ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى حالىققا جولداۋى كوپشىلىككە, سونىڭ ىشىندە, ءبىلىم مەن عىلىم سالالارىنىڭ وكىلدەرىنە دە وزگەشە جىگەر بەرگەنىن ايتۋىمىز كەرەك.
ۇسىنىلىپ وتىرعان ماقالادا ەلباسىنىڭ عىلىم مەن ءبىلىم سالالارى بويىنشا مىندەتتەگەن جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋدا اتقارىلار ماسەلەلەرگە, ناقتىلاي ايتساق, ءبىلىم مەن عىلىمدى وندىرىسپەن ءۇيلەستىرۋ, ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمدى ودان ءارى دامىتۋ مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەربەستىك بەرۋ باعىتىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدىلىعى, بۇل ستراتەگيالىق قۇجاتتا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بولاشاق باعىت-باعدارى ايقىندالۋىمەن قاتار, 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارى مەن ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسى بەلگىلەندى. عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا قول جەتكىزۋدى باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتۋى – وتاندىق وقىمىستىلارعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەنىن اڭعارتسا كەرەك. جاڭا يننوۆاتسيالىق ىزدەنىستەرگە بارۋ, الەمدىك وزىق تەحنولوگيالاردى ەكونوميكانى دامىتۋدا ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەكتىگى قاداپ ايتىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ عىلىم مەن يننوۆاتسيانى ەكىنشى ورىنعا قويعان ەل ەشقاشان ەشبىر سالادا ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلە المايتىندىعى تۋرالى قاعيداسىنىڭ «قازاقستان- 2050» ستراتەگياسىندا دا وزەكتى ماسەلە بولىپ ايقىندالۋى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ تەك عىلىمعا نەگىزدەلۋى كەرەكتىگىن تاعى دا دالەلدەپ وتىر. ءيا, شىنىندا دا, بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم مەن عىلىم مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ, سونداي-اق, يننوۆاتسيالىق جۇيە مەن ادامي كاپيتالدىڭ باستى فاكتورىنا اينالعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
وتاندىق وقىمىستىلار ەلباسىنىڭ ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ جاتقان عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن وڭ شەشۋدى ۇنەمى ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىنىن ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ازىرلەنىپ, قولدانىسقا ەنگەن «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ ناتيجەسىندە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قاتار, عالىمدار جەكە تۇلعا رەتىندە عىلىمي جوبالارعا قاتىسۋ قۇقىعىنا يە بولدى. عىلىمي ەڭبەكتەردى ساراپقا سالىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا اسا قاجەت جوبالاردى تاڭداۋ قۇقىعى دا ەلىمىزگە بەلگىلى, كورنەكتى عالىمداردان قۇرىلعان ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستە شەشىلۋى دە ەلباسىنىڭ «عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە شەنەۋنىكتەر ارالاسپاي, عالىمداردىڭ وزدەرى باعالايتىن بولسىن» دەگەن تاپسىرماسى ىسكە اسىپ جاتقانىن كورسەتسە كەرەك.
بيىلعى جولداۋدىڭ ءون بويىنان شيكىزات شىعارۋشى بولىپ قالا بەرمەي, وندىرىستەر اشىپ, ءوز ونىمدەرىمىزدى تۇتىنباي تولىققاندى باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولا المايتىندىعىمىزدى تولىق اڭعارامىز. سوندىقتان, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتكە اينالۋ ءۇشىن ارقايسىمىز ايانباي ەڭبەك ەتكەندە عانا قول جەتكىزەتىندىگىمىزدى ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
ءيا, شىنىندا دا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ, جوعارى ءبىلىمدى ماماندار دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. بۇل سالادا دا مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋدا مىقتاپ قولعا الاتىن ماسەلەلەر قاتارىنا, بىرىنشىدەن, ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا ناقتى پايداسى بار بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدى, ەكىنشىدەن, الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە ەركىن ەنۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن عىلىمدى ينتەگراتسيالاۋ مەن ولاردى وندىرىسپەن ۇيلەستىرۋ تەتىگىن تابۋدى جاتقىزار ەدىم. ول ءۇشىن قازاقستاندىق جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ جانىنان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن اشۋ كەرەك. بۇل – الەمدىك ۇردىستە ابدەن قالىپتاسقان جاعداي. تەك بىزدە بۇگىنگە دەيىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ نەگىزگى مىندەتى رەتىندە ساپالى ءبىلىم بەرۋ ءبىرىنشى ورىندا بولىپ كەلەدى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جانىنان جاڭا تۇرپاتتاعى الەمدىك دەڭگەيدەگى الپاۋىت ءبىلىم وردالارىمەن تەڭەسە الاتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن اشۋ بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى دەسەك, ارتىق بولمايدى. وعان بولىنەتىن قاراجات تا قاراستىرىلاتىنىن جولداۋدان وقىپ بىلدىك. ەندى ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن جەتكىلىكتى تۇردە پايدالانۋ مىندەتى تۇر.
ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى: «XXI عاسىر ءبىلىم مەن عىلىم عاسىرى بولادى», دەپ تەككە ايتپاسا كەرەك. ەلباسىمىز قازاقستاندىق ءبىلىم مەن عىلىم جاستاردىڭ قولىندا ەكەندىگىن جانە ينتەللەكتۋالدى ۇلتتى قالىپتاستىرۋ تۋرالى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. جولداۋدا كورسەتىلگەن عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن جاستاردى عىلىمعا تارتۋدى مىقتاپ قولعا الۋ كەرەك دەپ سانايمىز.
