مايدانگەر كۇندەلىگى
ساعىنىشتان ابدەن سارعايعان, ۇمىتكە قۇنداقتالىپ, وت پەن وقتىڭ اراسىنداعى ريۋكزاكتا ءجۇرىپ قاجالعان ەسكى كۇندەلىكتى ءبىزدىڭ رەداكتسياعا سەرىك دەگەن ازامات الىپ كەلدى. ول ونىڭ اكەسى جۇنىسبەك جارىلعاپوۆ دەگەن مايدانگەردىكى ەكەن. كەشەگى كەڭەس وكىمەتى ىدىراپ كەتكەنىن ۇمىتىپ, تمد ەلدەرى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ۇلى جەڭىستى تويلايىن دەپ جاتقاندا, اكەنىڭ جىرىم-جىرىم قاعازدارداعى جىرتىق تاعدىرى ۇلىن جاتقىزباعان بولۋ كەرەك. مىنە, ءوستىپ مايدان دالاسىنىڭ شەجىرەسى ءالى تۇگەندەلىپ جاتىر.
سول سوعىستا ومىرلەرىن وتان ءۇشىن تارك ەتكەن تاعدىرلاردىڭ ءبارى – قاھارمان, الاپات جىلداردا تىلدا تيتىقتاپ, توق بولىپ كورمەگەن, ەكى كوزدەرى جاۋدىرەپ اكەسىن, جارىن, باۋىرىن كۇتكەندەردىڭ بارشاسىن باتىر دەپ بىلەر ەدىك. ءىز-ءتۇسسىز كەتكەندەر بولسا, ءالى دە ىزدەستىرىلىپ جاتقانى باسپاسوزدەن بەلگىلى.
رەداكتسياعا ارنايى كەلگەن سەرىك ءجۇنىسبەك ۇلىنىڭ داتكە قۋات قىلاتىنى, 1943 جىلى سوعىسقا اتتانعان اكەسى ءجۇنىسبەك جارىلعاپوۆ 1949 جىلدىڭ مامىرىندا ەلگە امان ورالعان. ونىڭ باۋىرى – ءبايجۇنىس 1941 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, سودان حابار-وشارسىز كەتكەن.
وسىدان 15 جىل بۇرىن, شىلدەدە ءومىردەن وتكەن مايدانگەردىڭ كۇندەلىگى نە دەيدى؟
“1943 جىلى ءبىز نەبارى 18 جاستا ەدىك. نارىنقولدان سارەتباەۆ نۇراقىن, جۇماعۇلوۆ سۇلەيمەن, جاپباسوۆ ءجۇمادىل, بولەكباەۆ نۇسىپبەك, بوقباساروۆ راقىمبەردى جانە باسقا جىگىتتەر بولىپ اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ات-اربامەن, جاياۋ- جالپىلى سەگىز كۇندە الماتىعا جەتتىك. الماتىدا اسكەري كيىم كيىپ, 1943 جىلى 23 مامىر كۇنى جۇك پوەزىنا ءمىنىپ, باتىسقا قاراي تارتتىق دا وتىردىق. سونىمەن 26 كۇن جول ءجۇرىپ ۋكراينا جەرى, كيەۆ قالاسىنىڭ توڭىرەگى بولۋ كەرەك ءبىر ورماننىڭ ىشىنە كەلىپ بىراق توقتادىق. سول جەردە جاڭادان قۇرالىپ جاتقان 210-تانك ءبولىمىنىڭ ديۆيزياسىنا اۆتوماتشى-دەسانت بولىپ تىزىمدەلدىم. سول جەردە اسكەري جاتتىعۋلاردى ۇيرەنىپ, بىرنەشە ايلار تۇرىپ قالدىق. 1944 جىلى ناۋرىزدا 2-ۋكراينا مايدانىندا العاشقى سوعىسقا كىرىستىك. وسى جىلى ءساۋىر ايىنىڭ 28-ءى كۇنى وڭ اياعىمنان جارالانىپ, تيۋمەندە گوسپيتالدا جاتتىم. سودان تامىز ايىنىڭ باسىندا گوسپيتالدان ايىعىپ شىعىپ, قايتادان 20-30-شى شاماسىندا پولشا ارقىلى نەمىس جەرىنە كەلىپ, ۆايمەر دەگەن سەلودا, 25-تانك بريگاداسىنداعى 7-تانك كورپۋسىنىڭ 3-باتالونىنا تاعى دا دەسانت بولىپ ورنالاستىق. سول ارادا كورپۋستى تولىقتىرىپ 4-5 اي شاماسىندا جاتتىعۋلار ۇيرەنىپ, 1945 جىلى اقپان ايىندا بەرلين تۇبىندە سوعىسقا قايتا كىردىك. سوعىس بۇرىنعىداي ەمەس. جاۋىزداردىڭ ۇرەيى ۇشىپ قالعان كەز ەكەن. “ۋرا, زا رودينۋ, زا ستالينا!” دەپ جۇرگەندە ءساۋىر ايىنىڭ 13-ءى كۇنى سول يىعىمنان جارالانىپ, ۋكراينا جەرىندە, لۆوۆ قالاسىندا گوسپيتالدا جاتتىم. وسىندا جاقسىلىق كۇن تۋدى. 1945 جىلى 7 مامىردا ەرتەڭگى ساعات 10-داعى سوڭعى حاباردا: “نەمىس باسقىنشىلارى جەڭىلدى, ءبىز جەڭدىك!” دەگەن سوزدەردى ەستىگەندە سول جاتقان گوسپيتالدا ۋرالاعان ايقاي, كۇلگەن, جىلاعان, قۋانىشتى داۋىستار ءدال بۇگىنگىدەي ءالى ەسىمدە”, – دەپ سىر شەرتەدى جاۋىنگەر كۇندەلىگىنىڭ العاشقى بەتتەرى.
