بۇرىنعى تەرگەۋشى, بۇگىنگى ادۆوكات رۇستام توققوجانىڭ رەداكتسياعا جازعان ارىزىمەن جانە وعان تىركەلگەن قۇجاتتارمەن تانىسىپ شىققاننان كەيىن ەكىۇداي ويدا قالدىق. ەگەر زاڭگەردىڭ ءوزى قۇقىعى مەن مۇددەسىن قورعاي الماسا, ەگەر زاڭگەردىڭ ءوزى ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزە الماسا, باسقا قاراپايىم جۇرت قايتپەك؟
بۇرىنعى تەرگەۋشى, بۇگىنگى ادۆوكات رۇستام توققوجانىڭ رەداكتسياعا جازعان ارىزىمەن جانە وعان تىركەلگەن قۇجاتتارمەن تانىسىپ شىققاننان كەيىن ەكىۇداي ويدا قالدىق. ەگەر زاڭگەردىڭ ءوزى قۇقىعى مەن مۇددەسىن قورعاي الماسا, ەگەر زاڭگەردىڭ ءوزى ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزە الماسا, باسقا قاراپايىم جۇرت قايتپەك؟
تال تۇستە قوعامدىق ورىندا ءبىر توپ ادامنان تاياق جەپ (بوستاندىق اۋداندىق سوتى عيماراتىنىڭ الدىندا), 21 كۇن اۋرۋحانادا ەمدەلىپ شىققان ادۆوكات ءوزىن سوققىعا جىققاندارعا قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ءىستىڭ تاپجىلماي تۇرعانىنا قىنجىلادى. ءبىراز قۇزىرلى ورىندارعا شاعىمدانعانىمەن ناتيجە بولماعان سوڭ, «ەگەمەنگە» ارىزدانىپتى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءبارىن باسىنان باستايىق.
ول وتكەن جىلدىڭ 1 تامىزى كۇنى سوتتاسۋشى تاراپتىڭ وكىلى رەتىندە الماتى قالاسى, بوستاندىق اۋداندىق سوتىندا وتكەن ازاماتتىق ىسكە قاتىسادى. بۇل ءىس بويىنشا ونىڭ وپپونەنتى – حامەدوۆ ابيلفاس مۋسليموۆيچ بولاتىن. سوت پروتسەسى اياقتالعاننان كەيىن وعان قاتىسۋشىلار عيماراتتان سىرتقا شىعادى. عيمارات الدىندا حامەدوۆ جانىندا وققاعارى جانە ازاماتتىق ءىس بويىنشا وكىلى ن.ۆەيسالوۆپەن بىرگە رۇستام توققوجاعا كەلىپ, قولىنان جۇلقىلاپ, شەتكە شىعارىپ اڭگىمەلەسپەكشى بولادى. بىراق توققوجا: «مەن ايتارىمنىڭ ءبارىن سوت الدىندا ايتتىم, سىزدەرمەن سويلەسەتىن ءسوزىم جوق», دەپ ولارمەن سويلەسۋدەن باس تارتادى. ونىڭ قاشقاقتاعانىنا قاراماستان حامەدوۆ ادۆوكاتتى جۇدىرىقتىڭ استىنا الادى. جانە وعان وققاعارى مەن زاڭدى وكىلى دە قوسىلىپ, توققوجانى سوققىعا جىعادى. كوزدەرى قارايعان ۇشەۋ ادۆوكاتتىڭ قولىنداعى قۇجاتقا تولى سومكەنى تارتىپ الۋ ءۇشىن ارەكەتتەنەدى. سومكەدەگى بۇل قۇجاتتار ءوزى ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولعاندىقتان, قارسىلاسۋعا شاماسى كەلمەسە دە قولىنداعى سومكەدەن ايىرىلماۋعا تىرىسادى. ايعايلاپ جۇرتتى كومەككە شاقىرادى. سول كەزدە سوت پريستاۆى مەن كەزەكشى پوليتسيا قىزمەتكەرى كەلىپ بۇلاردى اجىراتادى.
