شۇيكەدەي انا
“انا ءۇشىن ايانبا – انت ۇرادى, بالا ءۇشىن ايانبا - بەتىڭ كۇيەدى. ەل ءۇشىن ايانبا – ەرلىگىڭە سىن, جۇرت ءۇشىن ايانبا – جىگىتتىگىڭە سىن”, دەپ قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, وتكەن عاسىرداعى ۇلى وتان سوعىسى دەپ اتالاتىن الاپات مىڭداعان ەمەس, ميلليونداعان بەيكۇنا ادامنىڭ شاڭىراعىن شايقاپ, نە وپىرىپ ورتاسىنا ءتۇسىردى. سوعىستى باستاعاننان شاراپات كۇتۋ شاتىسقاندىق. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ, انا ءبىر جىلدارداعى الاساپىراندا ءبىز كىم ءۇشىن سوعىستىق دەگەن وزدەردىڭ ايتىلىپ قالعانى بار. بىراق كەيىن ونىڭ اقيقاتى انىقتالدى. اپەرباقاننان جاقسىلىق بولمايتىنى دايەكتەلدى. قانتوگىسكە قۇمارتقاننىڭ كەكجيگەن باسىن ءيىپ, جەڭىپ شىعۋ قارۋدان بۇرىن حالىقتىڭ ۇيىمداسا بىلۋىندە ەكەنىن سول جولى الەم جۇرتى تاعى ءبىر كوردى.
ءبىز بۇعان تاقىرىپقا ارقاۋ بولىپ وتىرعان انامەن اڭگىمە كەزىندە دە كوز جەتكىزدىك. استانادان الماتىعا بەت العان ەدىك. كورشى كۋپەدە ءبىر اق جاۋلىقتى انا ەكى كوزىن الاقانداي تەرەزەنىڭ ارعى جاعىنداعى بايتاق دالادان الماي, ۇزاق قاراپ وتىردى. ونى ارى-بەرى وتكەندە الدەنەشە رەت بايقاپ, اڭگىمەلەسۋگە نيەت ەتكەنىمىزدە قارسىلىق تانىتپادى.
– اتى-جونىمە كەلسەم, ەسىمىم – رابيعا, اكەمنىڭ اتى – جۇماتاي. ادام قارتايعاندا ءبىر بالا دەپ, ءبىز دە ءبىر كەزدەرى ادەمى قىز كەلىستى كەلىنشەك بولعانبىز. ۋاقىت, شىركىن, ءوز دەگەنىن ىستەيدى ەكەن. باياعىدا مەن سياقتى شۇيكەدەي بوپ وتىرعان ءبىر كەيۋانا ايتقان كورىنەدى. تولعان تورسىقتاي ەدىك, توبىقتاي بولىپ قالدىق قوي. سونىڭ كەبىن مەن دە كيىپ وتىرمىن. بەت-ءجۇزدى ءاجىم تورلاپ, ءسۇيرىكتەي سالالى ساۋساقتىڭ تامىرى مىناۋ – كەندىردەن ەسكەن ارقانداي ادىرايىپ-ادىرايىپ تۇر, – دەپ, جىپ-جيناقى, مۇنتازداي انا تاعى دا سىرتقا كوز سالدى.
سۇراپىل سوعىس تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ ەدىك, رابيعا انا: “ونى دا باستان وتكەرگەنبىز”, – دەپ قالدى. قازىر سول سوعىستى كورگەندەر كۇن ساناپ ازايىپ بارا جاتىر.
– سەلكىلدەگەن سەكسەن بەس جاستى ەڭسەرىپ, توقسانعا بەت الىپ وتىرمىن. وسى ۋاقىت ىشىندە كورگەن بەينەت تە, زەينەت تە از ەمەس. ءوتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى اشتىقتى دا, سۇراپىل سوعىستى دا باستان وتكەردىك. بايدىڭ تۇقىمىسىڭ دەپ اكەمدى كامپەسكە جاسادى. بەس جاسىمدا انادان, جەتى جاسىمدا اكەدەن ايىرىلدىم. ءبىز ءوزى نەگىزىنەن قوستانايدىڭ قازاعىمىز. اشتىقتىڭ قيىندىعى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەيدى. ادامدار ءار جەردە ءىسىپ-كەۋىپ جاتاتىن. اكە-شەشەمىزدەن ايىرىلعان سوڭ حاميت ەكەۋىمىزدى ايتباي اعا مەن حاديشا جەڭگەم قولدارىنا الدى. ول كىسىلەردىڭ دە جاعدايى وڭىپ تۇرماعانى بەلگىلى. حاميت اعام ماعان قاراعاندا قاعىلەز, ءوز كۇنىن ءوزى كورە الاتىنداي, پىسىق ەدى. ءايتەۋىر, ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ جۇردىك. ءبىر كۇنى ۇلكەن اعام: “سەنى ءولتىرىپ الىپ جۇرەمىز بە, بالالار ۇيىنە بارساڭ قايتەدى؟ تاماعىڭ توق بولاتىن كورىنەدى”, – دەدى. بالالار ءۇيى, تاماق دەگەن ءسوز قۇلاعىما جىلى ەستىلدى, بارايىن دەدىم.