راس, سوڭعى كەزدە عىلىمعا كەلەتىن جاستاردىڭ سانى الدەقايدا ازايىپ قالعانى اششى شىندىق. وسىدان كەلىپ عىلىمداعى ۇرپاق جالعاستىعى دا جاراسىمىن تاپپاي تۇرعانى جانىڭدى اۋىرتادى. ەندى قانداي ءىستى قولعا الۋ كەرەك دەگەنگە كەلەتىن بولساق, جاستاردى عىلىمعا كوپتەپ تارتۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىندا كوپ شارالار اتقارىلۋى ءتيىس. ازىن-اۋلاق جالاقىمەن عىلىمدى جارىلقاپ تاستايتىندار كوپ بولا قويماس. ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن جاستاردىڭ ويى عىلىمدى دامىتۋدان گورى, بالا-شاعاسىنىڭ جاعدايىن كۇيتتەۋگە كوبىرەك اۋارى ءسوزسىز. ەگەر ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, عىلىم مەن ءبىلىم جاستاردىڭ قولىندا دەيتىن بولساق, بۇگىننەن باستاپ عىلىممەن اينالىساتىن جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ماتەريالدىق جاعدايىن كوتەرۋ ماقساتىندا ۇكىمەتتىڭ دە ناقتى شەشىمدەر قابىلداعانى ءجون بولار ەدى.
جولداۋدا ەلىمىزدەگى جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردى اكادەميالىق جانە باسقارۋشىلىق اۆتونومياعا بىرتىندەپ كوشىرۋ مىندەتى دە وسى ماقساتتاردان تۋىنداپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن اۆتونوميا بەرۋ – ولاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. دەربەستىك الۋ ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتتەر ينۆەستيتسيا تارتۋعا, سۇرانىسقا ءزارۋ ماماندار دايارلاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. الەمدىك تاجىريبەدە بۇل قالىپتاسقان جاعداي قاتارىنا جاتادى. اتاقتى كومپانيالار, ءىرى كاسىپورىندار كەرەك مامانداردى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ارنايى باعدارلامالارى نەگىزىندە, ماقساتتى تۇردە دايىنداۋعا ارالاسادى. وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەردى تومەنگى كۋرستان باستاپ, ءوندىرىس ورىندارىندا ماشىقتانۋدان وتۋىنە مۇمكىندىك جاساپ, ياعني تەوريالىق ءبىلىمدى پراكتيكامەن ۇشتاستىرۋعا جاعداي جاسالادى. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرۋشىلەرىنەن ديپلومنان بولەك تاۋەلسىز بىلىكتىلىك كوميسسياسى ەمتيحان الىپ, كاسىپكە جارامدىلىعى تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. كوميسسيا قۇرامىنا ءوندىرىس ورنىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, قوعامدىق ۇيىمدار مەن جۇمىس بەرۋشىلەر قاۋىمداستىعى وكىلدەرى, سونداي-اق, ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان دا ماماندار تارتىلادى. ياعني, جۇمىس بەرۋشىنىڭ تاپسىرىسىمەن ۋنيۆەرسيتەت ارنايى باعدارلامامەن مامان دايارلاپ بەرۋگە مىندەتتەلەدى. تيىسىنشە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنا كاسىپورىندار تاراپىنان قوماقتى قاراجات بولىنەدى. ول ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جەتىلدىرۋگە ماقساتتى تۇردە جۇمسالادى.
مىنە, ەلباسىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اكادەميالىق دەربەستىك بەرۋ كەرەك دەگەنى وسى باعىتقا ارنالسا, ال باسقارۋشىلىق دەربەستىك كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى ەنگىزۋدى ءمىندەتتەيدى. بۇل باعىت جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قامقورشىلار كەڭەسى ارقىلى جۇزەگە اساتىن بولادى. اتالعان كەڭەس قۇرامىن بيزنەس وكىلدەرى, جۇمىس بەرۋشىلەر قاۋىمداستىعى, اتا-انالار, قوعامدىق ۇيىمدار, جەرگىلىكتى اتقارۋ بيلىك وكىلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنان سايلانعان ماندات يەلەرى قالىپتاستىراتىن بولادى. كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قۇزىرەتىنە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن بەكىتۋ, بيۋدجەت قالىپتاستىرۋ, رەكتورلاردىڭ اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمىنا ءسايكەس نەمەسە سايكەس ەمەستىگىن انىقتاۋ قۇقى سياقتى فۋنكتسيالار بەرىلەدى. ارينە, بۇل اشىقتىقتى, ءوزىن ءوزى باسقارۋ تەتىكتەرىن, سايىپ كەلگەندە, ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنداعى ءباسەكەلەستىكتى ورناتۋ جانە سول ارقىلى ءبىلىم بەرۋ مەن ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى.
جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەن, عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋعا جانە ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىن وندىرىسپەن ۇيلەستىرۋگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن وتاندىق وقىمىستىلار ايانباي ەڭبەك ەتە بەرەتىنى كۇمان تۋدىرمايدى.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
قازاقستان ۇلتتىق
جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ
ۆيتسە-پرەزيدەنتى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.