***
“سونىمەن, سوعىستى بىتىردىك, بەيبىتشىلىك كۇن تۋدى. 26 مامىر كۇنى گوسپيتالدان ايىعىپ شىققاننان كەيىن, مەن باتىس ۋكرايناداعى كارپات تاۋىنىڭ بوكتەرىندە پولشا مەن كەڭەس وداعى شەكاراسىنداعى 218-شەكاراشىلار پولكىنىڭ 6-شەكارا وتريادىنا جىبەرىلدىم. سونداعى دروگوۆيچەسكي وبلىسى دوبروموبيل قالاسى ىرگەسىندەگى ترۋشەنوۆيچ پوسەلكەسىنە ورنالاسقان 1-پوگران زاستاۆادا شەكاراشى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. سول كارپات تاۋىندا شەكاراشى بولىپ جۇرگەندەگى قىزمەتتەن باندەروۆشىلاردىڭ (ۋكراينانى كسرو-عا قوسپاۋ ءۇشىن كۇرەسكەن ادامدار) كورسەتكەن ارەكەتتەرىنەن دە ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتا قويعان جوقپىن”, دەيدى كۇندەلىك بەتتەرىنە كوز جۇگىرتسەك. سوعان قاراعاندا جۇنىسبەك جارىلعاپ ۇلى بۇل جازبالاردى كەيىنىرەك, ەستەلىك ءۇشىن جازعانى اڭعارىلادى.
“...1948 جىلى قىركۇيەك ايىندا وسى سەلوداعى قۇپيا جاعدايدى ايتىپ تۇراتىن ەكى جاس بالا بار ەكەن. سول بالالار ءبىر كۇنى: “3-4 باندەروۆشىلار سەلوداعى ءبىر ۇيگە كىرىپ كەتتى, تەز جەتىڭدەر”, دەپ زاستاۆاعا حابار بەردى. 15 جاۋىنگەردى بىردەن سوندا جىبەردى. باسشىمىز زاستاۆا باستىعىنىڭ ورىنباسارى لەيتەنانت لوسەۆ الگى ۇيگە جەتكەن سوڭ, 10 جاۋىنگەردى قورشاۋعا قويىپ, كوماندير جانە 5 جاۋىنگەرمەن ۇيگە كىردىك. 3 بولمەلى ءۇي ەكەن. كىرىپ كەلسەك, جاسى 25-30 شاماسىنداعى ۋكرايننىڭ ادەمى جاس كەلىنشەگى ۇستەل ۇستىنە كوپ ەتىپ تۇشپارا دايىنداپ جاتىر. ۇيدە باسقا ءتىرى جان جوق. لەيتەنانت: “بۇل تۇشپارانى كىمگە دايىنداپ جاتىرسىڭ؟” دەپ سۇرادى. ول: “ەرتەڭ ءبىزدىڭ روجدەستۆو مەرەكەمىز, سوعان تۋىستار كەلەدى”, دەدى.
وفيتسەر بىزگە بولمەلەردى تىنتۋگە بۇيرىق بەردى. ءبىز جاپپاي ءۇي تىنتۋگە كىرىستىك. ۇيدە ەشكىم جوق, ەشتەڭە تاپپادىق. قايتا اينالىپ, اس ۇيگە كەلسەك بۇرىشتا ۇلكەن ءبىر بوشكەدە تۇزدالعان كاپۋستا تۇر ەكەن. الگىنى اۋدارىپ قاراساق, استىندا كادىمگى جەرتولەنىڭ اۋزىنداي ۇرا كورىندى, ۇڭىلسەك, ىشىندە باسپالداق تۇر. وفيتسەر كەلىپ قاراپ, مىنانىڭ ىشىندە ادام بار دەپ شەشىپ, الگى ۇيدەگى ايەلدى ەرتىپ كەلىپ, تەرگەپ ەدى, ول ەشتەڭە ايتپادى. سول ارادا ايەلدى شەشىندىرىپ, ءبىزدىڭ ءبىر سولداتتىڭ سىرتقى كيىمىن كيدىرىپ, بەلىنە بەلدىك بۋىپ, قولىنا مىلتىقتىڭ زاتۆورىن بەرىپ, كادىمگى ءبىزدىڭ سولدات سياقتى ەتىپ, داۋسىن شىعارماۋعا بۇيرىق بەرىپ, جەرتولەگە ءتۇسىردى.
