىن رەسپۋبليكانىڭ قارجى مينيسترىنە دەيىن كوتەرىلىپ, حالىققا ادال قىزمەت ەتىپ, ومىردەن ءوتتى.
كەيىن مەن قازاق پوەزياسىنىڭ الىبىنا ارناپ, “اتامىز جامبىل اقىنعا” دەگەن ۇزاق ولەڭ حات جازدىم. حاتتا بريگادا باتىرلارىنىڭ اتتارىن اتاپ, جاساعان ەرلىكتەرىن باياندادىم. سولاردىڭ ىشىندە وسى ەرلەردىڭ دە اتتارىن اتاپ, ۇلى اقىننىڭ وسى ۇلدارىنىڭ ەسىمدەرىن ءوزىنىڭ ولمەس ولەڭدەرىنە قوسۋدى ءوتىندىم. ەلدەگى جامبىل مايدانداعى ماعان ء“جۇز جاساعان جۇرەكتەن” دەگەن ۇزاق ولەڭمەن جاۋاپ بەردى. ول بريگادا باتىرلارىنىڭ ءبارىنىڭ ەسىمدەرىن ءوز ولەڭىنە كىرگىزدى.
مەنىڭ 1943 جىلى مايداننان جولداعان جوعارىداعى ولەڭىم مەن وعان قايتارعان جامبىلدىڭ جاۋابى العاشىندا بريگادا گازەتىندە, ودان كەيىن رەسپۋبليكالىق “سوتسياليستىك قازاقستان” مەن بارلىق وبلىستىق گازەتتەردىڭ بەتتەرىندە باسىلدى. ودان كەيىن جامبىلدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالىپ, 1945 جىلى شىققان قالىڭ تومىنا كىردى. سودان كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاكەڭنىڭ باسپادان شىققان بارلىق جيناقتارىنا بۇل ەكى ولەڭ ۇزبەستەن كىرگىزىلىپ كەلەدى. 1996 جىلى وتكەن جامبىلدىڭ 150 جىلدىق تويىنا شىققان اقىننىڭ ەكى تومدىعىندا دا “اتامىز جامبىل اقىنعا” مەن ء“جۇز جاساعان جۇرەكتەن” لايىقتى ورىن العان. ءسويتىپ, 100-بريگادا باتىرلارىنىڭ ەسىمدەرى ۇلى اقىننىڭ ولمەس ولەڭدەرىمەن قوسا جاساسىپ كەلەدى.
ۆەليكيە لۋكي وپەراتسياسى ەكى ايعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلدى. 100-بريگادا سونىڭ سوڭعى ءبىر ايى ىشىندەگى سۇراپىل شايقاسقا قاتىستى. 1943 جىلى 17 يانۆاردا قالاداعى قامالعا بەكىنگەن نەمىس تالقاندالدى. 20 يانۆاردا قالاعا ۇمتىلعان جاۋدىڭ ساعى سىنىپ, جەتكەن جەرىندە توبەگە ۇرعانداي توقتاپ قالدى. ءسويتىپ, ۆەليكيە لۋكي وپەراتسياسى ويداعىداي اياقتالدى.
1943 جىلدىڭ 5 يانۆارىندا مەنىڭ ءۇشىنشى باتارەياداعى دوستارىم بيمۇرزين, ەرنازاروۆ, ايباسوۆ جانە باسقالارى جوعارىدا ايتىلعانداي, ەرلىكپەن اپاتقا ۇشىرادى. ولاردىڭ ءبارى قاھارمان قاجىم كوشەكوۆتىڭ قىراندارى ەدى. 9 يانۆار كۇنى ءبىزدىڭ ءوز راسچەتىمىز دە قىرعىنعا ۇشىرادى.
ۆەليكيە لۋكيدىڭ باتىس جاق ىرگەسىندە جابىق پوزيتسيادان جاۋعا وق اتىپ جاتقان ەكىنشى باتارەياعا كەنەتتەن جاۋ جاقىنداپ قالدى. ىلگەرى انتالاعان دۇشپاننىڭ باسىم كۇشىنە توتەپ بەرە الماي, جاياۋ ءاسكەر كەرى شەگىندى. وسى كەزدە اتىس پوزيتسياسىندا تۇرعان ءبىرىنشى زەڭبىرەك راسچەتىنە دەرەۋ ىرگەدەگى دوڭگە شىعىپ, تۋرا ناۆودكادان جاۋ تانكتەرىمەن اتىسۋعا بۇيرىق بەرىلدى. ول كەزدە زەڭبىرەككە التى ات جەگىپ سۇيرەتەتىنبىز. اتتار اكەلىنىپ, زەڭبىرەكتى پەرەدوكقا تىركەي سالا راسچەتىممەن دەرەۋ ىلگەرى ۇمتىلدىم. زەڭبىرەك كورسەتىلگەن ءدوڭنىڭ ۇستىنە شىعا بەرگەن كەزدە ار جاقتان كەلە جاتقان جاۋ تانكى پۋلەمەتتەن وق بوراتىپ, التى اتتى ءۇستىندەگى اتشىلارىمەن قوسا جايپاپ سالدى. راسچەت جالما-جان زەڭبىرەكتى پەرەدوكتان اعىتىپ الدى. مەن جاۋ جاققا قاراي بۇرىلعان ستۆولعا سەكىردىم. ويىم – ونى تومەن ءتۇسىرىپ, زەڭبىرەكتى تەز قۇرۋ. وسى كەزدە جاۋ تانكىسىنەن اتىلعان سنارياد گۇرس ەتىپ جانىمنان جارىلدى. ستۆول ۇستىندەگى مەن اناداي جەرگە ۇشىپ ءتۇستىم. ولگەن شىعارمىن دەپ ويلادىم. ءبىر كەزدە: “سەرجانت! سەرجانت!” دەپ ىڭىرسىعان دىبىس ەستىلدى. ءتىرى ەكەنىمدى ءبىلىپ, جالما-جان ورنىمنان تۇرعاندا دوڭعالاعىن سنارياد ج ۇلىپ اكەتىپ, ءبىر جاعىنا شوگىپ قالعان زەڭبىرەكتى, ونىڭ قاسىندا جايراپ جاتقان ءجىگىتتەردى كوردىم. زاتۆور اشۋشى ايتقالي قۇسايىنوۆ, زەڭبىرەك وقتاۋشى سابىر ابجالوۆ, زەڭبىرەك بۇرۋشىلار نۇرعازى بەكبوسىنوۆ پەن نۇرمۇحامبەت بابەنوۆ, سنارياد تاسۋشى احمەت ورازوۆ بىردەن جان تاپسىرىپتى. وق تيگەن اتتار ولە الماي سيراقتارىن سەرەڭدەتە سەرمەپ جاتىر. ەكى كوزىنەن بىردەي جارالانعان زەڭبىرەك كوزدەۋشى ءادىلحان قۇسايىنوۆ قانا بەتىن قان جاۋىپ, زەڭبىرەك سيراقتارىنىڭ ورتاسىندا وتىر. قاراسام, مەنىڭ ءوز قولىمنان دا قان سورعالاپ تۇر.
ءسويتىپ, ءبىر راسچەتتەگى ون ادامنان (ات ايداۋشىلارمەن قوسقاندا) زەڭبىرەك كومانديرى مەن جانە كوزدەۋشى عانا ءتىرى قالدى. كوزدەۋشى گوسپيتالعا جونەلتىلىپ, مەن جەڭىل جارامدى بايلاتىپ الىپ, سانروتاعا بارماستان قاتاردا قالدىم.
سودان جيىرما جىل وتكەننەن كەيىن مەنىمەن بۇرىنعى زەڭبىرەك كوزدەۋشىم ءادىلحان قۇسايىنوۆ (جوعارىدا, قاسىم ءشارىپوۆتىڭ “قاتارداعى قاھارمان” كىتابىندا اتالاتىن قۇسايىنوۆ) ەكەۋمىز شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاۆريا اۋدانىندا كەزدەستىك. سول كەزدەسۋدەن كەيىن 1964 جىلى وسى وقيعاعا ارناپ, ءوزىمنىڭ “ماحاببات جىرى” دەگەن پوۆەسىمدى جازىپ, جاريالادىم. ول پوۆەست كەلەسى جىلى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, باسىلىپ شىقتى. مەنىڭ بۇل پوۆەسىم ەكى تىلدە دە وقىرمانداردىڭ سۇيىكتى شىعارمالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ادەبيەت سىنشىلارى وعان جوعارى باعا بەرەدى.