دەگەنمەن, جەگەن تاياقتىڭ زاردابى اۋىر بولعاندىقتان, سول جەرگە جەدەل جاردەم مەن پوليتسيا شاقىرتىلادى. كوپتەگەن دەنە جاراقاتىن الىپ, باس سۇيەگىنە زاقىم كەلگەندىكتەن رۇستامعا مەديتسينالىق جاردەم كورسەتىلىپ, اۋرۋحاناعا جاتقىزىلادى. سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسى ادۆوكاتتىڭ ورتا دەڭگەيدەگى جاراقات العانىن دالەلدەيتىن قورىتىندى شىعارادى (№04-05-2079 ساراپشى انىقتاماسىنىڭ كوشىرمەسى رەداكتسيادا ساقتاۋلى). ناتيجەسىندە, حامەدوۆكە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. بىراق بۇل قىلمىستىق ىسكە قاتىستى ايعاقتاردىڭ جەتكىلىكتى بولۋىنا قاراماستان, ءىس ودان ءارى جىلجىمايدى. ءتۇرلى قيتۇرقىلىققا تۇسەدى. «ءوزىنىڭ قىلمىستىق ارەكەتى ءۇشىن زاڭ الدىندا دا, جۇرت الدىندا دا, ءوزىنىڭ ارى الدىندا دا جاۋاپ بەرگىسى كەلمەيتىن ابيلفاس حامەدوۆ قالاي دا اشكەرەلەنۋى ءتيىس. بۇرىنعى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرى, بۇگىنگى ادۆوكات رەتىندە مەن مۇنداي ىستەردىڭ قالاي «سىناتىنىن», ياعني ءىستى قالاي «سىندىراتىنىن» جاقسى بىلەمىن. سوندىقتان, بارلىق مۇمكىندىگىمدى سالىپ, بۇل ءىستى جەرىنە جەتكىزۋگە تىرىسامىن», دەيدى رۇستام توققوجا.
وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا قوعامدىق ورىندا, ياعني بوستاندىق اۋداندىق سوتىنىڭ عيماراتى الدىندا ءبىر توپ ادامنىڭ ءبىر ادامعا جابىلىپ, وعان دەنە جاراقاتىن سالىپ, اۋرۋحاناعا جاتقىزعان قىلمىستىق ءىستىڭ بيىلعى جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن قاڭتارىلىپ تۇرۋى نەلىكتەن؟ ءبىز وسى سۇراقتى الماتى قالاسى, بوستاندىق اۋدانىنىڭ پروكۋرورى باۋىرجان جۇماقانوۆقا قويعان ەدىك.
– بۇل قىلمىستىق ءىس ۋاقىتشا توقتاپ تۇر, – دەدى باۋىرجان البەرت ۇلى, – بۇل ءىس بويىنشا الدىن الا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن بوستاندىق اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ ۋچاسكەلىك ينسپەكتورى ا.بايلەنوۆ قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ 37-بابى, ءبىرىنشى ءبولىمى, ەكىنشى تارماعى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. سەبەبى, سول كەزدە سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما دايىن بولماعان. 2013 جىلدىڭ 9 قىركۇيەگىندە الماتى قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسىنا ر.توققوجادان بۇل شەشىمگە كەلىسپەيتىنى جونىندە ارىز تۇسەدى. سول ايدىڭ 26 جۇلدىزىندا بوستاندىق اۋداندىق پروكۋراتۋراسى تاراپىنان ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردىڭ شەشىمى بۇزىلىپ, قىلمىستىق ءىس قايتادان قوزعالدى. قىلمىستىق ءىستى قوزعاۋعا توبەلەس كەزىندە قوعامدىق ءتارتىپ بۇزىلدى ما, وقيعاعا قاتىستى ادامداردىڭ بۇرىن-سوڭدى ءوزارا قاتىناسى قانداي بولعان دەگەن سياقتى ءمان-جايلاردى انىقتاۋ نەگىز بولىپ ەدى. سوندىقتان, وسى ءىس بويىنشا ر.توققوجادان دا, ا.حامەدوۆتەن دە تۇسىنىك الىندى. ر.توققوجا رەداكتسياعا جانە باسقا دا قۇزىرلى ورىندارعا جازعان ارىزىندا ايتىلعان سوزدەرىنەن تانباسا, ا.حامەدوۆ «سوزبەن كەرىستىك, ەشقانداي توبەلەس بولعان جوق» دەگەندى ايتادى. ونىڭ ءسوزىن ن.ۆەيسالوۆ تا قوشتاپ وتىر.
– سونداي-اق, – دەيدى ءسوزىن جالعاستىرعان باۋىرجان البەرت ۇلى, – قىلمىستىق ءىس ماتەريالىندا ا.حامەدوۆ, ن.ۆەيسالوۆ جانە ن.نارمانقۇلوۆ توققوجانىڭ سومكەسىنە جارماسپاعانىن, ونى تارتىپ الۋعا ارەكەتتەنبەگەندىكتەرىن ايتادى. سونداي-اق, مۇنداي ارەكەتتى دالەلدەيتىن كۋالار دا جوق. سوندىقتان, بوستاندىق اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ تەرگەۋشىسى ا.قۋانىش ۇلى وسىعان قاتىستى قىلمىستىق ءىستى قىسقارتتى.
پروكۋروردىڭ ايتقان سوزدەرىن تۇسىنگەندەي بولدىق. دەگەنمەن, تەرگەۋشىنىڭ بۇل شەشىمى ءالى قايتا قارالار. ماسەلە تەك مۇندا عانا ەمەس. نەگىزگى ايتايىن دەگەنىمىز, ر.توققوجانىڭ ءۇش ادامنان تاياق جەپ, دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلۋىنە بايلانىستى قوزعالعان قىلمىستىق ءىستىڭ ناتيجەسى ەدى.
– بۇل ءىس ۋاقىتشا توقتاپ تۇر, – دەدى پروكۋرور, – سەبەبى, ا.حامەدوۆ توققوجاعا بەرىلگەن سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما قورىتىندىسىنا كۇمان كەلتىرىپ, ارىز جازدى. ونىڭ ارىزىنا بايلانىستى وتكەن جىلدىڭ 13 جەلتوقسانى كۇنى كوميسسيالىق سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما تاعايىندالدى. ەگەر كوميسسيا ر.توققوجاعا بەرىلگەن سوت-مەديتسينالىق ساراپتامانىڭ قورىتىندىسىن دۇرىس دەپ تاپسا, حامەدوۆكە قارسى قىلمىستىق ءىس سوتقا جىبەرىلەدى.
توبىقتاي ءتۇيىن
ءيسى مۇسىلماندا قانداي ايىپ جاسالسا دا كەشىرىممەن قارايتىن جاقسى ءداستۇر بار. جانە «الدىڭا كەلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەيدى قازاق. ءدال وسى وقيعادا ابيلفاس «جازدىم, جاڭىلدىم» دەپ توققوجادان كەشىرىم سۇرايتىن بولسا, بالكىم رۇستام كەشىرگەن دە بولار ما ەدى. بىراق ابيلفاس كەشىرىم سۇراماق تۇرماق, ىستەگەن ءىسىن مۇمكىندىگىنشە ءتۇرلى ايلا-شارعىمەن جۋىپ-شايىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلىپ كەتۋدىڭ امالىن قاراستىرىپ جاتقان سىڭايلى. «ۇرمادىم, سوقپادىم, ەشقانداي توبەلەس بولعان جوق» دەپتى الدىن الا تەرگەۋ كەزىندە. سوندا ر.توققوجا كىمدەردەن تاياق جەگەن؟ كەزەكشى پوليتسيا مەن سوت پريستاۆى كىمدەردى اراشالاعان؟ جەدەل جاردەم نەگە كەلگەن؟ سول جەدەل جاردەممەن بارىپ اۋرۋحاناعا تۇسكەن كىم؟ ورتا دارەجەدەگى دەنە جاراقاتىن العان دەگەن سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسىنىڭ قورىتىندىسى كىمگە بەرىلگەن؟
ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «ءبىز ەڭ ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن, بۇزاقىلىقپەن, مادەنيەتسىزدىكپەن ىمىراعا كەلمەۋىمىز كەرەك, ويتكەنى, وسىنىڭ ءوزى قوعامنىڭ تىنىشتىعىن بۇزادى, ءومىردىڭ ساپاسىنا سەلكەۋ تۇسىرەدى» دەگەن بولاتىن. سوندا, قوعامدىق ورىندا, بوستاندىق اۋداندىق سوتى عيماراتىنىڭ الدىندا ءۇش ادام جابىلىپ ءبىر ادامدى سوققىعا جىعۋى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ قاي تۇرىنە جاتار ەكەن؟ ەگەر بوستاندىق اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ ۋچاسكەلىك ينسپەكتورى مەن تەرگەۋشىسى ەلباسىنىڭ وسى جولداۋىن وقىعان بولسا, ابيلفاس حامەدوۆكە قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ءىستى قيتۇرقىعا سالماعان بولار ەدى...
شارافاددين ءامىروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.