الگى ايەل جالتاقتاپ, جان-جاعىنا قاراپ, باسپالداقپەن 3-4 باسىپ, تومەن تۇسكەنى سول ەدى, جەر استىنان تارس ەتكەن مىلتىق داۋسى ەستىلدى دە ايەل قۇلاپ ءتۇستى. سول ارادا وفيتسەرىمىز 3 گراناتتى الگى تەسىكتەن ىشىنە لاقتىردى, ول جارىلىپ بىتكەن سوڭ, سول جەردە تۇرعان 5 سولداتقا جاڭاعى جەرتولەگە تۇسۋگە بۇيرىق بەردى. ءبىز ىرشىپ-ىرشىپ ىشىنە تۇسسەك, الگى جەردە التى باندەروۆشى ەستەرى اۋىپ, تالىپ جاتىر ەكەن, سۋىرىپ دالاعا شىعاردىق. جەرتولەدە وق-ءدارى مىلتىق, اۆتومات كوپ ەكەن. ءبارى دە بىزدىكى, جەرتولەدەن شىققان سوڭ ءبارى دە ەسىن جيدى, ايداپ زاستاۆاعا كەلدىك. سويتسەك, بۇلار وتە ءىرى باندەروۆشىلار ەكەن. سول جولى بىزگە العىس جاريالاپ, 1948 جىلى جەلتوقسان ايىندا تۋعان ەلگە 40 كۇنگە دەمالىپ قايتۋعا رۇقسات بەردى. سونىمەن 1949 جىلى مامىر ايىندا اسكەري مىندەتتى اتقارىپ, تۋعان جەرگە قايتا كەلىپ, بەيبىتشىلىك زاماندا وتباسىن قۇرىپ, ءومىر كەشتىك”.
***
مىنە, بۇل جولدار ءبىر عانا مايدانگەردىڭ جازبالارىنان تابىلىپ وتىر. ال, سول نارىنقولداعى بايىرعى ەلدەن 400-دەن استام ادام سوعىسقا كەتكەن. ورالعانىنان, ورالماعانى قانشاما؟! بۇگىنگى كۇندەرى سول بوزداقتاردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى جينالىپ, مايداندا شەيىت بولعانداردى ەسكە الىپ تۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن مونۋمەنت اشۋدىڭ قامىمەن جۇرگەن جايى بار.
الماتى.
سۋرەتتە: وڭ جاقتا مايدانگەر جۇنىسبەك جارىلعاپوۆ. 1947 جىل.
جەڭىس پارادىنا قاتىسقان
تالقا اعانىڭ ەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەگىن قانشا جازساق تا تاۋسىلمايتىن تاقىرىپ سياقتى بوپ كورىنەدى بىزگە. ويتكەنى, بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن اعا بۋىننىڭ ءومىر جولى وزىندىك ورنەگىمەن بەدەرلەنىپ, تۇتاس ءبىر تاريحقا اينالعالى قاشان. تاريحتان تەبەرىك الىپ ۇيرەنگەن كەيىنگى تولقىن اعالار جۇرگەن جولدان الدەنەنى ىزدەيتىندەي. ول ۇرپاققا — ۇران, ەرلىككە — مۇرا بولىپ قالعان ىزگى ءداستۇر شىعار دەپ ويلايمىز.
1945 جىلدىڭ 9 مامىرى. گەرمان باسقىنشىلارىن ءوز اپانىندا وت-جالىنعا وراعان داڭقتى قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. بوركىن اسپانعا اتىپ, “ۋرالاعان” زور داۋىستىڭ ەكپىنى فاشيزمنەن ازات بولعان بارلىق قالالار مەن سەلولاردى, قالىڭ ورمان مەن تاۋ-تاستاردى ءدۇر سىلكىندىردى. “جەڭىس” دەگەن جالعىز ءسوز ءبىرى — اكەسىن, ءبىرى — ۇلىن, ءبىرى — جارىن زارىعا كۇتكەن اۋىلداعى اتا مەن انانىڭ, كەلىن مەن بالانىڭ سارىتاپ بولعان ساعىنىشىن سامال بوپ ۇرلەدى. بىراق, سوعىستىڭ سولداتتارى ەلگە اسىعار ەمەس. ويتكەنى, قىزىل ارميانىڭ جەڭىمپاز جاۋىنگەرلەرىن ماسكەۋدەگى جەڭىس پارادى كۇتىپ تۇر ەدى...
قىزىل الاڭ. ماۋسىم ايى. القىزىل گۇلدەر الاۋىنا شومىلعان سولداتتار لەك-لەگىمەن اياقتارىن نىق باسىپ, ۇكىمەت باسشىلارى تۇرعان مىنبەر الدىنان ساپ تۇزەپ ءوتىپ جاتىر. سولاردىڭ اراسىندا پيلوتكاسىن شەكەسىنە ءسال ىسىرا كيگەن, كەۋدەسى وردەن-مەدالعا تولى قازاق سولداتى تالقا ايمەنوۆ تە بار ەدى. سوعىستىڭ 1323 كۇنىن الدىڭعى شەپتە وتكىزگەن, تالاي قاندى قىرعىننىڭ كۋاسى بولعان ازامات ءدال سول ساتتە كەيىن ءوزى تۋرالى تالاي ەستەلىكتەر ايتىلىپ, تالاي شەجىرە جازىلارىن ويلاعان جوق. جەڭىس پارادىندا كەلە جاتىپ, وتان ءۇشىن اپات بولعان مايدانداس دوستارى ەسكە تۇسكەندە كوزىنەن ىستىق جاس ىرشىپ ءتۇستى. كەۋدەسىن كەك قىسىپ, جۇرەگىنەن جالىن اتقىلايدى. ء“تىرى بولعاندا ولار دا قاسىمدا كەلە جاتار ەدى-اۋ”, – دەپ جان-جاعىنان جارالى جولداستارىن ىزدەگەندەي بولادى. قايدان؟ سارت-سۇرت ءجۇرىس. جالىندى سوزدەر, ۋرالعان داۋىس. الدەن ۋاقىتتا ءوزىن قۇشاقتاعان, بەتىن سۇيگەن الدەبىرەۋلەردىڭ, الدەبىرەۋلەر ەمەس-اۋ, قۋانىشتان كوز-جاسىنا ەرىك بەرگەن ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنىڭ قۇشاعىندا كەتىپ بارا جاتقانىن سەزدى. “بوتەنسىڭ” دەمەي باۋىرىنا باسقان حالىقتىڭ ىقىلاس-پەيىلىنە جۇرەگى ەلجىرەگەن قازاقتىڭ قارا بالاسى ەندى ەلگە جەتۋگە اسىقتى.