راسچەتىمنەن ايىرىلىپ, جالعىز قالعان جەڭىل جارالى زەڭبىرەك كومانديرى مەن ەرتەڭىندە, 10 قاڭتاردا باسقا باتارەيانىڭ كومانديرسىز قالعان راسچەتىنە ءجىبەرىلدىم. مەنىڭ راسچەتىم دەرەۋ جاۋ تانكتەرى وتۋگە ءتيىس دەگەن ەكىنشى ءبىر ۇرىمتال جەرگە توسقاۋىلعا قويىلدى. زەڭبىرەك كوزدەۋشىسى بايمولدا قاناپيانوۆ, زاتۆور اشۋشى ريزۋان قاليەۆ, وقتاۋشى يۆان كوزيۋتا تورتەۋىمىز جەتى كىسىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ, جاۋدى توستىق. 16 قاڭتار كۇنى ساۋ ەتىپ, ءبىزدىڭ جاققا قاراي جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرى لاپ بەردى. زەڭبىرەكشىلەر “شاقىرىلماعان قوناقتاردىڭ” الدىنان شراپنەلدەن شاشۋ شاشىپ, جايراتىپ سالدى. ولاردىڭ ارتىنان اجداھاداي گۇجىلدەپ, جاۋ تانكتەرى شىقتى.
– پو تانكۋ! برونەبوينىم! پريتسەل 50, ناۆوديت ۆ گۋسەنيتسۋ, وگون! – دەپ كوماندا بەردىم.
بۇرىن فين سوعىسىنا قاتىسىپ كەلگەن ەرجۇرەك مەرگەن كوزدەۋشىم تانكتى ءبىرىنشى سناريادپەن ۇرىپ جىقتى. ءبىر جاق شىنجىر تابانى ۇزىلگەن تانك شىر اينالىپ توقتاپ قالدى.
وسى كەزدە مەن جەدەلدەتە ەكىنشى كوماندانى بەردىم:
– تەز مۇنارانى كوزدە! جەدەلدەتە ءۇش سنارياد ات! – دەدىم.
توقتاپ قالعان تانك جالما-جان مۇناراسىن قوزعاپ, تەرىس قاراپ قالعان ۇزىن ستۆولىن سەرەيتىپ, زەڭبىرەككە قاراي بۇرا باستاعان ەدى. سول ساتتە قاناپيانوۆ كوزدەگەن سناريادتار ءۇستى-ۇستىنە ءتيىپ, تانك مۇناراسىن قوزعالتپاي تاستادى. ول جاعى قارىسقان قاسقىرداي بولىپ, ستۆولى ايدالاعا قاراپ قاڭقيدى دا قالدى. لەزدە تانكتىڭ ارت جاعىنان بۇرق ەتىپ, قارا ءتۇتىن كوككە كوتەرىلدى. وسى كەزدە تانك ەكيپاجى جانتالاسىپ سىرتقا شىعىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى جەرگە قاراي سەكىرە باستادى. تانكتى تاسالاپ, ارتتان جەتكەن جاياۋ اسكەردىڭ ەشكى باس كاسكا كيگەن ءتوبەلەرى قىلتيىپ كورىنە ءتۇستى.
– شراپنەل, ات! – دەپ وسى كەزدە تاعى دا كوماندا بەردىم.
