بەلگىلى ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆتىڭ بولجامىنشا, دوللار باعامى 500 تەڭگەگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن. Facebook-تەگى جەكە پاراقشاسىندا پىكىرىمەن بولىسكەن ەكونوميست تەڭگە «جاساندى» قولداۋدى ەسەپكە العاننىڭ وزىندە اسىرا باعالانىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ قارجى-نەسيە ساياساتى ينفلياتسياعا جول اشىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى.
ا.قۇسايىنوۆ اتاپ وتكەندەي, قازىر ۆاليۋتا باعامى اكىمشىلىك ادىستەرمەن رەتتەلەدى. مۇنىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتەردى ساتۋ. ەكىنشىسى – كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كومپانيالارىنىڭ 50 پايىز كولەمىندەگى ۆاليۋتالىق ءتۇسىمىن ساتۋعا مىندەتتەۋ. سوڭعىسىن 2020 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا توتەنشە جاعداي كەزىندە ۋاقىتشا شارا رەتىندە ەنگىزگەن.
– بۇل ءتيىمدى تەتىك ەمەس. قازاقستان بۇدان 2000 جىلداردىڭ باسىندا-اق باس تارتقان. رەسەي مۇنىمەن 2006 جىلى «قوشتاستى». ءتىپتى كورشى ەل 2014-2015 جىلدارداعى كۇردەلى داعدارىس كەزىندە دە مۇنى ەنگىزگەن جوق. وزبەكستان بۇل تەتىكتىڭ كۇشىن 2017 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جويدى. بەلارۋس مەملەكەتى 2018 جىلى, ۋكراينا 2019 جىلى باس تارتتى, – دەيدى ەكونوميست.
ەسكە سالا كەتەيىك, وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ەل ۇكىمەتى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ەكسپورتتىق ۆاليۋتالىق ءتۇسىمىنىڭ ءبىر بولىگىن ىشكى ۆاليۋتا نارىعىندا ساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن.
«اتالعان شەشىم جارعىلىق كاپيتالىندا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى 50 پايىزدان اساتىن ەكسپورتتاۋشى كاسىپورىندارعا, ونىڭ ىشىندە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا قولدانىلادى جانە توتەنشە جاعداي كەزەڭىندە قولدانىستا بولادى», دەپ حابارلاعان ەدى ۇلتتىق بانك.
وسىلايشا, ۇكىمەت جانە ۇلتتىق بانك ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ماقساتىندا ۇيلەستىرىلگەن جۇمىسىن جالعاستىردى. قارجىلىق رەتتەۋشى قابىلداناتىن شارالار ايىرباستاۋ باعامىن تۇراقتاندىرۋعا, ۆاليۋتا ۇسىنىسىن قامتاماسىز ەتۋگە, نەگىزسىز قۇبىلمالىلىقتى بولدىرماۋعا باعىتتالاتىنىن جانە ىرگەلى ءۇردىستى قالىپتاستىرۋعا كەدەرگى كەلتىرمەيتىنىن حابارلادى.
الايدا ا.قۇسايىنوۆ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كومپانيالارىنىڭ 50 پايىز كولەمىندەگى ۆاليۋتالىق ءتۇسىمىن ساتۋعا مىندەتتەۋى ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيالارىمەن بىردەي ەكەنىن جەتكىزدى. ياعني ەكەۋى دە بىردەي دۇنيە. باعامدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا نارىققا ساتۋ ءۇشىن ۆاليۋتا «لاقتىرىلادى». وسىلايشا, سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى تەڭگەرىمسىزدىك رەتتەلەدى. مۇنى تىكەلەي ۇلتتىق بانكتىڭ ينتەرۆەنتسيالارىمەن, سونداي-اق ءتۇسىمنىڭ ءبىر بولىگىن ساتۋعا مىندەتتى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اقشاسىمەن جاساۋعا بولادى.