قىزىل الاڭداعى ۇلى جەڭىس پارادىنا قاتىسقاننان كەيىن تالقا اعامىز 1946 جىلى جازدا امان-ەسەن ەلگە ورالىپ, ءۇيدىڭ تۇز-ءدامىن تاتادى. سوعىس سالعان جارانى ەمدەۋشىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەيبىت ەڭبەكتىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىنە قىزۋ ارالاسادى. تۋىپ-وسكەن جەرى – ءشاۋىلدىر اۋداندىق سۋ شارۋاشىلىعىن باسقارا ءجۇرىپ, سول وڭىردەگى سۋارمالى ەگىستىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا مول ۇلەسىن قوسادى. ارىس, اقسۋ, بادام سۋلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ باسقارماسىندا, وبلىستىق سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقارا ءجۇرىپ, كۇش-قايراتىن قايتكەندە دە ەل ءوڭىرىن وركەندەتۋگە جۇمسايدى. بۇل سالادا تاكەڭنىڭ ءىزى وبلىستىڭ كەز كەلگەن ايماعىندا سايراپ جاتىر دەۋگە ابدەن بولادى. ارىس, تۇركىستان, كوكماردان, ءشاۋىلدىر, عازالكەنت كانالدارىمەن قوسا ەلدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى ەرتىس – قاراعاندى, ۇلكەن الماتى كانالدارىنىڭ قۇرىلىسىن ءوز قولىمەن سالدى. سونداي-اق, اقدالا, كەلەس, شىلىك, قوعالى, قىزىلقۇم القاپتارىن سۋلاندىرۋدا ونىڭ ءسىڭىرگەن ەڭبەگى اسا زور بولدى. الماتىداعى وداقتىق “گلاۆريسسوۆحوزستروي” مەكەمەسى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە ديماش احمەت ۇلى قوناەۆپەن بىرنەشە رەت بەتپە-بەت كەزدەسىپ, ءاڭگىمەلەسۋ, پىكىر الىسۋ قۇرمەتىنە يە بولعان تالقا اعانىڭ دارا تۇلعا تۋرالى ەستەلىگىن تىڭداساڭىز ءبىر كىتاپقا جۇك بولارلىق عيبرات الاسىز.
ۇزاق جىلدار بويى باسشىلىق سالادا قىزمەت ەتىپ, حالىق يگىلىگىنە جارايتىن ءىس-شارالاردا وشپەستەي ەتىپ قول تاڭباسىن قالدىرعان ول ەكى رەت ەڭبەك قىزىل تۋ, “قۇرمەت بەلگىسى” وردەندەرىمەن, كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالادى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن گيدروتەحنيك” اتاعىن الدى. ءتىرى كەزىندە وتىرار, ارىس, شاردارا, ماقتاارال اۋداندارىنىڭ, تۇركىستان قالاسىنىڭ “قۇرمەتتى ازاماتى” اتاندى. بۇگىندە, بۇرىنعى كوكماردان كانالى وسى تالقا ايمەنوۆتىڭ ەسىمىن ەنشىلەگەن. ال, شىمكەنتتەگى ءوزى تۇرعان كوشەگە دە ونىڭ اتى بەرىلدى.
ءيا, كەشەگى قانقۇيلى سوعىستا دا, جايماشۋاق بەيبىت ومىردە دە العى ساپتا كورىنگەن تاكەڭ جايلى ايتىلار جىر, شەرتىلەر سىر كوپ-اق. اعامىز ءتىرى بولعاندا بيىل 88 جاسقا تولادى ەكەن. كەۋدەسىن وردەن-مەدالعا تولتىرىپ ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان شەرۋدە سالتانات قۇرىپ جۇرەر ەدى. بىراق ءاربىر پەندەگە ولشەنىپ بەرىلگەن عۇمىر بار. سول عۇمىردى ۇلكەن ءارىپتەرمەن ءولمەستەي ەتىپ جازىپ كەتكەن مايدانگەر تالقا ءايمەنوۆتىڭ ەسىمى جەڭىس پارادىندا جۇلدىزداي جانىپ تۇراتىنى انىق.