الدا جاۋدىڭ تانكى تۇتىندەپ, جاياۋلارى جايراپ جاتتى. مەنىڭ راسچەتىمنىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. ولار ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاپ, بورىكتەرىن اسپانعا اتتى. مەنىڭ كەشە عانا نەمىس تانكى جايراتىپ كەتكەن ءوز جىگىتتەرىمنىڭ كەگى قايتقانداي كوزدەۋشىمدى مەيىرلەنە قۇشاقتاپ تۇردىم. وسى كەزدە جاۋ جاقتان كەلگەن سنايپەردىڭ وعى كوزدەۋشىمنىڭ شەكەسىنە كەلىپ ءتيدى. قاناپيانوۆ ءتىل تارتپاستان, زەڭبىرەك دوڭعالاعىنا قاراي قۇلاي بەردى.
جىگىتتەردىڭ قۋانىشى سۋ سەپكەندەي باسىلىپ, اركىم ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك ورنىنا تۇرا-تۇرا قالىستى.
– شراپنەل! – دەدىم پانوراما وكۋليارىنە ءۇڭىلىپ جاتىپ. – بايمولدا ءۇشىن!
وسىلاي دەپ زەڭبىرەك شۇرىپپەسىن باسىپ كەپ قالدىم. كوزدەۋشىسىنەن ايىرىلعان زەڭبىرەك كۇرسىنگەندەي بولىپ, گۇرس ەتە ءتۇستى.
– وقتا! – دەدىم تاعى دا. – بايمولدا ءۇشىن!
وسىلاي دەپ ءۇش رەت وق اتتىم. بۇل وپات بولعان زەڭبىرەك كوزدەۋشىسىنە بەرىلگەن جاۋىنگەرلىك ساليۋت ىسپەتتى بولدى. وتقا ورانعان تانك ۇستىنەن ءۇش دۇركىن اق ءتۇتىن بۇرق-بۇرق ەتە قالىپ, كوكتەن قۇلديلاعان شەگىرتكەدەي سامساعان ىستىق وقتار تومەن قاراي ىسىلداي قۇيىلدى. جاۋ جاقتان ەندى تىرس ەتكەن ءۇن شىققان جوق.
بريگادا كومانديرى, پودپولكوۆنيك شەۆتسوۆ اسكەري ستراتەگيا مەن تاكتيكا جاعىنان دارىنسىز, ءارى مورالدىق تۇرعىدان بوساڭ ادام بولىپ شىقتى. سوندىقتان جوعارعى كوماندوۆانيە ونى قىزمەتىنەن بوساتۋعا ءماجبۇر بولدى. 1942 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە ول بريگادادان كەتىپ, ونىڭ ورنىنا پولكوۆنيك ۆورونكوۆ كوماندير بولىپ كەلدى. پولكوۆنيك ەفيم ۆاسيلەۆيچ ۆورونكوۆ بۇرىن 8-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىندا پولك كومانديرى بولعان اسا جىگەرلى ادام ەدى. كەلە سالا كۇنى-ءتۇنى تىنىم تاپپاستان بريگادانىڭ قورعانىس جۇمىستارىن ۇيىمداستىرىپ, تانك وتەدى-اۋ دەگەن قاۋىپتى جەرلەردى ءوز كوزىمەن كورىپ ءجۇردى. جابىق پوزيتسيادا تۇرعان ارتيللەريستەر اراسىندا دا بوي كورسەتەتىن.
ءبىر جولى ول جابىق پوزيتسيادا تۇرعان ءبىزدىڭ باتارەيامىزعا كەلدى. ۇستىنە شولاق اق تون, باسىنا اق مالاقاي, اياعىنا جەڭىل اق پيما كيگەن, ءجىتى قوزعالاتىن ورتا بويلى كىسى ەكەن. ارتيللەريستەردىڭ شاپشاڭدىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن: “ك بويۋ!” كومانداسىن بەرگىزدى. راسچەتتەر لاپ قويىپ, ءوز زەڭبىرەكتەرىنە قاراي جۇگىردى. پولكوۆنيك بىلەگىندەگى ساعاتىن شەشىپ, جىگىتتەردىڭ قيمىلىنا قاراپ تۇردى.
– پەرۆوە گوتوۆو! – دەپ ءبىرىنشى بوپ مەن راپورت بەردىم.
پولكوۆنيك باسىن يزەپ باسقالارعا قارادى. ولار دا القىن-جۇلقىن قيمىلداپ:
– ترەتە گوتوۆو!
– چەتۆەرتوە گوتوۆو!
– ۆتوروە!.. – دەپ ءبىرىنىڭ سوڭىنان ءبىرى راپورت بەرىپ جاتتى.
سودان سوڭ پولكوۆنيك ءبىرىنشى زەڭبىرەككە قاراي اياڭدادى.
– راسچەت, ءتۇزۋ تۇر! جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى, ەكىنشى باتارەيانىڭ ءبىرىنشى زەڭبىرەگى جاۋىنگەرلىك تاپسىرما ورىنداۋعا ءازىر. بايانداپ تۇرعان زەڭبىرەك كومانديرى, سەرجانت نۇرشايىقوۆ, – دەپ مەن بريگادا كومانديرىنە راپورت بەردىم.
– ۆولنو! – دەپ پولكوۆنيك زەڭبىرەكتىڭ ۇرىسقا قالاي ازىرلەنگەنىن تەكسەرە باستادى.
تەكسەرىپ بولدى دا:
– زەڭبىرەكتى ءبىر جارىم مينۋت ۇرىسقا وزگەلەردەن بۇرىن ازىرلەپ بولعانى ءۇشىن ءبىرىنشى راسچەتتىڭ جاۋىنگەرلەرىنە العىس جاريالايمىن! – دەدى.
– سوۆەت وداعىنا قىزمەت ەتەمىز! – دەدى راسچەت جاۋىنگەرلەرى ءبىر دەممەن.
سودان كەيىن پولكوۆنيك ماعان قولىن ۇسىندى.
– قاي جەردەنسىڭ, سەرجانت؟
– قازاقستاننانمىن, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى.
– قازاقستاننىڭ جىگىتتەرى قايراتتى كەلەدى. مەن ونى 8-گۆارديالىق ديۆيزيادان ءبىلەمىن. ول ديۆيزيا تۋرالى ەستىپ پە ەدىڭدەر؟
– ەستىگەنبىز, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى.
– ەستىسەڭدەر, سول ديۆيزيانىڭ جاۋىنگەرلەرىندەي جىگەرلى بولىڭدار. فاشيستەردى ەندى ۆەليكيە لۋكيگە كىرگىزبەڭدەر!
– كىرگىزبەيمىز, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى.
بۇرىنعى كوماندير باتارەيانىڭ اتىس پوزيتسياسىندا ەشقاشان بولماعان ەدى. جاڭا كومانديردىڭ باتارەياعا كەلگەنىنە, ءتىپتى وزدەرىنە العىس جاريالاپ كەتكەنىنە جىگىتتەر جايراڭداپ, قۋانىپ قالدى.
سول كومانديردىڭ 5 يانۆاردا وققا ۇشقانىن ەستىگەندە ءبىزدىڭ جىگىتتەرىمىز قاتتى مۇڭايىپ قالدى. سول كۇنى كەشكە ءۇشىنشى باتارەيانىڭ مەرت بولعانى تۋرالى حابار جانە جەتىپ, جىگىتتەردىڭ كوڭىلىن مۇلدە كۇيرەتىپ كەتتى.
بۇدان كەيىن بريگاداعا كوماندير بولىپ پولكوۆنيك ميحەەۆ كەلدى. ول بريگادادا نەبارى التى-اق كۇن بولدى. بۇل ۋاقىتتا ونىڭ نە ىستەپ, نە قويعانى, قايدا بولعانى بەلگىسىز. تەك 100-دەربەس اتقىشتار بريگاداسىنىڭ جاۋىنگەرلىك قيمىلدارى جازىلعان جۋرنالدىڭ 43-بەتىندە: “22.00 – 06.01.1943 جىلى بريگادا كومانديرى بولىپ پولكوۆنيك ميحەەۆ تاعايىندالدى” دەگەن سوزدەر عانا قالعان. ال 13 يانۆاردا كالينين مايدانى (قولباسشىسى, گەنەرال-لەيتەنانت پۋركاەۆ ماكسيم الەكسەەۆيچ) كادرلار ءبولىمىنىڭ جولداماسىمەن 100-بريگادا ون التى كۇن ىشىندەگى ءۇشىنشى كوماندير بولىپ پولكوۆنيك مورەتسكي اناتولي الەكساندروۆيچ كەلدى. ءسويتىپ, سورى قالىڭ بريگاداعا كوماندير قۇتايمادى. اركىم ءبىر مىنە شاپقان ارىق ات سياقتى بولىپ, بريگادا دا ابدەن تيتىقتادى. قولدى-اياقتى بالاداي شاعىن قۇرامدى ۇلتتىق بريگادانى جوعارى باسشىلار مايداننىڭ كەز كەلگەن تەسىگىنە تىعىن ەتۋگە تىرىستى. ونى ءبىر قيىردان ەكىنشى قيىرعا ءجيى اۋىستىرۋمەن بولدى. كەيدە ارناۋلى بۇيرىقپەن قالىڭ قاردا ۇزاق جول ءجۇرىپ, ءبىر پۋنكتكە قالجىراپ جەتكەن بريگادانى: “مۇندا سەندەردىڭ كەرەكتەرىڭ جوق ەكەن, كەيىن قايتىڭدار”, دەگەن جاڭا بۇيرىقپەن سابىلتىپ كەرى قايتارعان شاقتار دا بولدى. قاقاعان اياز, تۇتەگەن بوراندا بوسقا سابىلۋ بريگاداعا وڭايعا تۇسكەن جوق.
ماسەلەن, 1943 جىلى 3 يانۆاردا ساعات 17.00-دە ۆەليكيە لۋكي ىرگەسىندەگى ساحنى, يۆانتسەۆو, فەدكوۆا, شەلكوۆو, گورۋشكا دەرەۆنيالارىنىڭ شەتىندە قورعانىستا جاتقان بريگادانى ورنىنان كوتەرىپ, 4 يانۆار كۇنى ساعات 06.00-دە ۆەليكيە لۋكيدىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى تەمىر جول ۆوكزالىنا الىپ كەلۋ جونىندە 3-ەكپىندى ارميانىڭ شتابىنان بۇيرىق بولدى. بريگادا ارتىنىپ-تارتىنىپ, جاپالاقتاپ جاۋعان قالىڭ قاردى كەشىپ, كورسەتىلگەن جەرگە كەلدى. سول جەردە بريگادا ءيىرىلىپ, جەتى جارىم ساعات بوسقا تۇردى. 13 ساعات 30 مينۋتتا 3-ەكپىندى ارميا شتابىنىڭ باستىعى يۋدينتسەۆ 100-بريگادانىڭ تىعىز تۇردە بۇرىنعى ورىندارىنا بارىپ ورنالاسۋىنا جاڭادان بۇيرىق بەردى. كۇندىز جەل كوتەرىلىپ, تۇندە جاۋعان جۇمساق قار كوزگە تۇرتسە كورىنبەيتىن قاتتى بورانعا اينالدى. بورانمەن الىسقان بريگادا 15-20 كيلومەتر جەردەگى بۇرىنعى دەرەۆنيالارعا قايتا جەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار بريگادا 39 جانە 22-ارميالاردىڭ قاراماعىندا بولعان ۋاقىتتا دا كەزدەستى. 1942 جىلى مولودوي تۋد تۇبىندە بريگادا العاش شابۋىلعا شىعاردا ارميا شتابى سانيتارلىق قىزمەتىنىڭ باستىعى شابۋىلعا قاتار شىعاتىن ءوزارا كورشى 46-ورىس اتقىشتار بريگاداسى مەن 100-قازاق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ جارالىلاردى قابىلداۋ پۋنكتى بىرگە بولسىن دەگەن بۇيرىق بەرەدى. ءبىراق, ۇرىس باستالىپ, جارالىلار كوبەيە باستاعان كەزدە ەكى بريگاداعا ورتاق سانچاستقا تەك ورىس سولداتتارى عانا كەلەدى. قازاقتاردان ەشكىم جوق. 100-بريگادا سانروتاسىنىڭ كومانديرى ىزتىلەۋ ناۋرىزعاليەۆ جۇگىرىپ دالاعا شىعىپ, جارالىلار كەلەتىن جولعا شىقسا, وندا 2-3 ورىس ساقشىلارى تۇر. ولار سانيتارلار اكەلگەن شانالارداعى جارالى ورىس سولداتتارىن پۋنكتكە جىبەرەدى دە, قازاقتاردى كەيىن قايتارادى. باسقا اپارار جەرى جوق بولعاننان كەيىن 100-بريگادا سانيتارلارى جارالىلاردى سول جەرگە اۋدارىپ تاستاپ, وزدەرى قايتادان ۇرىس دالاسىنا قاراي جونەلەدى. ىڭىرسىپ, زار جىلاپ جاتقان جارالى قازاق جىگىتتەرىن كورىپ, ناۋرىزعاليەۆتىڭ جانى شىعادى. “مىنا جارالىلاردى ىشكە ءجىبەرىڭدەر!” دەپ ساقشىلارعا ايعاي سالادى. ولار ءمىز باقپايدى. ء“بىز ءوز باسشىلارىمىزدىڭ عانا بۇيرىعىن ورىندايمىز”, دەپ قازاق كومانديرىن كەۋدەدەن يتەرەدى. ول جۇگىرىپ بارىپ 46-بريگادا سانروتاسىنىڭ كومانديرىنە ايتادى.
– ارميا شتابىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا ەكى بريگادانىڭ دا جارالىلارى وسىندا قابىلدانۋى كەرەك قوي, – دەيدى جان ۇشىرىپ.
– مەن بىلمەيمىن. ونى باستىقتار بىلەدى, – دەپ ول باسىن شايقايدى.
سودان كەيىن ول ءوزىنىڭ 100-بريگادا سانيتارلىق قىزمەتىنىڭ باستىعى كاپيتان بۋشكوۆقا جۇگىرەدى.
– مەن نە ىستەيمىن؟ – دەپ ول يىعىن قۋشيتادى.
ويتكەنى, 100-بريگادانىڭ جارالانعان ورىس سولداتتارى مەن كومانديرلەرى مۇندا توقتاۋسىز قابىلدانىپ جاتقان بولاتىن. ول سوعان رازى.
ناۋرىزعاليەۆ قايتادان جۇگىرىپ قاقپاعا كەلسە, وندا سانچاسقا قابىلدانباي ءولىپ, ولگەلى جاتقان قازاق جىگىتتەرىندە سان جوق.
– ءبۇيتىپ ءومىر سۇرگەنشە, سەندەرمەن قوسا ولەيىن, – دەپ ناۋرىزعاليەۆ پيستولەتىن سۋىرىپ, ءوزىن-ءوزى اتىپ سالادى.
بۇل حاباردى بريگادا كومانديرى شەۆتسوۆقا ايتقاندا:
– سوباكە – سوباچيا سمەرت! – دەپتى.
روتا كومانديرلەرىنىڭ ءولىمى, ۋاقىتىندا كومەك كورسەتىلمەي ولگەن تالاي جاۋىنگەرلەردىڭ قازاسى تەكسەرىلمەستەن اياقسىز قالدى.
وسى وقيعانى 1975 جىلى 17 قىركۇيەكتە 100-دەربەس اتقىشتار بريگاداسىنىڭ دارىگەرى, كاپيتان ءماريام سىرلىباەۆا ءوز ۇيىندە بىزدەردى قوناق ەتە وتىرىپ, كوزىنە جاس الىپ ايتقان ەدى. بۇل اڭگىمەنى مەن ءماريامنىڭ ءوز اۋزىنان ماگنيتافونعا جازىپ العانمىن. قازىر ول جازبا مەنى 100-بريگادا مەن ءى-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان سەگىز ءداپتەرىمنىڭ №2-ءسىنىڭ 59-62-بەتتەرىندە, ءوز ارحيۆىمدە ساقتاۋلى تۇر.
ىزتىلەۋ ناۋرىزعاليەۆ مارقۇم اتىلىپ ولگەننەن كەيىن 100-بريگادا سانروتاسى حيرۋرگيا ۆزۆودىنىڭ ورديناتورى كاپيتان سىرلىباەۆا سانروتانىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. ءوزى سانروتانىڭ, كەيىننەن سانباتتىڭ كومانديرى بولعان كەزىندە كاپيتان سىرلىباەۆا بىردە-ءبىر جارالى جاۋىنگەردىڭ توبەسىنەن قۇس ۇشىرماۋعا تىرىسادى.
مولودوي تۋد تۇبىندە سانيتارلىق قابىلداۋ پۋنكتىنە كىرگىزىلمەي, ساقىلداعان سارى ايازدا اق قاردىڭ ۇستىندە قاتىپ ولگەن سانسىز سولداتتاردى, ولارعا كومەك كورسەتە الماعانىنا كاپالانىپ, ول قورلىققا شىداي الماي, باۋىرلارىنىڭ اياعىنىڭ استىنا ءوزىن-ءوزى اتىپ قۇلاعان كاپيتان ناۋرىزعاليەۆتى ءماريام سىرلىباەۆا ءومىر بويى ەسىنەن شىعارعان ەمەس.
ءسويتىپ, بريگاداعا جاڭا كوماندير كەلدى.
ارينە, سوعىس بولعان سوڭ ءولىم-ءجىتىم بولماي تۇرمايدى. ول سوعىس زاڭى. بىراق, قاعاجۋ كورىپ, قيسىنسىز جەردەن سولدات ءومىرىنىڭ قيىلىپ كەتۋى ءبىر باسقا. ال 100-بريگادا بۇعان دەيىن ناعىز جاناشىر كومانديرگە تاپ بولا الماي, پانفيلوۆتاي اكە قامقورلىعىن كورە الماعان قۇراما. جاقسى ءۇمىت كۇتتىرگەن ءبىر كوماندير ۆورونكوۆ بولسا, ول بايعۇستىڭ بريگاداداعى ءومىرى قىسقا بولدى.
سونىمەن 1943 جىلعى يانۆاردىڭ ورتاسىندا 100-بريگادانىڭ قۇرامىندا قالعان ادام سانى مىناداي ەدى: ءى-اتقىشتار باتالونىندا – 36, ءىى-اتقىشتار باتالونىندا – 41, ءىىى-اتقىشتار باتالونىندا – 53, ءىۇ-اتقىشتار باتالونىندا – 47, اۆتوماتشىلار روتاسىندا – 26 جانە تانك اتاتىن ديۆيزيوندا (پتد) – 35, بايلانىس روتاسىندا – 87, ساپەرلەر روتاسىندا – 68 جانە بارلاۋشىلار روتاسىندا 38 ادام. بارلىعى: 431 جاۋىنگەر. مۇنىڭ سىرتىندا 257-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قاراماعىنا ارناۋلى تاپسىرما ورىنداۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن 300 جاۋىنگەر بار. ول – 76 مم. ارتيللەريا ديۆيزيونى مەن 120 مم. مينومەت ديۆيزيونى. ولاردىڭ قانشاسى ءتىرى, قانشاسى ءولى ەكەنى بەلگىسىز.
ابدەن قانسىراعان بۇل بريگادا 12 يانۆاردا ەكىنشى ەشەلونعا شىعارىلىپ, ۆەليكيە لۋكيدىڭ شىعىس جاعىندا 8 كيلومەتر جەردەگى پەرشينو دەرەۆنياسىنا جىبەرىلدى. ارتديۆيزيون مەن مينديۆيزيون 47-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قاراماعىندا قالدى. ۆەليكيە لۋكي جاۋدان ابدەن تازارتىلعاننان كەيىن مەنىڭ راسچەتىم دا ءوز باتارەياسىمەن بىرگە ستۋپينو بيىگىنىڭ ەتەگىنە ورنالاسقان ارتديۆيزيون قوسىندارىنا كەلىپ قوسىلدى.
(جالعاسى)