قابىرعاسى قاۋساپ تۇرعان بالاباقشانىڭ عيماراتىندا قازاق بالالارىنىڭ ءبىلىم الىپ كەلە جاتقانىنا جيىرما جىلدان استى. سىنىپتارى قاراڭعى, سۋىق. ورتا مەكتەپتىڭ عيماراتى سانيتارلىق تالاپتارىنا مۇلدەم ساي ەمەس.
ىرگەتاسى جەتپىسىنشى جىلدارى قالانعان جاڭا بۇقتىرما كەنتىندەگى بۇل عيماراتتىڭ جارامدىلىق مەرزىمى ءوتىپ كەتكەلى قاشان؟! سونىڭ وزىندە پرەزيدەنتتىڭ 2025 جىلعا دەيىن 1000 مەكتەپ سالۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا ىلىنبەي قالعان.
كىرپىشتەرى ۇگىلىپ, ىرگەسى سوگىلىپ, تەرەزەلەرى تسەللوفانمەن قاپتالعان عيماراتتىڭ توبەسىندە كوك بايراعىمىز جەلبىرەپ تۇرعانى بولماسا, مەكتەپ دەپ ويلامايسىز. ءيا, بۇل – تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاعى ءبىلىم الىپ جاتقان №1 جاڭا بۇقتىرما ورتا مەكتەبى. ىشىنە ەنسەڭىز, كوگەرگەن ءيىس قولقانى قابادى. دالىزىنەن ەكى ادامنىڭ سىيىسىپ ءوتۋى مۇڭ. سىنىپ ىشتەرى الا كولەڭكە. ادەتتە, تەرەزەدەن جارىق وقۋشىعا سول جاقتان ءتۇسۋى كەرەك بولسا, مۇندا كومەسكى شام عانا ساۋلە شاشقان بولادى. سپورت زالى اياداي عانا. وقۋشىلار دەنە شىنىقتىرۋ پانىندە 500 مەتر جەردەگى سپورت مەكتەبىنە بارادى. تەرلەپ-تەپشىگەن ولاردىڭ جيىرما مينۋتى جولعا كەتەدى. كۇرك-كۇرك جوتەلىپ, ءجيى اۋىرىپ قالاتىندارى دا سوندىقتان. ونىڭ ۇستىنە كولىگى سابىلىسقان ورتالىق كوشەنى قيىپ وتەدى.
بۇرىندا وقۋشىلار ارالاس مەكتەپتە وقىپ كەلىپ, 1997 جىلى ورىس سىنىپتارىنا جاڭا مەكتەپ سالىنىپ بەرىلگەن. ال قازاق سىنىپتارىن بالاباقشانىڭ ەسكى عيماراتىنا كوشىرگەن. بۇگىندە قازاق مەكتەبىندە 135 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. اتا-انالاردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا مەكتەپ سالىنسا, بالا سانى ارتقاننىڭ ۇستىنە ارتادى. سەبەبى كوپشىلىگى بالالارىن امالسىزدان ورىس مەكتەبىنە بەرىپ وتىر. الايدا اياداي مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى ءبىلىمدى, ونەرلى, تاربيەلى. 2018 جىلى ەكى وقۋشى «التىن بەلگىمەن» ءتامامداپ, ەكەۋى دە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە گرانتقا تۇسكەن. 2019 جىلى ءبىر «التىن بەلگى» يەگەرى شىققان. ال بيىلعى تۇلەكتەردىڭ ەكەۋى «التىن بەلگى», ەكەۋى «قىزىل» اتتەستات العان. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ ورتاشا ناتيجەسى 113 بالل بولسا, جوعارعىسى – 130 بالل. مەكتەپ ۇستازدارىنىڭ ايتۋىنشا, اۋداننىڭ باسقا مەكتەپتەرىندە مۇنداي جەتىستىك جوق. وكىنىشتىسى سول, تاربيە مەن ءبىلىمدى بويىنا قاتار ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان قاراكوزدەرىمىزدىڭ وزگە مەكتەپتەرگە قىزىعا قاراۋىندا. شەرحان مۇرتازا ايتقانداي, بۇل – داعى ءبىر كەم دۇنيە شىعار.
– رەسپۋبليكالىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ جۇرگەندىكتەن, باسقا مەكتەپتەردى كورەمىز, قىزىعامىز. مەكتەبىمىزدىڭ قانداي كۇيدە ەكەنىن كورىپ وتىرسىزدار. ءبىر سىنىپتا 15 بالا وتىرساق, تاقتاعا جازعان جازۋىنا كوز جەتپەيدى. تاقتالارىنا دەيىن توزعان. مۇعالىم جاساعان كورنەكىلىكتەرىن كورسەتۋ ءۇشىن كومپيۋتەر, ينتەراكتيۆتى تاقتا بولسا عوي. كيىم ىلەتىن جەرىمىز دە جوق. اسحانادان تاماق ىشەيىك دەسەك, شاعىن عانا بولمە. ارمانىمىز – جاڭا مەكتەپ, – دەيدى 9-سىنىپ وقۋشىسى ديانا دوماي.
راس, قىل اياعى كيىم ىلەتىن جەرلەرى دە جوق. وركەنيەتى دامىپ كەتكەن مىناۋ زاماندا كوزدەرى جاۋدىرەگەن وقۋشىلاردى جۇپىنى مەكتەپتە وقىتىپ وتىرعانىمىز – ەلدىگىمىزگە سىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇرعىندار نەگە بۇل ماسەلەنى كوتەرمەگەن دەسەك, مىنبەردەن تالاي ايتىلىپتى. ايتىلعانىمەن, ماسەلەنىڭ ۇشىن شىعارعان ازاماتتاردىڭ سوڭىنا شام الىپ ءتۇسۋ, قۋدالاۋ سىندى ارەكەتتەر جاسالعان كورىنەدى. ءيا, بۇل ادەتتەن ءالى ارىلا الماي كەلە جاتقانىمىز تاعى شىندىق. سول ءۇشىن دە كوبى اشىق پىكىر بىلدىرۋدەن باس تارتتى. كەرىسىنشە, ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن دەپ باتىل پىكىر ايتقاندار دا بولدى.
– جۇمىسقا العاش كەلگەن جىلدارى مەكتەپتىڭ جاعدايى بۇدان دا قورقىنىشتى بولعان. دەسە دە, ەسكىنىڭ اتى – ەسكى. اتا-انالار جينالىپ 2001 جىلدارى مينيسترگە حات جازعان. ناتيجە بولمادى. كەيىن بەردىبەك ساپارباەۆ وبلىستا اكىم بولىپ تۇرعاندا پروبلەمامىز جيىندا ايتىلىپ, جاڭا مەكتەپ سالۋعا جەر بولگەن. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى جاسالعان. شىنى كەرەك, قازىرگى وبلىس اكىمىن كورگەنىمىز دە جوق. ب.ساپارباەۆ كەنتىمىزگە ءبىر ەمەس, ءۇش رەت كەلدى. مەكتەپتىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورىپ, جەدەل تۇردە جاڭا مەكتەپ سالۋ كەرەكتىگىن ايتقان. سودان 2015 جىلى مەكتەپ سالىنادى دەپ قۋاندىق. بەكەر ەكەن. ەسكى مەكتەپتى ءوزىمىز ارلەپ, جوندەپ وتىرمىز. مۇعالىمدەر ءبىر كابينەتكە 45 مينۋت ساباق بەرۋگە كىرىپ, توڭىپ شىعامىز. ال بالالار التى ساعات تاپجىلماي وتىرادى. اياقتارىنان سۋىق وتكەن قىزداردىڭ تەڭ جارتىسى اۋىرادى. ماسەلەنى تاعى كوتەرەيىك دەسەك, اۋزىمىزدى جاۋىپ وتىردى. شىدامىمىز شەگىنە جەتكەن سوڭ, مىنە, سويلەۋگە ءماجبۇرمىز, – دەيدى №1 جاڭا بۇقتىرما ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى انارگۇل دۇرىمحانقىزى.