بالالار ۇيىنە ورنالاستىم. ءوزىم قاتارلى قىزدار كوپ ەكەن. بىراق قوستانايداعى بالالار ءۇيىن رەسەيدىڭ پروكوپەۆسكي دەگەن قالاسىنا كوشىرەتىن بولدى. ايتباي اعا جىبەرگىسى كەلمەدى. مەن بارا بەرەيىن دەدىم. اقىرى ول كىسى كەلىسىپ, ءۇيدىڭ مەكەن-جايىن تاربيەشىلەرىمىزگە دە, وزىمە دە جازىپ بەردى. سول مەكەن-جايدى بەس جىل بويى بويتۇمارداي ساقتاپ ءجۇردىم. بۇرىنعىداي ەمەس, اقىل توقتاتىپ اينالاما قاراي باستاعاندا اعا-جەڭگەلەرىم كوز الدىمنان كەتپەي قويدى. اقىرى اعامنىڭ اتىنا ساعىنىپ ءجۇرگەنىمدى ايتىپ, حات جازدىم. ول كەزدە بەسىنشى سىنىپتىڭ وقۋشىسى ەدىم. مەكتەپتە نەمىس ءتىلىن تەرەڭدەتە وقىتتى, سونىڭ پايداسى سوعىستا ءتيدى. ودان كەيىن وقۋدىڭ بەتىن كورگەم جوق.
ءسويتىپ, ايتباي اعام كەلىپ, ەلگە الىپ كەتتى. اعايىن تۋىسپەن قاۋىشىپ, ەندى ەس جيامىز عوي دەپ جۇرگەندە سۇراپىل سوعىس باستالدى.
ون سەگىز جاستان جاڭا اسقان حاميت اعانى بىردەن مايدانعا الدى. ايتباي اعام مەن حاديشا جەڭگەم جسم-41 (جول ستانساسىنىڭ ماشينەسى) شاقىردى. ولار مەنى وزدەرىمەن بىرگە الا كەتتى. ول كەزدە جاسىم ون التىدا بولاتىن. جسم-41 اتقاراتىن جۇمىسى پويىز جولدارىن ءجوندەۋ ەكەن. ءبىز وسى جۇمىسپەن بۇكىل ەۋروپانى ارالادىق دەسەك تە بولعانداي. قاي جەردە تەمىر جول جاۋ بولمىسىنان بۇزىلسا, سونى قىسقا مەرزىمدە قالىپقا كەلتىرەمىز. تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەر بولات تەمىردى كوتەرسە, ءبىز وزىمىزگە تيەسىلى جۇمىستاردى اتقارامىز. استان-كەستەن دۇنيەدە اجالسىز عانا امان قالادى ەكەن. كورەتىن كۇن, تاتار ءدام بار ما, ايتەۋىر جەڭىستى امان كوردىك قوي.
ۇلى جەڭىستەن كەيىن ءبىز چەليابينسكى وبلىسىنىڭ زلاتوۋست قالاسىنىڭ ماڭىنداعى حرەبتا بەكەتىنە كەلدىك. مايدانعا دا وسى ارادان اتتانعان بولاتىنبىز. ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىز وسى وڭىرمەن شەكارالاس ەدى.
ايتباي اعامەن ءبىر جىگىت ءجيى سويلەسىپ ءجۇردى. جەڭگەم قاعازعا جازعان حات الىپ كەلىپ بەرەدى. مەن ونىڭ بايىبىنا بارماي, بۇل نە دەپ جىرتىپ تاستايمىن. ول كەزدە جىگىتتەن كەلگەن حاتتى وقىپ, ءسوزىن تىڭدايتىن ۋاقىت پا ەدى. قالعان جاننىڭ ءتاۋباسى, قايتسەك قاتاردان قالمايمىز دەپ جۇرگەن كەزىمىز عوي.