نۇرلان كەنجەعۇلوۆ, جۋرناليست.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
ەرلىككە تاعزىم
وسكەمەندە شىعىس قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگى مەن س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن “قازاقستان ۇلى وتان سوعىسىندا: تاريحى, زەرتتەۋ ءادىسناماسى جانە زاماناۋي كوزقاراس” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستان مەن رەسەيدىڭ عالىمدارى, مۇراعاتتار مەن مۇراجايلاردىڭ قىزمەتكەرلەرى, قالا, وبلىس ارداگەرلەر ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, ۇستازدار قاۋىمى قاتىستى. كونفەرەنتسيادا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ 1418 كۇنگە سوزىلعان سۇراپىل سوعىستىڭ كەلتىرگەن زيانى جايلى ايتا كەلىپ, مايدان شەبىنە قاتىسقان كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ سانى 34 ميلليون 476 مىڭ 700 ادام بولعانىن, ولاردىڭ 26,6 ميلليونى قۇربان بولعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ءيا, قان مايداندا كەڭەس اسكەرلەرى ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن تانىتتى, فاشيستەردىڭ ارام ويلارىن جۇزەگە اسىرمادى, دەمەك, ەرلىك پەن ورلىك جايلى كەيىنگى تولقىنعا كەڭىرەك ايتىپ, ولاردىڭ باتىرلىعىن ونەگە ەتىپ وتىرۋىمىز قاجەت دەدى, ءوڭىر باسشىسى.
بۇدان كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى س.فەرحو ءسوز الىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلى جەڭىستى جاقىنداتۋعا قوسقان ەرەكشە ۇلەسى جايلى ايتىپ بەردى. جاساعان ەرلىكتەرى ءۇشىن 500 جەرلەسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ال 100-دەن استامى “داڭق” وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى اتاندى. قازاقتىڭ ەكى بىردەي قىزى – ءاليا مولداعۇلوۆا مەن مانشۇك ءمامەتوۆانىڭ ەسىمدەرى اڭىزعا اينالدى. قازىر ەكى بىردەي كەڭەس وداعىنىڭ باتىر قىزدارىنا سانكت-پەتەربۋرگ, باسقا قالالاردا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلىپ, ولاردىڭ ەسىمدەرىمەن مەكتەپتەر مەن كوشەلەر اتالادى. نۇركەن ءابدىروۆ, تالعات بيگەلدينوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, تولەگەن توقتاروۆ, ىزعۇتتى ايتىقوۆ, باسقا دا باتىرلار ەسىمدەرى ماڭگى ەسىمىزدە, دەدى حالىق قالاۋلىسى. بۇدان سوڭ پارلامەنت دەپۋتاتى ۇكىمەت تاراپىنان ارداگەرلەرگە جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق جايلى ايتتى.
رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر قالاسىنان كەلگەن رعا ءسىبىر بولىمشەسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير لاميننىڭ ءسوزى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ول كەلتىرگەن دەرەكتەر جينالعانداردى ەلەڭ ەتكىزدى. “جەڭىس وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. بىزدەن قۇربان بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ سانى 12 ميلليون ادامعا تاياۋ, ال قازا تاپقانداردىڭ 13,7 ميلليونى بەيبىت تۇرعىندار بولاتىن. كوپ ايتىلا بەرمەيتىن مىنا ءبىر دەرەكتەرگە نازار اۋدارالىقشى. سەبەبى, ءالى كۇنگە ولگەندەردىڭ ەسەبىن تولىق الا الماي جاتىرمىز. ءبىر عانا مىسال. دنەپر وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا تاس قامال بولىپ بەكىنگەن جاۋدىڭ كوزىن جويۋ ءۇشىن قانشاما ۋاقىت كەتكەنىن بىلەسىزدەر. مىنە, سول شابۋىلدا كۇن سايىن ءبىزدىڭ 27 مىڭ 300 سارباز قۇربان بولىپ وتىرعان. ال 1943 جىلدان باستاپ فاشيستەر كوپ قىرىلا باستادى. 1922 جىلى تۋعان ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ 3 پايىزى عانا سوعىستان امان-ەسەن ورالعان. مىنە, سوعىس زاردابى وسىنداي قايعى-قاسىرەت اكەلدى”,– دەدى ۆ.لامين.
س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور, حالىقارالىق كونفەرەنتسيانى وتكىزۋگە باستاما كوتەرگەن بەيبىت مامراەۆتىڭ بايانداماسى دا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. “جەڭىسكە جەتۋ جولىندا ميلليونداعان ادام ءوز ءومىرىن قيدى. بۇگىنگى كونفەرەنتسيانى وتكىزۋدەگى ماقسات –سوعىس جىلدارىنداعى قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ, مۇراعات جانە مۇراجاي قورىن قاراپ, قاراستىرىلعان ماسەلەلەردىڭ زاماناۋي تاريحتانۋدا ءتيىستى دارەجەدە ايتىلماعان جاڭا كوزدەرىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ, جاڭا زەرتتەۋ ادىستەرىن قولعا الۋ ماسەلەسىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, رەسەيلىك عالىمدارعا كەلىپ قاتىسقاندارى, وي ءبولىسكەندەرى ءۇشىن العىسىمىزدى ايتامىز”, دەدى بەيبىت بايماعامبەت ۇلى.
كونفەرەنتسيا اياسىندا جەڭىس مەموريالىنا گۇل شوقتارىن قويۋ, شقمۋ ازىرلەگەن “سەمەينايا رەليكۆيا” كورمەسى, جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان كورمە ۇيىمداستىرىلدى. جيىن الدىندا دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. سول كۇنى پلەنارلىق وتىرىستان كەيىن سەكتسيالىق وتىرىس بولىپ, كەشكە دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى.
وڭداسىن ەلۋباي.
وسكەمەن.
ەرلىگى دە, ەڭبەگى دە ەلەۋلى
بۇگىنگى ۇرپاق – 1941-1945 جىلدارى بولعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاسىرەتىن باستان كەشكەن, اۋىرتپاشىلىعىن قارا نارداي كوتەرە بىلگەن اسىل تەكتى جانداردىڭ بالالارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرى. سوعىستىڭ اجال سەپكەن قۇيىندى داۋىلى قازاقتىڭ ءاربىر دەرلىك شاڭىراعىن شايقالتىپ ءوتتى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكامىزدىڭ ءاربىر ازاماتى جاۋعا قارسى تىزە قوسا وتىرىپ جانقيارلىقپەن شايقاستى. جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپ, قارشا بوراعان وقتىڭ استىندا, كەسكىلەسكەن ۇرىستاردا ەرلىك كورسەتكەن بوزداقتارىمىزدىڭ قانشاماسى ماڭگىگە سوعىس الاڭدارىندا قالدى. امان كەلگەن مايدانگەرلەردىڭ ءوزى مۇگەدەك بولدى.
ەلىمىزدە سوعىس قاھارماندارىنا تاعزىم ەتۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. اكەلەرى مەن اتالارى سوعىسقا قاتىسقان اۋلەتتەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى دا وسى قالىپتان اينىماي كەلەدى. پاۆلودار وبلىسىندا حالىققا جاساعان قالتقىسىز قىزمەتىمەن ەلگە تانىلعان سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ۋاقاپ سىزدىقوۆ 1992 جىلى دۇنيەدەن وزعان ەدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدە وركەن جايعان ۇرپاعى ۇلى جەڭىس كۇنى جانە ونىڭ قايتىس بولعان كۇنى ۋاقاپ بەك ۇلىنىڭ بەيىتىنە بارىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتىپ وتىرادى.
ۋاقاپ سىزدىقوۆ پاۆلودار وبلىسى, لەبياجى اۋدانىنا قاراستى تىلەكتەس اۋىلىندا تۋعان. جاستىق شاعى اشتىق زوبالاڭىنا, جاپپاي ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنىڭ لاڭىنا سايكەس كەلەدى. 1930 جىلدارداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەت بۇل وتباسىنا دا بىرنەشە رەت قايعىنىڭ اششى زاپىرانىن جۇتقىزىپ, جاقىندارىنان ايىرادى. نەگىزگى ازىعى بولعان مالىنان كوز جازعان قازاقتىڭ قانشاما شاڭىراعى سەلدىرەپ قالدى. سىزدىق پەن كورليكونىڭ وتباسىندا ون ەكى بالا بولسا, سونىڭ تەك ەكەۋى ءتىرى قالعان! ولار – ۋاقاپ پەن ونىڭ ءىنىسى مۇتاش.
1937-38 جىلدارداعى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن, 1941 جىلى باستالعان ۇلى وتان سوعىسى حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتىن مولايتا تۇسكەن ەدى. كوپتەگەن ازاماتتار العاشقى كۇننەن سوعىسقا الىندى. سول تۇستا 9 سىنىپتى بىتىرگەن ۋاقاپ اسكەرگە الىنعان مۇعالىمنىڭ ورنىن اۋىستىرىپ, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ساباق بەرەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ول ورتا جانە جوعارى ءبىلىمدى كەيىن جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ العان بولاتىن.
ال 1942 جىلى قىركۇيەك ايىندا ۋاقاپ تا اسكەرگە الىنادى. باستاپقىدا تۇركىمەنستاننىڭ چاردجوۋ قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەدە جەدەل دايىندىقتان وتەدى. 1943 جىلدىڭ اقپانىندا كىشى لەيتەنانت ۋ.سىزدىقوۆ سوعىسقا اتتانادى. بريانسك مايدانىنا كەلىپ تۇسكەن ول 235-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 732-ءشى اتقىشتار پولكىندە ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل كەزدە پولك سۋحينيچي قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋ ۇرىسىن جۇرگىزىپ جاتقان بولاتىن.
اقپان ايى. جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەر قالىڭ قارعا كومىلگەن بلينداجدار مەن وكوپتاردا تۇرىپ جاتادى. نەمىستەر ترانشەيا مەن بلينداجداردى ۇنەمى وقتىڭ استىنا الىپ وتىرادى. ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر دە ولارعا وقتىن-وقتىن “جاۋاپ” بەرىپ تۇرادى. ء“تىل” اكەلۋ, جاۋدىڭ ورنالاسقان جەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن بارلاۋشىلار جىبەرىلەدى. جاۋدىڭ وعىنان مەرت بولعاندار دا از ەمەس. العى شەپكە شىققان كۇندەرىنىڭ بىرىندە كىشى لەيتەنانت سىزدىقوۆ جاراقات الادى. اللانىڭ كوزى ءتۇزۋ بولىپ, مينا جارىقشاقتارى ىشكى ورگاندارىنا دارىماي, تەك بىرنەشە قابىرعاسى مەن وڭ جاق بۇعانانىڭ تومەنگى جاعىنداعى بۇلشىق ەتىن جارالاپتى. مايدانداعى دالا گوسپيتالىندە ەمدەلىپ شىققان ول 1943 جىلى مامىر ايىنىڭ باسىندا ءوز پولكىنە كەلىپ قوسىلادى. الايدا, بىرگە كەلگەن مايدانداستارىنىڭ قاتارى سيرەپ قالعانىن بايقايدى. كەيبىرى جاراقات الىپ, ەمدەلۋگە جىبەرىلسە, بىرقاتارى ۇرىس الاڭىندا كوز جۇمعان ەكەن. دەگەنمەن, پولك جاڭا جاۋىنگەرلەرمەن تولىقتىرىلىپ وتىراتىنى انىق. اتقىشتار پولكى بۇل كەزدە ۆينتوۆكانىڭ ورنىنا پپش (شپاگيننىڭ پيستولەت-پۋلەمەتى) جانە پپد (دەگتيارەۆتىڭ پيستولەت-پۋلەمەتى) اۆتوماتتارىنا قولدارى جەتكەن. بارلىعى وسى كەزدە الداعى بولاتىن جويقىن ۇرىستى كۇتكەن. كەيىن ول تاريحتا ورلوۆ-كۋرسك شايقاسى دەپ اتالعانى بەلگىلى. بۇل شايقاس ۇلى وتان سوعىسىندا كەڭەس ارمياسىنىڭ جاۋدى جەڭۋدەگى نەگىزگى باعىتىن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن.