تاعى ءبىر ماسەلە, وقۋشىلاردىڭ كەيبىرەۋى 5-6-سىنىپتان سوڭ گيمنازياعا, 9-سىنىپتان سوڭ كوللەدجگە كەتىپ قالادى. بيىلدىڭ وزىندە 9-سىنىپتاعى 16 بالانىڭ ونى كەتكەن. ون وقۋشىنىڭ سەگىزى گرانتقا ءتۇسىپتى. بۇل دەگەنىمىز – العان بىلىمدەرىنىڭ ايناسى, ۇستاز ەڭبەگىنىڭ اقتالعاندىعى.
– مەكتەپتە كادر تاپشىلىعى جوق. مۇعالىمدەر ءبىلىمدى, بىلىكتى. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىمەن كەلگەن جاس ماماندارعا باسپانا دا بەرىلىپ جاتىر. الايدا مەكتەپتىڭ تارلىق ەتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. اتا-انالار ۇلكەن بالالارىن كىشكەنتاي جەرگە قاماعىسى كەلمەي, قالاعا كوللەدجگە قويا بەرەدى. مەكتەپ – 11 سىنىپتىق. بالالار كوللەدجگە كەتىپ قالىپ جاتىر دەگەنىمىزبەن, جالپى وقۋشى سانى ارتىپ كەلەدى. ماڭايداعى اۋىلداردان دا كەلىپ وقيدى, – دەيدى اتى-ءجونىن اتاماۋدى وتىنگەن ۇستازداردىڭ ءبىرى.
ايتقانىنداي, بۇقتىرما ستانساسى, بەرەزوۆكا, وكتيابرسك, سەلەزنوۆكا, ساجاەۆكا اۋىلدارىنان كەلىپ وقيتىن وقۋشىلار دا بار. ايتەۋىر ولاردى ارنايى اۆتوبۋس تاسىمالدايدى. جالپى, التاي اۋدانىندا قىرىقتان استام مەكتەپ بولسا, ۇشەۋى قازاق مەكتەبى ەكەن. ونىڭ بىرەۋى – التاي قالاسىنىڭ وزىندە, ەكىنشىسى – وسى جاڭا بۇقتىرما كەنتىندە, ءۇشىنشىسى – سەرەبريانسك اۋىلىندا.
– قازاق مەكتەبى – كەنتىمىزدەگى قارا شاڭىراق. مۇندا ەكى بالام وقيدى. تاربيە مەن ءبىلىمدى جاقسى بەرەدى. ونەرلى بالا كوپ. ۇيىمداستىرعان كونتسەرتتەرىن كورگىمىز كەلەدى, بارايىق دەسەك, ورىن جوق. مىسالى, ورىس مەكتەبىندە ەكى سپورتزال بار, قازاق مەكتەبى بولسا, ءبىر سپورتزالعا جارىماعان. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ جۇرگەن سوڭ ءۇشىنشى بالامدى ورىس مەكتەبىنە بەردىم. امالدىڭ جوعىنان. بۇل – مەنىڭ عانا ءسوزىم ەمەس, وسى مەكتەپتىڭ اتا-انالارىنىڭ جانايقايى. قازاقستاندا تۇرعانىمىزبەن, قازاق مەكتەبىنىڭ كەيپى مىناۋ. تىڭعىلىقتى قاراپ, جوقتان بار جاساپ وتىرعان سوڭ عانا مەكتەپ تۇر. تەرەزەسى تەڭ, قابىرعاسى كەڭ, شاڭىراعى بيىك مەكتەپ بولسا, ورىسشاعا باراتىن بالالاردىڭ جارتىسى قازاق مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتار ەدى, – دەيدى اتا-انالار اتىنان پىكىر بىلدىرگەن ەلميرا قاجىمۇراتقىزى.
ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى زامان كوشىنەن كەيىن قالعان مەكتەپكە كەشەندى جوندەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىرلەنىپ, 97 ملن تەڭگەگە شىققان ەكەن. الايدا بۇل اقشا بولىنبەگەن. پىكىر بىلدىرگەن ازاماتتاردىڭ جانايقايى, كوتەرگەن ماسەلەلەرى ورىندى. ال اۋدان باسشىلىعى نە دەيدى؟
– 1970 جىلى قولدانىسقا بەرىلگەن بالاباقشا عيماراتىندا سونىمەن قاتار, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى, كەنت اكىمدىگى جانە مۋزىكا مەكتەبى وتىر. عيمارات پايدالانۋعا بەرىلگەن جىلدان باستاپ كۇردەلى جوندەۋ جاسالماعان. ال 130 ورىندىق قازاق مەكتەبىن سالۋ 2011-2020 جىلدار ارالىعىنداعى جوسپاردا بولعان. قۇرىلىس جۇرگىزۋگە جەر اكتىسى دە الىنعان. وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسى 2015 جىلى تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە قارجى ءبولۋ جونىندە ءوتىنىش جاساعانىمەن, قارجى بولىنبەدى. 2016 جىلى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتىڭ پايدالانۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتتى, – دەيدى التاي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاننا اسقاروۆا.
ايتا كەتەرلىگى, جاڭا بۇقتىرما كەنتىندە ىرگەسى 1962 جىلى قالانعان 180 ورىندىق تيپتىك مەكتەپتىڭ عيماراتى «بالالار-جاسوسپىرىمدەر مەكتەبىنىڭ» تەڭگەرىمىندە بوس تۇر. ناقتىراق ايتساق, مەكتەپتىڭ سپورتزالى جانە بىرقاتار كابينەتتى عانا پايدالانىلادى. بىراق ول مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىنان تورىنە دەيىن كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتۋى كەرەك. اۋدان باسشىلىعىنىڭ بەرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كۇردەلى جوندەۋگە 29 ملن 169 مىڭ تەڭگە قاراجات قاجەت كورىنەدى. وكىنىشتىسى, وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بۇل سومانى بولۋگە قۇلىق تانىتپاعان. سەبەبى Nur Otan پارتياسىنىڭ «وزگەرىستەر جولى: ءار ازاماتقا لايىقتى ءومىر» سايلاۋالدى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قازىرگى مەكتەپكە, دۇرىسى بالاباقشا عيماراتىنا اعىمدىق جوندەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن 10 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپتى. «ەسكىنى جوندەسەڭ ەسىڭ كەتەدى» دەۋشى مە ەدى, «وزگەرىستەر جولى: ءار ازاماتقا لايىقتى ءومىر» سايلاۋالدى باعدارلاماسى 10 ملن تەڭگەمەن ەسكى عيماراتتاعى وقۋشىلارعا, مۇعالىمدەرگە لايىقتى ءبىلىم سىيلاپ, جاعدايدى وزگەرتە الماس. كەرەگى – جاڭا مەكتەپ.
P.S.: 2021 جىلى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىمەن جاڭا مەكتەپتەر سالۋ جونىندە ءتىزىم جاسالعان. قۇرىلىس Nur Otan پارتياسىنىڭ «وزگەرىستەر جولى: ءار ازاماتقا لايىقتى ءومىر» سايلاۋالدى باعدارلاماسى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ونداعى نەگىزگى تالاپتارعا كوز جۇگىرتسەك, وقۋشىلارعا ورىن جەتپەسە, ءۇش اۋىسىممەن وقىسا نەمەسە مەكتەپ عيماراتى اپاتتىق جاعدايدا تۇرسا, جاڭا مەكتەپ سالىنادى ەكەن. ال №1 جاڭا بۇقتىرما مەكتەبى جوعارىدا اتالعان تالاپتاردىڭ بىرىنە دە جاتپايدى. الايدا مەكتەپ سانيتارلىق تالاپتارعا ساي ەمەس, تەحنيكالىق بازاسى جەتكىلىكسىز, تاعىسىن تاعى.