ءبىر كۇنى اعا-جەڭگەم: “مىنا مۇحامەتقالي دەگەن ازامات ساعان ءسوز سالىپ ءجۇر ەكەن, شەشىمىن ءوزىڭ ايت. اۋىلدا قالعان جالعىز شەشەم بار ەدى. جالعىز بارمايىن, سەرىك الىپ بارىپ, قىزدى بولدىڭ دەپ ماڭدايىنان يىسكەتەيىن دەپ وتىر”, – دەدى. مەن العاشىندا شوق باسقانداي ىرشىپ ءتۇستىم. حابار وشارسىز كەتكەن حاميت اعام ويىمنان كەتپەيتىن. ول كۇندەردىڭ كۇنىندە “رابيعا!” دەپ جەتىپ كەلەتىندەي كورىنەتىن دە تۇراتىن. ال مىنا جىگىت مەنى قايدان بىلەدى دەپ تاڭ-تاماشامىن. سويتسەم, ەلىنە كەتىپ بارا جاتىپ جول بويىنان مەنى كورىپتى دە پويىزدان ءتۇسىپ قالىپتى. بۇيرىقتى قويساڭشى, اقىرى كەلىستىك. اعا-جەڭگەم اقىلىن ايتىپ شىعارىپ سالدى.
سوعىستان امان قايتقان مۇحامەتقالي ەكەۋمىز قول ۇستاسىپ ونىڭ اتا-جۇرتىنا بەت الدىق. بۇگىنگىدەي جۇردەك پويىز قايدا, ۇزاق ءجۇرىپ تالدىقورعاننىڭ لەپسى ستانساسىنا كەلدىك. ودان بىردەن بىرگە جالعانىپ ءجۇرىپ اندرەەۆكاعا جەتتىك. ونىڭ اۋىلى توڭكەرىس دەپ اتالادى ەكەن. جاياۋلاتىپ ءجۇرىپ وعان دا باردىق.
كولحوز كەڭسەسىنە تاياپ قالعاندا ءبىر جىگىت: “وي, باۋىرىم, سەن ءتىرى مە ەدىڭ؟!”, – دەپ كورىسىپ جاتىر. مەن مۇنىسى نەسى دەپ تاڭ قالىپ تۇرمىن. سوتسەك, “مۇحامەتقالي بازاركەلدى ۇلى احمەتوۆ سوعىستا قايتىس بولدى” دەگەن قارا قاعاز كەلىپتى. ءبىر جىگىت سۇيىنشىلەپ اناسىنا كەتتى. كەيىن ءبىلدىم, ول تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن سابىرحان مارقۇم ەكەن. ءبىز ۇيگە تاياعاندا بەلى بۇكشيگەن اناسى الدىمىزدان شىقتى. “قايتىس بولدى” دەپ ەدى ءتىرى ەكەنسىڭ عوي ق ۇلىنىم!”, – دەپ اڭىراعاندا ءوز انام ءتىرىلىپ كەلگەندەي, ەكى كوزدىڭ جاسىن اياماي توكتىم.
بالاسىنىڭ “ولگەنىن” ەستىرتكەن سوڭ: “جالعىز ءوزىڭىز قالاي وتىراسىز دەپ انامىزدى جاقىن اعايىن, كولحوزدىڭ توراعاسى جاقسى اعا قولىنا الىپتى. اتىن اتاماۋشى ەدىم, قۇداي كەشىرسىن, ەسىمى – كارىم ەدى ول كىسىنىڭ. جاقسىنىڭ الدى قاشاندا كەڭ عوي. جاقسى اعا جاقسىلىعىن بىزدەن اياعان جوق. مۇحامەتقالي ەكەۋمىز: “قوي بۇل ءجۇرىسىمىز نە, انامىزدى قولعا الىپ تىرلىك جاسايىق”, – دەپ اقىلداستىق. جاقسى اعا العاشىندا بىرگە تۇرا بەرەيىك دەدى دە ارتىنان بۇلارىڭ ءجون ەكەن دەپ باتاسىن بەردى. كولحوزعا مۇشە بولىپ مال دا باقتىق, قارا جۇمىس تا ىستەدىك. كوپ قاتارىنان تابىلدىق. قوي باعىپ جۇرگەندە تۇنگى كۇزەتكە شىقسام ەنەم قاسىمنان قالمايدى. قوي كۇزەتۋ سوعىستان قيىن ەمەس قوي اپا, دەمالىڭىز دەسەم, جوق قاسىڭدا قارا بولىپ جۇرەيىن, مۇحامەتقاليىما پانا بولىپ جۇرەيىن, دەيدى.
ازاماتىم ەكەۋمىز بەس بالا وسىردىك. سونىڭ ەكەۋىن ەنەم تۋا سالىپ باۋىرىنا سالىپ باقتى. ودان كەيىن ول كىسى ومىردەن وزدى. قازىر ءتاۋبا, بەس بالامنىڭ, ولاردان ءوسىپ-ونگەن ۇل-قىزدىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرمىن. ءبارى وقىعان, جوعارى ءبىلىمدى. نەمەرەلەرىم وزدەرى ۇيىمداستىرىپ سەكسەن جاسىمدى ءۇشارالدىڭ ءبىر ۇلكەن تويحاناسىندا اتاپ ءوتتى. ريزامىن, – دەپ رابيعا انا ويلانىپ وتىرىپ قالدى.
ودان كەيىن, “ارمانسىز ادام بولمايدى عوي, شۇكىر, دەي وتىرىپ, ءبىر ارمانىمدى ايتا كەتسەم دەيمىن. ءبىر اكە ءبىر شەشەدەن تۋعان ەكى اعادان تىرىدەي ايىرىلعان جايىم بار. حاميت اعا سوعىستا حابار-وشارسىز كەتتى. ايتباي اعادان سوعىستان كەيىن كوز جازىپ قالدىم. ونىڭ سەبەبى بىلاي, قاراعىم, جوعارىدا ايتتىم عوي, مەنى باتاسىن بەرىپ مۇحامەتقاليدىڭ قاسىنا قوسىپ جىبەرگەنىن. سول كەزدە ولار جوعارىدا ايتقان زلاتوۋست قالاسىنىڭ ماڭىنداعى حرەبتا بەكەتىندە قالدى دەپ. بۇل 1945 جىل ەدى. توڭكەرىسكە كەلگەن سوڭ باۋىرىما امان جەتتىم دەپ قايتا-قايتا حات جازدىم. الاتىن جاۋابىم, بۇل مەكەن-جايدا ولار تۇرمايدى دەگەن ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز عانا بولدى. ۇلى جەڭىسكە بيىل 65 جىل تولىپ وتىرسا, مەنىڭ دە باۋىرلارىمنان ايىرىلعانىما 65 جىل بولدى. اكەمىزدىڭ اتى – جۇماتاي, ول كىسىنىڭ اكەسى – ايتۋار بولاتىن. ايتباي اعانىڭ جارى – حاديشا جەڭگەم ەكەۋىنەن مەن بىلەتىن باقىتجان دەگەن ون ءبىر جاستاعى ۇل, ءباتيما دەگەن التى جاستاعى قىز بار ەدى. رۋىمىز – ارعىن, ونىڭ ىشىندە – اتباسار. تۋىستارىمدى 65 جىلدان بەرى ءوزىم دە, بالالارىم دا ىزدەۋدەي-اق ىزدەپ كەلەمىز. قىزدارىم “بارمىسىڭ, باۋىرىما؟” دا شىعىپ, ناعىشىلارىم قايداسىڭدار دەدى. بىراق, كەزدەسۋدى ءتاڭىرىم ءتىرشىلىگىمدە مەنىڭ ماڭدايىما جازباي تۇر. ايتباي اعا مەن حاديشا جەڭگەم بۇل دۇنيەدە جوق شىعار. ال باقىتجان مەن ءباتيما مەن ءۇشىن جەر باسىپ جۇرگەندەي بولادى دا تۇرادى. ولار ومىردە بولماعان كۇننىڭ وزىندە, كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاق مەنىڭ وسى جانايقايىمدى ەستىسە, حابارلار دەگەن ۇمىتتەمىن. ونداي كۇن تۋسا ارمانىم ورىندالار ەدى. كەيدە ءبىر وي مازالايتىنى بار. ول, باۋىرىمنان تاراعان ۇرپاق قازاق ءتىلىن بىلمەي, قازاقشا حابارداعى ءسوزدى تۇسىنبەي قالدى ما دەگەندىك قوي باياعى. ولار بولماسا دا باۋىرلارىمدى بىلەتىن, نە كوزىن كورگەن ءبىر اعايىن تابىلسا, ودان كەيىنگى ىزدەۋدى بالالارىم ءوز-اق مويىندارىنا الار ەدى.
ءيا, قاراعىم, بارعا تاۋبە دەي وتىرىپ, جوعىم تۋرالى دا ايتتىم. ەندىگى تىلەگىم اللا ءبىزدىڭ كورگەن بەينەتتى كەيىنگىگە بەرمەسىن. سوعىستىڭ اتى ءوشسىن. ۇلدى-قىزدى بولىپ, جاقسى كۇن كەشىپ جاتقان ءبىزدىڭ زەينەتىمىزدى بەرسىن كەيىنگى ۇرپاققا!, – دەپ شۇيكەدەي بولعان قاعىلەز انا تاعى دا بايتاق دالاعا قادالا قاراپ وتىرىپ, تەرەڭ تىنىس الدى.
سۇلەيمەن مامەت.
تاقتاتاس
كەشە قاينار اۋىلىندا قاندى مايداندا ەرلىكپەن قازا تاپقان ابىرالىلىق بوزداقتارعا ارنالعان تاقتاتاس سالتاناتتى جاعدايدا اشىلدى. وعان 1300-دەن استام ارداگەردىڭ ەسىمى جازىلدى. كوپشىلىكتىڭ ۇيعارىمىمەن الگى تاقتاتاستىڭ ەكىنشى ءبىر بولىگىنە بۇگىندە كوزى ءتىرى مايدانگەرلەردىڭ ەسىمدەرى دە ەنگىزىلدى. قايسىبىر مايدانگەر ەسىمى ۇمىت قالعان جاعدايدا وعان الداعى ۋاقىتتا قوسىمشا ەنگىزىلەتىن تاقتا تاعى بار.