شايقاستىڭ العاشقى كۇنىندە ورلوۆ ءبيىگىنە دەسانتتار جىبەرىلەدى. ونىڭ قۇرامىندا سىزدىقوۆتىڭ ۆزۆودى دا بار. دەسانتتارعا جاۋدىڭ كوممۋنيكاتسيالىق بايلانىستارىن تالقانداۋ ءمىندەتى جۇكتەلگەن-ءتىن. دەسانتتار ەكى تاۋلىك بويى جاۋدىڭ بەكىنگەن جەرلەرىن تالقاندايدى. نەمىستەر جاعى دا وق جاۋدىرادى. وسىنداي ۇرىستاردىڭ بىرىندە جاۋ اۆتوماتىنىڭ وعى ۋاقاپتىڭ جامباسىنان تيەدى. قاسىندا دەسانتتاردىڭ بىردە-بىرەۋى قالماعانىن كورەدى. ول نە جۇرە المايدى, نە جەر باۋىرلاپ قوزعالا المايدى. وسىلاي قانسىراپ جاتقاندا اعاشتاردىڭ اراسىنان ءبىر جاۋىنگەردىڭ كەلە جاتقانىن بايقايدى. جاۋدىڭ ادامى ما, الدە كەڭەس جاۋىنگەرى مە, انىق بىلمەيدى. “نە ءومىر, نە ءولىم” دەپ تاۋەكەلگە باسىپ, داۋىستاپ ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن جانە جارالانعاندىقتان جۇرە المايتىنىن ايتادى. كورەر جارىعى بار ەكەن, كەلە جاتقان جىگىت كەڭەس سولداتى بولىپ شىعادى. ول مۇنى ارقالاپ الادى, ال ۋاقاپ وعان وققا ۇرىنباي, جاۋدىڭ اراسىنان قالاي شىعاتىن جولدى كورسەتىپ وتىرادى. ءسويتىپ, ەكەۋى تاپ كەلگەن اجالدان امان قالادى. سوعىستا ءبىر تۋعان باۋىرداي بولعان ەكەۋى كەيىن بەيبىت كەزدە دە بايلانىستارىن ۇزبەي, ۇزاق جىلدار بويى حات جازىسىپ تۇردى.
ۋ. سىزدىقوۆتىڭ بۇل جولعى جاراقاتى اۋىر بولىپ شىعادى. جاۋدىڭ وعى وڭ جاق جامباس سۇيەگىنە ءتيىپتى. ۋاقاپ بىرنەشە اي بويى ساراتوۆ قالاسىنداعى گوسپيتالدە ەمدەلەدى. جاراقاتىنا بايلانىستى سوعىسقا قايتا جىبەرىلمەگەنىمەن, اسكەر قاتارىنان بوساتىلمايدى. “ەرلىگى ءۇشىن” مەدالىمەن ماراپاتتالعان, لەيتەنانت شەنىنە جوعارىلاتىلعان سىزدىقوۆ باس قولباسشىنىڭ رەزەرۆتەگى 8-ءشى گۆارديالىق اۆياتسيالىق ديۆيزياسىنىڭ اەرودرومعا قىزمەت كورسەتەتىن 619-شى جەكە باتالونىنىڭ شتابىنا جىبەرىلەدى. وسى باتالون قۇرامىندا ول ۋكراينا, بەلارۋس جانە پولشا جەرلەرىن باسىپ ءوتتى. 1945 جىلى 9 مامىردا ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسپەن اياقتالعانمەن, ول تەك سول جىلى جەلتوقسان ايىندا اسكەري قىزمەتتەن بوساپ, ەلگە ورالادى.
اۋىلعا كەلسە, سوعىس قاجىتقان تىرشىلىكتى كوزبەن كورەدى. اۋىر سالماق تۇسكەن قاريالار مەن انالار قاجىپ كەتكەن. كوپتەگەن زامانداستارى ورالماعان. امان كەلگەندەرى دە ءوزى سەكىلدى ءار ءتۇرلى جاراقات العان جاندار. ەندى ولاردى سوعىستان كەيىنگى ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ مايدانى كۇتىپ تۇرعان ەدى.