– وكىنىشكە قاراي, ۋاقىتشا دەلىنگەن شارا تۇراقتى سيپات الىپ بارادى. بۇل تۇرعىدان العاندا ءبىز 20 جىل بۇرىنعى جاعدايعا قايتىپ ورالدىق. ۆاليۋتالىق رەتتەۋدىڭ بىزدەگى نارىقتىق جاعدايى وزبەكستانعا, بەلارۋسكە, رەسەيگە, ۋكرايناعا قاراعاندا ناشار. ايتپاقشى, رەسمي تۇردە بىزدە ەركىن اينالىم, نارىقتىق باعام جانە ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمى بار. ينفلياتسيا ناتيجەلەرى قازىردىڭ وزىندە ايقىندالدى. ەندى نارىقتىق باعامنىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنىن كورەيىك, – دەيدى ا.قۇسايىنوۆ.
ەكونوميست اتالعان تەتىكسىز رەسمي ەسەپتەردىڭ ءارى كىرمەيتىنىن ەسكە سالدى. ايتپەسە, دوللار باعامى قازىر شىنايى جاعدايدا 10-15 پايىزعا جوعارى بولۋى كەرەك. ياعني ءبىر دوللار شامامەن 470 تەڭگە. سونداي-اق ەكونوميست ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرت جىل وتكەن سايىن تومەندەپ كەلە جاتقانىن ايتتى. 2020 جىلى 4,8 ترلن تەڭگە قاراستىرىلسا, بيىلعى جىلدىڭ ۇلەسىنە 4,45 ترلن تەڭگە تيگەن. ال 2022 جىلعا 1,95 ترلن تەڭگە جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى كورسەتكىشتەن ەكى ەسە تومەن.
– مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۆاليۋتانى ساتۋ تۇرىندەگى «جاسىرىن» ارالاسۋىن ساقتاعان كۇننىڭ وزىندە 2022 جىلى ۆاليۋتا ۇسىنىسى ايتارلىقتاي ازايادى. سونىمەن قاتار ول ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋىنە جانە رەسەيدەن يمپورتتىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋى اياسىندا تومەندەيدى. ياعني ۆاليۋتا ۇسىنىسى ءبارىبىر 10 پايىزعا كەميدى. ال باعام 470-480 تەڭگە دەڭگەيىنە جەتەدى, – دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ترانسفەرتتى ۇلعايتۋ تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس. ويتكەنى اقشا يمپورتتى ساتىپ الۋ ءۇشىن ۆاليۋتا نارىعىنا قايتا ورالادى. ال جوعارى ينفلياتسيالىق كۇتۋلەر كەزىندە ترانسفەرتتى ارتتىرۋ جانە ينفلياتسيا سپيرالىن جىلجىتۋ وتە كۇماندى باستاما.
– ەگەر ۆاليۋتالىق ءتۇسىمنىڭ ءبىر بولىگىن مىندەتتى ساتۋدى جانە ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانسفەرتتى قىسقارتسا نەمەسە الىپ تاستاسا دوللار باعامى 500 تەڭگەدەن اسىپ كەتەدى. بالكىم, كەيىنىرەك ءسال جاقسارۋى مۇمكىن. بىراق ءبارىبىر باعام سول دالىزدە قالادى. مۇنداي جاعداي الدەقاشان قالىپتاسىپ, دامىعان. ءبىز سونىڭ تۇيىندەلەر تۇسىنا كەلدىك. ينفلياتسياعا قاتىستى جاعداي دا وسى سەكىلدى. بۇل كۇتپەگەن جاعداي ەمەس. بۇل سوڭعى ءۇش جىلداعى اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ سالدارى, – دەدى ا.قۇسايىنوۆ.
ايتپاقشى, سوڭعى ايلاردا مۇناي باعاسى كۇتپەگەن جەردەن ءوستى. بىراق بۇدان وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. ەكونوميستىڭ پىكىرىنشە, وزگەرمەيدى دە.
– تەڭگە مۇنايدىڭ ەسەبىنەن نىعايىپ جاتقان جوق. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامى انە-مىنە قۇلدىراۋى كەرەك ەدى. مۇناي باعاسىنىڭ كەنەتتەن قىمباتتاۋى جاعدايدى جاقسارتتى. بۇل جاعداي جىل سوڭىنا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن, – دەيدى ول.