وسى بەلگىنى ورناتۋعا از كەمى جوق 10 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات جۇمسالدى. ال بۇل يگىلىكتى شارۋا “ابىرالى-دەگەلەڭ” قوعامدىق قورىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن قۇرىلعان بۇل قوردىڭ تىزگىنىن سەمەيدەگى “اقشىڭ” ساۋدا ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى, قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانباي قولىنا بەرىك ۇستاپ كەلەدى.
مارات سەرىكجان ۇلىنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن وتكەن جىلى قاينار اۋىلىندا يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن ابىرالى تۇرعىندارىنا ارناپ بيىكتىگى 15 مەترلىك الىپ ەسكەرتكىش اشىلعان بولاتىن. سول جولى اتالعان اۋىلدىڭ كىرە بەرىسىنە وسى ەلدى مەكەننىڭ اتى جازىلعان ايشىقتى قاقپا دا ورناتىلعان ەدى. ەندى بۇل قور قاينار اۋىلىندا ساياباق اشۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋدا. كورىكتى ساياباقتا وسى وڭىردەن شىققان تانىمال ادامداردىڭ ەسكەرتكىش مۇسىندەرى ورناتىلاتىن بولادى.
ەسىمى ەلگە تانىمال دەپۋتات-كاسىپكەر مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, بيىلعى قىستان قىسىلىپ شىققان ابىرالى شارۋالارىنا قولۇشىن بەرۋدەن دە سىرت قالمادى. ول, سونىمەن بىرگە تابيعات اپاتىنا دۋشار بولعان تارباعاتايلىقتارعا دا قامقورلىق تانىتا ءبىلدى. ال جوق-جىتىك جاندار مەن جەتىم بالالارعا تۇراقتى تۇردە قايىرىمدىلىق جاساۋ مارات باۋىرىمىزدىڭ داعدىلى ىسىنە اينالعان.
داۋلەت سەيسەن ۇلى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
ەكى مايداننىڭ كۋاگەرى
ەل شەتىنە جاۋ كەلسە ەر ازاماتتار جەلدىڭ وتىندە جۇرەدى. كەشەگى كۇندەي كۇركىرەگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قازاقتىڭ مىڭداعان اسىل ازاماتتارىنىڭ ءومىرىن ءۇزدى. ەت جاقىنىنان ايىرىلۋ – ادام ءۇشىن ەڭ اۋىر قايعى. سوعىس سالعان جارا بۇگىن دە جازىلعان جوق, تالاۋراعان ىسىكتەي ءالى دە جۇرەك سىزداتادى.
ءبىز ارنايى ىزدەپ بارعان مايدانگەر ايداربەك ماقان ۇلى 1941 جىلعى كيگەن سولدات شينەلىن جاپون جەرىندەگى كەڭەس ارمياسىنىڭ جەڭىسىنەن كەيىن شەشكەن ازامات.
سۇڭعىلا كىسى. ومىردەن وقىعان, توقىعانى مول. بەرتىنگە دەيىن “ەگەمەن قازاقستاندى” ۇزبەي وقيتىن قاريا كوز نۇرى ناشارلاعالى تەلەديدار اقپاراتتارىنا قۇلاعىن ءتۇرىپ وتىرادى ەكەن.
ەكى مايداننىڭ ءوتىن كورگەن قاريادا سوعىس جايلى ايتار اڭگىمە, ارينە, كوپ. بىراق, تالاي رەت ايتىلىپ, تالاي رەت جازىلعان وقيعالاردى قايتالاۋعا قارتتىڭ ونشالىقتى زاۋقى سوقپادى. ەكى رەت وتان سوعىسى وردەنىمەن, ءبىر رەت جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن, سونداي-اق گەرمانيا مەن جاپونياداعى جورىق جولدارىندا العان مەدالدارى تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ اڭگىمە ايتۋعا كامىل جەتەر ەدى.
الايدا, قارت مايدانگەر اڭگىمەنى باسقا قىردان باستادى.
– جاريالىلىق, ءسوز بوستاندىعى دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, ەل ىشىندە ءار قيلى اڭگىمە ايتاتىندار كوبەيدى, – دەيدى ايداربەك قاريا. – نەمىستى جەڭىپ نە كەرەك ەدى. ولار ءبىزدى باسىپ العاندا نەمىستەردەي ومىرگە پىسىق بولىپ, نەمىس سىراسىن سوراپتاپ وتىرار ەدىك دەگەندى دە قۇلاعىمىز ەستىدى. بۇل مايدان دالاسىندا ەلىم, جەرىم, ۇرپاعىم دەپ, توپىراعىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ قۋ جانىمىزدى ءشۇبەرەككە تۇيگەن, سىز وكوپتىڭ ءتۇبىندە اپتالاپ تۇنەگەن, كۇن, ءتۇن قاتىپ, جاڭبىرداي بوراعان وقتىڭ ىشىندە جۇرگەن بارلىق مايدانگەرلەرگە اۋىر تيەدى. قازاقتىڭ مايدان دالاسىندا قالعان ارىستان جۇرەكتى, جولبارىستاي سەستى مىڭداعان ازاماتتارىنىڭ ارۋاعىن سىيلاماۋ عوي بۇل. كىم ءۇشىن قان توكتىك. بۇگىنگى ايتقىشتار جەڭىل-جەلپى سوزىمەن تالاي مايدانگەرلەردىڭ جۇرەگىنە جارا سالدى.
بودان بولۋدان, ءوز ەركىڭمەن قۇل بولۋدان اسقان قورلىق جوق قوي. نەمىس كونتسلاگەرىندە ميلليونداعان تاعدىرلاردىڭ ازاپپەن ولگەنىن قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟!
گازەت وقىعىش, تەلەديدار اقپاراتىن تىڭداعىش ايداربەك قارت: “تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ باقىتىمىز” دەگەندى ايتتى.
ايتاتىنداي بار ەدى. باباسى تورتاي ءاجى قازاقتىڭ قادىرلى ازاماتى بولعان. اكەسى ماحان زامانىنىڭ الدى, داۋلەتتى كىسى ەدى. كەرۋەن-باسى بولىپ ورتا ازيا ءاسكەري وكرۋگىنىڭ شەكاراشىلارعا جىبەرەتىن ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەگىن, وق-ءدارىسىن تۇيەلەرىمەن قىتاي, اۋعان جەرلەرىنە دەيىن تاسىمالداعان. بالا-شاعام, اعايىن-تۋىسىم دۇنيەدەن تارلىق كورمەسىن دەپ ءدۇنيە جيناعان اكە بايلىعىنىڭ وزىنە بالە بولىپ جابىسارىن بىلگەن بە. ازات باسى قور بولىپ, كامپەسكەگە ىلىگەدى. ۇكىمەتكە قارسى كەلەر ءپارمەن جوق, ساعالاپ وزبەكستانعا وتەدى.
ايداربەك ماحان ۇلى 1936 جىلى تاشكەنتتەگى جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىندە وقىپ, تاشكەنتتىڭ وردجونيكيدزە اۋدانىنا قارايتىن ەڭبەكشى اۋىلىندا مۇعالىم بولادى. سول جەردەن مايدانعا اتتانعان.
– ەگەمەن بولماي ەل بولماس
– ەتەكتەن كەسىپ جەڭ بولماس, – دەپ بابالارىمىز نەگە ايتتى دەيسىڭ. ءوز الدىنا ەل بولماعاننان كەيىن بۇ قازاقتىڭ تارتقان ازابى باسىنان اسادى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى ساناقتا قازاق ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ الدى بولىپ, التى ميلليونعا جەتكەن ەكەن. ناۋبەت جىلدارى ساياساتتىڭ ق ۇلى بولىپ, قازاق قويداي قىرىلماعاندا ءبىز بۇگىن 50-60 ميلليون بولىپ, تەڭىزدەي تولقىپ وتىرماس پا ەدىك. سونىڭ ءبارى ءوز ەركىمىز وزىمىزدە ەمەس, وزگە كۇشتى ەلگە بودان بولعاندىعىمىزدىڭ كەسىرى.
مايدانگەر قارت وسىلاي دەپ تولعانادى.
الاعاي دا بۇلاعاي زاماندا تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ ءبىرى ايداربەك بەكجانوۆ سوعىستان سوڭ 1965 جىلعا دەيىن وزبەكستاندا جۇمىس ىستەگەن. شارۋاشىلىقتاردا, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا باسشى بولعان. ەس جيعان اعايىنى جات بولىپ كەتەمىز دەپ ەلگە شاقىرعاندا كەلدى.
وزگە ەلدە شەكەڭنەن شەرۋەن اتىپ جۇرسەڭ دە تۋعان جەرىڭنىڭ, اعايىن-تۋعانىڭنىڭ ورتاسىندا جۇرگەننەن ارتىق ەشتەڭە بولمايدى ەكەن. اسىل جار ءسۇيدى. دۇنيەگە بەكجانوۆتار اۋلەتىنىڭ تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, جاپىراعىن جايقالتىپ ۇل كەلدى. اۋىل, ەل ەمەس, التى الاش اۋزىنا قارايتىن ازامات بولدى – بەرىگى. جۇرەگىن مايداي ەرىتىپ نەمەرەلەر ءجۇر جانىندا. ادامعا ارتىق كوپ نارسە كەرەك ەمەس ەكەن. ارينە, قاناعاتى بارعا.
گەرمانيا مەن جاپون جەرىندە كەرزى ەتىگى كۇرپىلدەپ, ۇلى جەڭىستى جاقىنداتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسقان ايداربەكتەي اقساقال وتانىڭنان قىمبات ەشتەڭە جوق دەيدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بايراعى بيىكتە جەلبىرەيدى. ەلدىڭ ەڭسەسى بەرىك, ىرگەسى مىقتى. بۇرىنعىداي جان-جاعىنداعى ەلدەر باسىنىپ, قىلىشى قىلتىڭداپ, زەڭبىرەگى شوشاڭداپ كەلە بەرەتىن, بودان قىلعىسى كەلەتىندەر ەندى جوق. اۋلەتتى قازاقستانمەن ساناسادى. ماڭگى دوستىق قارىم-قاتىناستا بولايىق دەيدى. ءوز جەرى وزىنە سايعاق قۇرلى پانا بولماي ءشىلدىڭ قيىنداي توزىپ كەتە جازداعان قازاق بۇگىن ەۋروپانىڭ تورىندە مالداس قۇرىپ وتىر. 56 مەملەكەت اۋزىنا قارايدى. كەسىمىنە جۇگىنەدى. ايتقانىن ورىندايدى. بۇل – قازاق بالاسىنىڭ باقىتى عوي.
بايدىڭ تۇقىمى دەپ تۋعان جەرىندە تۇقىمى تۇزداي قۇري جازداعان سوڭ كورشى ەلدەرگە كەتىپ جان ساۋعالاعان, بۇگىندە ءتاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءاربىر اتقان تاڭىنا شۇكىرشىلىك ايتۋدان جالىقپايتىن ايداربەكتەي مايدانگەر قارياڭىزدىڭ ايتارى وسى.
باقتيار تايجان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
ارداگەرلەردى ارداقتاۋ ابىرويلى پارىز
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قان-قاساپ قىرعىنى ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. سوندىقتان دا, سۇراپىل سوعىستىڭ قاق ورتاسىندا بولىپ كەلگەن سوعىس ارداگەرلەرى ارقاشان دا, قۇرمەتتىڭ قاندايىنا دا لايىق. بۇل ۇلى جەڭىستى جاقىنداتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تىل ەڭبەككەرلەرىنە دە قاتىستى. اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگى وسىنداي سوعىس جانە تىل ارداگەرلەرىنە ءبىراز كوممۋنالدىق جەڭىلدىكتەر جاساعان بىردەن ءبىر ءوڭىر. دەسەك تە, ارداگەرلەردى ارداقتاۋعا بايلانىستى يگىلىكتى ىستەر ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا بۇرىنعىدان گورى دە ەرەكشە سيپات الىپ, ايشىقتى بولا ءتۇستى. بۇل تۋرالى وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن اقتوبە قالاسى, اۋدانداردىڭ اكىمدەرىنىڭ, وبلىستىق باسقارمالار مەن دەپارتامەنتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن سەلەكتورلىق كەڭەستە كەڭىنەن اڭگىمە بولدى. وبلىس باسشىسى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە بايلانىستى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا, ءبىزدىڭ وبلىستا دا مەرەكەگە دايىندىق وتكەن جىلدىڭ اياعىنا تامان باستالعانىنا توقتالدى.
قازىر وبلىستا 555 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى مەن مۇگەدەگى, ولارعا تەڭەستىرىلگەن 1874 ادام, سونداي-اق, 13152 تىل ارداگەرى تۇرىپ جاتىر. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 225587 مىڭ تەڭگە قارجىدان ءاربىر سوعىس ارداگەرى مەن مۇگەدەگىنە – 65 مىڭ, ولارعا تەڭەستىرىلگەنگە – 25 مىڭ, ال تىل ارداگەرىنە –10 مىڭ تەڭگەدەن ءبىرجولعى ماتەريالدىق كومەك بەرىلەدى. بۇعان قوسا بىرجولعى ماتەريالدىق كومەك ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن دە 97800,0 مىڭ تەڭگە قاراجات قارالىپ وتىر, ياعني قوسىمشا ءاربىر سوعىس ارداگەرى مەن مۇگەدەگىنە –15 مىڭ, ولارعا تەڭەستىرىلگەنگە – 10 مىڭ, ال تىل ارداگەرىنە – مىڭ تەڭگە سىي-سياپات جاسالادى. مۇنىڭ سىرتىندا قالا جانە اۋداندار اكىمدەرى بولەتىن اقشالاي ماتەريالدىق كومەك جانە بار.
اقتوبە قالاسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن ەستە قالدىرۋ ءۇشىن “داڭق” اللەياسى جانە مەديتسينالىق كوللەدجدە م.مامەتوۆانىڭ مۇراجايى اشىلادى. اللەياعا باتىر جەرلەستەرىمىزدىڭ قولادان قۇيىلعان بارەلەفتەرى ورناتىلادى. شىعىستىڭ قوس شىنارىنىڭ ءبىرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ 85 جىلدىعى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. سوعان وراي رەسەيدىڭ ماسكەۋ قالاسىنداعى №891 مەكتەپكە بولىنگەن 70 ملن. تەڭگەگە حيميا, ماتەماتيكا, فيزيكا سەكىلدى بىرنەشە سىنىپتاردى ارنايى قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ كوزدەلۋدە. وبلىس باسشىسى ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى, بۇل مەكتەپكە قازاقستاندىق دەلەگاتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە ماسكەۋلىكتەردىڭ دە كەلەتىنىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ مارتەبەسى وسىنداي شارالاردىڭ قانشالىقتى ءساتتى وتۋىمەن ولشەنەتىنىن, سوندىقتان حالقىمىزدىڭ باتىر قىزى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى مەكتەپكە وسى زامانعى ەڭ وزىق وقۋ قۇرالدارىن جانە باسقا زاتتاردى سىيلاۋ قاجەتتىگىن باستى نازارعا الدى.
ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىنداعى ءىس-شارالار اياسىندا قالاداعى باۋىرلاستار زيراتى قالپىنا كەلتىرىلەدى, اقتوبە جانە الماتى قالالارىندا جاساقتالعان 100 جانە 101- اتقىشتار بريگاداسىنىڭ ەرلىگىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا رەسەيدىڭ رجەۆ قالاسىندا مەموريالدىق كەشەن ورناتۋ ءۇشىن 70 ملن. تەڭگە ءبولىندى. وبلىس باسشىسى بۇل شارۋادا اسا مۇقيات بولۋدى, ونىڭ وتە ساپالى ماتەريالداردان جاسالۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. مۇنداي ەلدىگىمىزدى كورسەتەتىن ەسكەرتكىشتەردىڭ ماڭگىلىك بولۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي.
اقتوبە وبلىسى.
باتىر بابامدى ماقتان ەتەمىن
وسى لەبىزدى وتانىمىزدىڭ باس گازەتىنە جازۋىما باستى سەبەپ ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى جايلى ماقالالاردى وقىعانداعى وقيعالار ەدى. وتان قورعاۋعا مىڭداعان ماڭعىستاۋلىقتار بارعانى بەلگىلى. ال سول ءبىر وتتى جىلدارداعى ورلىگى مەن ەرلىگى ءۇشىن وسى تۇبەكتىڭ ەكى تۇلەگى لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعانى ايتىلىپ, جازىلۋدا. سونىڭ ءبىرى مەنىڭ اتام – 1942 جىلى لەنينگرادتى قورعاۋدا ءوشپەس ەرلىك كورسەتىپ قازا تاپقان قارتباي بەكجانوۆ. ايماقتان شىققان ەكىنشى قاھارمان يساتاي سۇيەۋباەۆ اتامىز. ول كىسى جايلى كوپ ايتىلىپ, جازىلىپ, جاستارعا ۇلگى ەتىلىپ ءجۇر. جۇرت ەسىمىن جاقسى بىلەدى. باتىر اتا 1947 جىلى ەلگە كەلىپ ومىردەن ءوتىپتى. ال مەن جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا 1941 جىلى 20 قاراشادا لەنين وردەنىمەن ناگرادتالعان, قاپىدا قازا تاپقان اتامنىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, ەسىمىن ەلى بىلە تۇسسە ەكەن دەگەن نيەتپەن جازىپ وتىرمىن. اتام ءۇشىن ماقتانامىن. جانە دە بۇل ماقتانۋعا تۇرارلىق جاعداي – دەپ ويلايمىن. وسى جەردە تاعى ءبىر ريزاشىلىقپەن ايتايىن دەگەنىم اتانىڭ جيەنى ماناپ باتىرباەۆ پەن ناعاشىم الپامىس مۇسا ۇلىنىڭ باتىر اتامىزدىڭ جەرلەنگەن جەرى لەنينگراد وبلىسىنداعى زەنينو دەرەۆنياسىنا بارىپ تاعزىم ەتىپ كەلگەندىگى. ولار لەنينگرادتى قاھارماندىقپەن قورعاپ, وشپەس ەرلىك كورسەتكەندەر تىزىمىندە جازىلعاندىعىن كورىپ قايتتى.
تالاپ باتىرباەۆ.
اقتاۋ.