ۋ.سىزدىقوۆ اۋەلى جاڭااۋىل جەتى جىلدىق مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ الىنادى. باستاپقىدا باستاۋىش سىنىپتاردىڭ ۇستازى بولسا, كەيىن جەكە پاندەر بويىنشا ءدارىس بەرەدى. وسى جىلدارى پاۆلودار پەداگوگيكا ۋچيليششەسىن سىرتتاي بىتىرەدى. ءۇش جىلدان كەيىن جاس تا بولسا, تالابى جوعارى مۇعالىم مەكتەپ ديرەكتورى ەتىپ تاعايىندالادى جانە دە ول جەرگىلىكتى ۇجىمشاردىڭ پارتيالىق ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى.
1951 جىلى ۇجىمشارلاردى ىرىلەندىرۋ ۇدەرىسى جۇرگىزىلەدى. لەبياجى اۋدانىنداعى ەكى ۇجىمشاردان ستالين اتىنداعى جاڭا ءىرى ۇجىمشار قۇرىلعان. وسى ۇجىمشاردىڭ پارتيا ۇيىمىنا ءوز قىزمەتىنە دەگەن بەلسەندى دە ۇقىپتى قاسيەتتەرىمەن باعالانعان ۋاقاپ بەك ۇلى حاتشى بولىپ بەكىتىلەدى. ءبىر جارىم جىلدان كەيىن ول وسى ۇجىمشاردىڭ توراعاسى بولادى.
سول كەزدە ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن كوتەرۋ ءۇشىن قانىن دا, جانىن دا اياماي قىزمەت جاسايتىن ادامدار كەرەك بولدى. كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن ماماندار پارتيا جانە شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا تارتىلىپ, لاۋازىمدىق قىزمەتتەرگە كوتەرىلدى.
ادال قىزمەتىمەن ابىروي جيناعان ۋ.سىزدىقوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, “شاقات” كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولدى. سودان كەيىنگى 25 جىلداي ەڭبەگى ونىڭ ەڭ بەلسەندى قىزمەتى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن ايقىن كورسەتكەن كەزەڭ بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول پاۆلودار, ۋسپەن, لەبياجى جانە ەرتىس اۋداندارىندا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. ودان سوڭ شارباقتى جانە ماي اۋداندارىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدى.
ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن 1960-70 جىلدارداعى كەزەڭدە ۋاقاپ بەك ۇلى پاۆلودار وڭىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ يندۋستريالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوستى. سول جىلدارى ماي اۋدانىندا مال شارۋاشىلىعى دا وركەن جايدى, ەت پەن ءسۇت ونىمدىلىگى ارتتى. ەڭبەك ادامدارىنىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ, ەڭبەكتەرى باعالاندى, ءار ءتۇرلى جوعارعى مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولدى. اۋىل تۇرعىندارىنا جاڭا ۇيلەر بەرىلدى. جەرگىلىكتى اۋىلدىق مەكەندەر جاڭاشا تۇرگە ەندى. ال ساناۋلى جىلدار ىشىندە جاڭا ۇلگىدەگى تۇرعىن ۇيلەر سالىنعاندىقتان, اۋدان ورتالىعى اباتتاندىرىلعان كەنتكە اينالدى.
زامانداستارى ونى وزىنە دە, وزگەگە دە وتە تالاپشىل, شارۋاشىلىقتى دۇرىس جۇرگىزە بىلەتىن باسشى رەتىندە ەسكە الادى. ەگەر جۇمىس ورىندالماي جاتسا, قاتال مىنەز كورسەتەتىنىن, ال بىلايعى كەزدە سابىرلى قالپىنان اينىمايتىنىن جانە ايتادى. ءبىر كەزدەردە كومەك سۇراپ الدىنا بارعان ادامدار ءالى كۇنگە دەيىن ونى ەسكە الىپ, “ارۋاعى رازى بولسىن” دەپ ماقتان تۇتىپ وتىرادى. ولار ۋاقاپ بەك ۇلىنىڭ كىسىلىك كەلبەتىن جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتەدى.
ماي اۋدانىنداعى قىزمەتتەن كەيىن زەينەتكەرلىككە شىقتى. جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەك ءوتىلى بار ۋ.سىزدىقوۆ ارتىندا جارقىن ءىز قالدىردى. ونىڭ حالىق پەن وتان الدىنداعى ەڭبەگى جوعارى باعالاندى. ول وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ءۇش مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق “قۇرمەت بەلگىسى” جانە ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىنىڭ, بىرقاتار مەدالداردىڭ يەگەرى بولدى.
ۋاقاپ بەك ۇلى زايىبى بيعايشا ەكەۋى ءتورت ۇل, ەكى قىزدى دۇنيەگە اكەلىپ, ءومىر جولىنا شىڭدادى. بالالارىنىڭ بارلىعى دا جوعارى ءبىلىم الىپ, ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپتى. بۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ءار سالادا, ءار وڭىردە ەسەلى ەڭبەك ەتىپ, ۇلى جەڭىستىڭ سالتانات قۇرۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان مايدانگەر ۋاقاپتىڭ ابىرويلى اتاعىن جالعاپ كەلەدى. بالالارىنان تاراعان نەمەرە, شوبەرەلەرى دە اتالارى سالعان داڭعىل جولدا, بەيبىت تىرشىلىكتە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ تەرەڭىنەن ءنار الىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە اتسالىسۋدا.
...مىنە, پاۆلودار ءوڭىرى قۇرمەت تۇتقان سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ۋاقاپ سىزدىقوۆتىڭ ەرلىك جانە ءومىر جولدارى وسىنداي.
فاريدا بىقاي.
پاۆلودار.