2021 جىلعى 18 قازانداعى جاعداي بويىنشا 1 دوللاردىڭ باعامى 427 تەڭگەگە تەڭ. AERC زەرتتەۋ جانە كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ اعا ساراپشىسى ەۆگەنيا پاكتىڭ بولجامىنشا, دوللار باعامى جاقىن بولاشاقتا وزگەرمەيدى. وسى دەڭگەيدە ساقتالادى. ول باعامعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەكى فاكتوردى اتادى. ءبىرى – بازالىق مولشەرلەمەگە قاتىستى ۇلتتىق بانكتىڭ قابىلداعان شەشىمى. ەكىنشىسى – مۇناي باعاسى.
– كوپتەگەن ەكونوميست ينفلياتسياعا قاتىستى سوڭعى دەرەككە سايكەس بازالىق مولشەرلەمە ءالى دە ءوسۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتۋدا. دەمەك, بۇل تەڭگەنى نىعايتاتىن فاكتورعا اينالماق. ەكىنشى جاعىنان اقش پەن قىتاي ەكونوميكاسىنا قاتىستى سوڭعى دەرەكتەر ونىڭ قالپىنا كەلۋ قارقىنىنىڭ تومەندەگەنىن كورسەتتى. سوندىقتان مۇناي باعاسى باررەلىنە 70 دوللاردان جوعارى ەكەن دەپ ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. مۇنداي جاعدايدا وسىنىڭ ءوزى قۇبىلمالى ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. نازار اۋدارارلىق تاعى ءبىر فاكتور بار. ول – اقش دوللارىنىڭ يندەكسى. ياعني دوللاردىڭ باسقا ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا قاتىستى باعامى قالاي قالىپتاساتىنى ماڭىزدى, – دەگەن پىكىرىمەن ءبولىستى ەۆگەنيا پاك.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى تاعى دا كوتەرەتىن بولسا, تەڭگەمەن ساقتالعان اكتيۆتەر ينۆەستورلار ءۇشىن الدەقايدا تارتىمدى بولماق. تيىسىنشە, تەڭگە باعامى دا نىعايا تۇسەدى دەگەن بولجام بار. ەگەر ستسەناري كەرى باعىتتا وربىسە, وندا تەڭگە ءسوز جوق, السىرەيدى. بۇل رەتتە ينفلياتسيامەن كۇرەستەگى ماڭىزدى قۇرال بازالىق مولشەرلەمە ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ويتكەنى ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى قارجىلىق رەتتەۋشىنى تىعىرىققا تىرەيدى. ال باس بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەگە قاتىستى شەشىمى تەڭگەنى نىعايتۋى مۇمكىن.
– كەيدە كەرىسىنشە جاعدايلار دا ورىن الادى. ماسەلەن, ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى ءوستى دەلىك. ەكونوميكالىق تەورياعا سايكەس وتاندىق تاۋارلار يمپورتپەن سالىستىرعاندا قىمباتتايدى جانە وعان سۇرانىس ارتادى. بۇل تيىسىنشە ەكسپورتتىڭ تومەندەۋىنە, يمپورتتىڭ وسۋىنە جول اشادى. تەوريالىق تۇرعىدان العاندا بۇل ستسەناري ۆاليۋتانى السىرەتەدى. الايدا ينفلياتسيا وسسە دە, جاعداي وزگەرمەۋى دە مۇمكىن. بۇل ينفلياتسيانىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدە دە وزگەرۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. مۇنداي جاعدايدا وتاندىق تا, يمپورتتىق تا تاۋارلار قىمباتتايدى, – دەيدى ساراپشى.
ە.پاك جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تەڭگە باعامىندا ايتارلىقتاي وزگەرىس بولمايدى دەگەن پىكىردى العا تارتىپ وتىر. وزگەرىس ورىن العان كۇننىڭ وزىندە بۇعان سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتپەك.