كەشەگى ميلليونداعان بوزداقتىڭ ءومىرىن قيعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سۇراپىل سوعىستىڭ تامىرىنا بالتا شابىلعانىنا بۇگىن مىنە, 65 جىل! سول قاندى مايدان, وت كەشۋدە جاۋمەن بەتپە-بەت كەلگەن اتالارىمىز بەن اعالارىمىزدىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن سيرەپ كەلەدى. ولاردىڭ جاس ۇرپاق ءۇشىن بۇگىندە ايتار ويى كوپ. تاعىلىمدى ءتالىم-تاربيەلىك ءسوزدەرىنىڭ بەرەرى مول. سونداي جاننىڭ ءبىرى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, توقساننىڭ تورىنە شىعىپ وتىرعان قادىرمەندى قاريا قويشىبەك توقتامىس ۇلى.
ومىردەن كورگەن, تۇيگەنى مول اقساقالدىڭ كەيىنگى تولقىنعا ايتارى بارشىلىق ەكەن. ونى قازىنا قارتتىڭ رەداكتسياعا جىبەرگەن جازبالارىنان انىق اڭعارعاندايمىز. قارت مايدانگەردىڭ جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان, ەل مەن جەر تۋرالى وي-پىكىرلەرى كىم-كىمدى دە ءسۇيسىندىرمەي قويمايدى. وقىرماندار نازارىنا سولاردىڭ ءبىر توبىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
نامىس
قازاق ۇرپاعىن نامىستىلىققا باۋلىعان, ءتىپتى قىزدارىنىڭ مىنەزدى بولعانىن دا قالاعان. ويتكەنى, كەڭ بايتاق دالادا نامىسسىز تىرشىلىك ەتۋ قيىن بولعان. ۇلى دالا وزىنە كەرەگىن ءوزى ىرىكتەگەن, قاتاڭ سىننان وتكىزگەن. انادان مىقتى بولىپ تۋعاندار عانا قيىندىق سوققىسىنا شىداعان. سوندىقتان دا ولار اقىلدى, مىقتى, ءور, وجەت بولعان.
بۇل ءار قازاقتىڭ ءون بويىنا بىتكەن ەرەكشە قاسيەت ەدى. ول كەرەك كەزدە ەرلىكتى تۋعىزاتىن. كەنەت, قۇداي قارعادى ما, جوق ادام قارعادى ما, قازاققا قورقاقتىق, جالتاقتىق, وتىرىك ايتۋ پايدا بولدى. بۇل ەندى تۇقىم قۋالاپ, بالادان بالاعا مۇرا بولىپ بارادى.
جاسىم ۇلكەن بولعان سوڭ, كورە تۇرا كورمەدىم دەۋ, قارت ادامعا جاراسپايدى عوي. جەرگىلىكتى جەردە كىسى بوپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا كوسەمدىك كورسەتەتىندەردىڭ جوقتىعىنان با, ايتەۋىر اتا-بابالار جولىنان اۋىتقىپ بارا جاتقان سياقتىمىز. سولاردىڭ ارتىنا قالدىرعان قاعيداسىن ۇمىتپايىقشى: “تىزەرلەپ ءجۇرىپ تويعاننان, تىك ءجۇرىپ اش قالعان جاقسى”, دەگەن. وسى ءبىز تىزەرلەمەك تۇگىلى كەيدە ەڭبەكتەي جورعالاپ جۇرگەن جوقپىز با! بۇل – نامىسسىزدىق.
نامىس دەگەن مىناۋ. 2004 جىلى فۋتبولدان ەۋروپا ءبىرىنشىلىگى ءجۇرىپ جاتتى. اقىرعى ويىندا گرەكتىڭ ءبىر ويىنشىسى قارسىلاسىنىڭ قاقپاسىنا دوپتى باسىمەن سوعىپ ءتۇسىردى. بۇل گرەكياعا جەڭىس اكەلدى. سول كەزدە ويىنعا قاتىسىپ وتىرعان سول ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى جىلاپ جىبەردى. مىنە, قۇرتىمداي جەڭىس نە ىستەتپەيدى! ول سول ەلدىڭ ءجىگەرىن سىندىرعان جوق. نامىسىن ساقتاپ قالدى. وسىنداي جەڭىس بىزدە جوق.
جاقسىلىق پەن جاماندىق
جاقسىلىق جازىقتا جاياۋ ءجۇرمەيدى. قىرانداي قيا شىڭداردان ۇشىپ, كوكتە سامعايدى. جاقسىلىقتىڭ جالعىز-اق جاۋى بار. ول – جاماندىق. تۇراقتى كۇرەس كوكتە ەمەس, جەردە وتەدى. جاقسىلىققا تابيعات قانات بەرگەن, ال جاماندىققا اياق بەرگەن. سوندىقتان با دەيسىڭ, جاقسىلىق اسپاندا ءجۇرىپ, جەردەگى جاقسىنى كورەدى, جاماندىق كەز-كەلگەندى ءسوز عىپ تەرەدى. سوندا دۇنيەدە قانشا جاقسىلىق, قانشا جاماندىق بار دەسەك, جاقسىلىق جەر بەتىندە الدەقايدا كوپ. دۇنيە جاقسىلىقتان تۇرادى, جاماندى جاسايتىن سول جامانداردىڭ ءوزى.
ەندەشە, جاقسى دەگەن نە؟ جامان دەگەن نە؟ مىنە, وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ كورەلىك. جاقسى دەگەن يماندىلىق, اقجۇرەكتىك, ادىلدىك دەر ەدىم. ال, جامانعا كەلسەك, ءبارى دە كەرىسىنشە, قىسقاسى, جاقسى جارىققا ۇمتىلسا, جامان قاراڭعىنى ىندەتەدى. ماسەلەن, باسقا ادامعا قارا كۇيە جاعام دەۋ, نە وپاسىزدىق جاساۋ ناعىز قاتىگەزدىك. جاماندىقتى كەزدەستىرىپ, تاۋىپ الۋ وڭاي. ويتكەنى, ول اياق استىندا جاتادى. ال, جاقسىلىق اسقار بەلدەردە جانادى. وعان جەتۋ قيىنعا تۇسەدى.
ءناسىلى, بىرەۋگە ىستەگەن جاقسىلىق نە جاماندىق وزىڭە سول قالپىندا قايتا كەلەتىن زاڭدىلىقتى ۇمىتپاعان ءجون. “سۋدىڭ دا سۇراۋى بار” دەگەندەي, تەككە ەشتەڭە كەتپەيدى. جاقسىلىقتى جاساۋعا بولادى, بىراق ونى جاۋلاپ “تارتىپ, زورلىقپەن” الۋعا بولمايدى. كىمدە-كىم باسقالارعا جاقسىلىقتى كوپ ىستەسە, ول ناعىز باقىتتى ادام. ءويتكەنى, اۋەلى وزىڭە ەمەس, باسقاعا ىستە جاقسىلىقتى.
ادەمىلىك
كوشىپ ءجۇرىپ بابالارىمىز كوپ كورگەن, كوپ بىلگەن عوي. ماسەلەن, تىلىمىزدەگى “ادەمى” دەگەن ءسوزدىڭ 30-دان ارتىق بالاماسى بار ەكەن. تابيعات تەك ادەمىلىكتەن تۇرادى. كورىكسىزدىكتى, جاماندى جاسايتىن ادامداردىڭ ءوزى. سوندىقتان, سانالى تىرشىلىك سۇلۋلىققا ۇمتىلعان.
ادەمى بوپ تۋعان ول – باقىت. سوندا دا نەگىزگى ادەمىلىك ادامداردا ەكەۋ. سىرتقى سۇلۋلىق, ىشكى سۇلۋلىق. ەگەر ەكەۋى ءبىر كەلسە, مىنە, ناعىز باقىت وسى! كەيدە بىرەۋلەر ءوزىنىڭ سىرت پىشىنىنە ءماز بوپ ىشكى كەسكىنىنە ءمان بەرمەيدى. اسىرەسە, ادام جاس كەزىندە ادەمىنىڭ ۇستىنە ادەمى, سۇلۋ بولعىسى كەلەدى. البىرتتىق باسىم بولىپ, ول كەزدە تالعاممەن ساناسپايدى. ولاي بولسا, ادامنىڭ دۇرىس كيىنگەنى, ءجۇرىسى, تۇرىسى, وتىرىسى, ءسوز ءسويلەۋى, قىسقاسى, بارلىق قۇبىلىسى دا ادەمى بولۋى كەرەك.
ارينە, ادەمىنى كورە ءبىلۋ دە ادەمىلىك. ماسەلەن, الدىندا تۇرعان ورمان بىرەۋلەرگە وتقا جاعاتىن – اعاش قورى بوپ كورىنۋى مۇمكىن. ال, ەندى بىرەۋلەرگە – قوبىز, نە قارا دومبىرا جاسايتىن تەڭدەسى جوق سايمان شيكىزاتىن ەلەستەتەرى انىق. تاعى بىرەۋلەرگە جاسىل الەم – تىرشىلىك كوزى بولارى انىق. ادەمىلىك تۋرالى ايتا بەرسەك, ءسوز كوپ. جاستاردىڭ ادەمىلىك تۋرالى وزدەرى تاۋىپ وقيتىنىنا مەن ارقاشاندا سەنەمىن.
ماحاببات
و, كورىنبەيتىن قۇدىرەت, جەتكىزبەيتىن ارمان. كىم ەكەن سەنى جاراتقان؟ ءومىردى, اسىرەسە, ونىڭ جاس شاعىن وسىنشا ساعان قۇمار ەتكەن كىم؟ نەندەي قۇبىلىسسىڭ؟ بىزشە, ساعان ەكى جول, نە ەكى ساتىمەن جەتۋگە بولاتىن سياقتى. ءبىرىنشى, تومەنگى ساتىسى – ول ءسۇيىسپەنشىلىك. ال, ەكىنشى, جوعارعى ساتىسى – ول عاشىقتىق. سوندا ءسۇيىسپەنشىلىك ەر مەن ايەلدىڭ باستاپقى سۇيىسپەنشىلىگى بولسا, عاشىقتىق دەگەن ول – ءورت, نە ءبىر تاسقىن اپات. ەكەۋىن دە ەشكىم تاڭداپ, تاۋىپ المايدى. نە قولدان جاساۋعا بولمايدى. ەكىنشى, عاشىقتىق جول قاۋىپتى بولعاننان با دەيسىڭ, ومىردە وتە سيرەك كەزدەسەدى.
ال, ءبىرىنشى جول – سۇيىسپەنشىلىك, ونىڭ دا وزىنشە ىستىق-سۋىعى بار. دەگەنمەن قاۋىپسىز. ونشا قاتەرسىز. ءناسىلى, وسى جول وتباسىن قۇرايدى. ۇمىتپاعان ءجون, سۇيىسپەنشىلىك تە تۇراقتى قۇبىلىس ەمەس, ونىڭ دا قاس-قاباعىنا قاراۋ كەرەك. ايتپەسە, وڭايلاۋ كەلىپ, وڭاي كەتىپ قالۋى دا مۇمكىن. بۇرىن دا, بۇگىن دە وسى ءبىرىنشى جول ءوزىنىڭ دۇرىستىعىن كوبىرەك تانىتقان. كوپكە ۇناعان ساتىسى ما دەيمىز. سوندا دا ءسۇيىسپەنشىلىكتى اياق استى ەتىپ ارزانداتۋ قاتە. سۇيىسپەنشىلىكپەن بىرگە جاساسىپ قارتايعان – ول ناعىز باقىت.
باقىت
ءناسىلى, باقىتسىز بولعىسى كەلەتىن ادام جوق شىعار. ال, جەر بەتىندە التى ميلليارد جان بار. سوندا سونىڭ بارىنە باقىت جەتە مە دەگەن سۇراققا نە دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى؟ بىزشە, “باقىت” جالعىز سياقتى.
ەل اراسىندا مىناداي اڭىز بار. تۋىسىمەن ءار ادامعا باقىت التى ءتۇرلى “باق” بەرەدى ەكەن. ولار اياق, بەل, كەۋدە, كوز, اۋىز, باس, دەپ اتالادى دەيدى. ال “باق” دەگەن ۇعىم جاڭاعى التاۋدى باق-قاق, كەتىرىپ الما دەگەن يشارا سەكىلدى. مىسالى, ءتۇزۋ جۇرسەڭ, بالا-شاعاڭ بولسا, كۇش-قايراتىڭ جەتسە, دۇرىس تاماق ىشسەڭ, كورە بىلسەڭ, وسىنى باسىڭا جەتكىزىپ ۇستاي بىلسەڭ “باقىت” دەگەن سول.
ارينە, بۇل تەك قانا بولجام. سوندا دا باقىتتى بىرەۋ اكەپ سىيعا تارتپايدى, ءوزىڭ تالاپتان, سول سياقتى, ونى دۇرىس پايدالان. وزىڭە ءوزىڭ قىزمەت ەت, شالقايىپ جاتقانعا باقىت كەلمەيدى.
ەستە ۇستاعان ءجون سياقتى: ماقساتسىز ادامداردى ءومىر تالكەگىنىڭ تاسقىنى قايدا بولسا سوندا ايدايدى. ءومىر – ول ۋاقىت. سەن ويلانام, جوندەلەم دەپ جۇرگەندە ءومىردىڭ قالاي وتكەنىن بىلمەي قالاسىڭ. ونداي جاندارعا باقىت جولامايدى. ال, وڭايىنان كەلىپ, وڭىنان تۋىپ جاتقاننىڭ ءبارى باقىت ەمەس. باقىتتى الداپ-ارباپ قولعا تۇسىرە المايسىڭ. ويتكەنى, “باقىت” – باسقا قوناتىن باق.
ادىلدىك ءافساناسى
اتى الەمگە ايگىلى 27 مەملەكەتتى باعىندىرعان ءامىر تەمىر اكىمدىككە ءادىل, اقىلدى, ەپشىل, كوپشىل ادامدى قويعان. سوندا ۇلى قولباسشىدان ءبىر قاريا سۇراپتى دەيدى. “قالايشا ادىلدىكتى اقىلدىڭ الدىنا قويدىڭىز ۇلى ءامىرشىم”, – دەپ. “مەنىڭ كوزىمە الەمدى ۇستاپ تۇرعان – ادىلدىك سياقتى. ءادىل ادامدا قاشان دا اقىل بولادى, ال اقىلدى دەگەن ادامدا ادىلدىك بولا بەرمەيدى”, – دەگەن ەكەن پاتشا. سوندا قالاي, ادىلدىگى جوقتىڭ اقىلى جوق, اقىلى جوقتىڭ نامىسى جوق پا؟ ال نامىسى جوق ەلىن-جەرىن ءسۇيمەيدى دەگەن ءسوز بە؟ ويلانايىق.
قويشىبەك توقتامىس ۇلى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى.
جەزقازعان.