«بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم, وي, پالە-اي. مىنا حالقىم نەگە جاتىر تويلاماي؟!» – مۇقاعاليدىڭ وسى ولەڭىنە ءان شىعارىپ, دومبىرامەن ايتاتىن اتاقتى اكتەرىمىز, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى ءسابيت ورازباەۆ ءدال بۇگىن 78 جاسقا تولىپ وتىر. شۇكىر, قازاقتىڭ تالاي جاقسىسى مەن جايساڭى تيىسىنشە قادىرلەنبەي كەلگەن كەشەگى كەڭەستىك كەزدەگىدەي ەمەس, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا اكتەردىڭ الپىسى دا, جەتپىسى دە لايىقتى اتالىپ ءوتتى. سوناۋ «بەۋ, قىزدار-ايداعى» سۇلتاننان, «بولتىرىك بورىك استىنداعى» ارىستاننان «قان مەن تەردەگى» سۇيەۋ قارتقا, «انتتاعى» ابىلقايىرعا, «ابىلايدىڭ اقىرعى كۇندەرىندەگى» بۇقار جىراۋعا دەيىنگى ونەگەلى ونەر جولىنا بيىك باعا بەرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە تاقاعان تۇسىندا تاماشا تالانت يەسى تاعى ءبىر تىڭ قىرىنان تانىلىپ وتىر. ول – جاپ-جاقسى قالامگەرلىگى. مۇنىڭ ءوزى ساحنا ساردارىنىڭ كوڭىل كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگىن كورسەتەتىن جاي. اكتەردىڭ ەسسەلەرى, ەستەلىكتەرى, وي-تولعامدارى «الماتى اقشامىنىڭ» كىتاپحاناسى سەرياسىنان ء«ومىردىڭ ءوزى – تەاتر» دەگەن اتپەن «ARNA» باسپاسىنان جارىق كوردى. نەگىزىندە, سابەڭنىڭ بۇل قىرىن تىڭ دەۋگە دە بولا قويماس.
«بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم, وي, پالە-اي. مىنا حالقىم نەگە جاتىر تويلاماي؟!» – مۇقاعاليدىڭ وسى ولەڭىنە ءان شىعارىپ, دومبىرامەن ايتاتىن اتاقتى اكتەرىمىز, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى ءسابيت ورازباەۆ ءدال بۇگىن 78 جاسقا تولىپ وتىر. شۇكىر, قازاقتىڭ تالاي جاقسىسى مەن جايساڭى تيىسىنشە قادىرلەنبەي كەلگەن كەشەگى كەڭەستىك كەزدەگىدەي ەمەس, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا اكتەردىڭ الپىسى دا, جەتپىسى دە لايىقتى اتالىپ ءوتتى. سوناۋ «بەۋ, قىزدار-ايداعى» سۇلتاننان, «بولتىرىك بورىك استىنداعى» ارىستاننان «قان مەن تەردەگى» سۇيەۋ قارتقا, «انتتاعى» ابىلقايىرعا, «ابىلايدىڭ اقىرعى كۇندەرىندەگى» بۇقار جىراۋعا دەيىنگى ونەگەلى ونەر جولىنا بيىك باعا بەرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە تاقاعان تۇسىندا تاماشا تالانت يەسى تاعى ءبىر تىڭ قىرىنان تانىلىپ وتىر. ول – جاپ-جاقسى قالامگەرلىگى. مۇنىڭ ءوزى ساحنا ساردارىنىڭ كوڭىل كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگىن كورسەتەتىن جاي. اكتەردىڭ ەسسەلەرى, ەستەلىكتەرى, وي-تولعامدارى «الماتى اقشامىنىڭ» كىتاپحاناسى سەرياسىنان ء«ومىردىڭ ءوزى – تەاتر» دەگەن اتپەن «ARNA» باسپاسىنان جارىق كوردى. نەگىزىندە, سابەڭنىڭ بۇل قىرىن تىڭ دەۋگە دە بولا قويماس. ويتكەنى, ول كىسىنىڭ اۋىزشا اڭگىمەنىڭ ايتۋلى شەبەرى ەكەنىن زيالى قاۋىمنىڭ تالايى بىلەدى. كىتابىندا سول اڭگىمەلەردى اكتەر قاراپايىم اۋىزەكى سويلەۋ مانەرىمەن, قازاقتىڭ قارا تىلىمەن قاعازعا اسەرلى ءتۇسىرىپ شىققان. كەيبىرى ويلانتادى, كەيبىرى كۇلدىرەدى, كەيبىرى تاڭداندىرادى. قاي-قايسىسىندا دا اۆتوردىڭ قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنە دەگەن قۇرمەتى ءتانتى ەتەدى. ولاردىڭ ءبىرازى ءار كەزدە «ەگەمەن قازاقستاندا» دا جاريالانعانى بار. جاقىندا عانا, وتكەن جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قاتىستى شاعىن-شاعىن وي-تولعامدارى «ونەر قامقورى» دەگەن اتپەن گازەتىمىزگە شىققان تۇستا رازىلىق پىكىر بىلدىرگەن, اكتەر جازبالارىمەن كەڭىرەك تانىستىرۋدى ءوتىنىش ەتكەن كوپتەگەن وقىرماندارىمىزدىڭ تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءسابيت ورازباەۆتىڭ نەگىزىنەن اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنداعى ۇستازدارى مەن تۇستاستارى تۋرالى اڭگىمەلەيتىن قىسقا قايىرىم ەستەلىكتەرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
ال ەندى بۇل جازبالاردى نە ءۇشىن مۇندايلىق ۇلكەن كولەممەن جاريالاپ وتىرعانىمىزدى ايتايىق. قازاقتىڭ كوپتەگەن قايراتكەرلەرىندە ومىردەن وقىعان-توقىعانىن, كوكەيگە تۇيگەنىن قاعازعا تۇسىرە ءجۇرۋ ءداستۇرى قالىپتاسپاي-اق كەلەدى. الىسقا بارماي-اق وزىمىزگە ەتەنە ورىس جۇرتىن الساق تا, ەل تانىعان تۇلعالاردىڭ تالايىنىڭ قولىنان شىققان تاماشا كىتاپتاردى اتاۋعا بولادى. دەمەك, ءسابيت ورازباەۆتىڭ بۇعان دەيىن نەبارى 500 دانامەن تاراعان كىتاپتاعى ەستەلىكتەرىنىڭ ءبىرازىن 200 مىڭدىق باسىلىم بەتىندە ناسيحاتتاۋ ارقىلى ومىردەن كورگەنى كوپ زامانداستارىمىزعا ونەگەلى نەمەسە قىزعىلىقتى جايلاردى قاعازعا تۇسىرە جۇرگەن اكتەردىڭ يگىلىكتى ءىسىن «ەتجەڭدى» نومىردە ۇلگى ەتپەكپىز.
ءيمانجۇسىپتىڭ تولعاۋىن توگىلدىردى
تانىستىعىمىز بىلايشا باستالدى.
وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى (ۇمىتپاسام, 1974 جىل عوي دەيمىن) بولاتىن. ارالاسىپ جۇرەتىن شانشار مانكەەۆ دەگەن ازامات قوناق بولىپ, شاي ىشۋگە ۇيىنە شاقىردى. ۇيىنە كىرىپ كەلگەنىمدە ماڭدايى جارقىراعان, قويۋ قارا شاشتى, نۇرلى ءجۇزدى جىگىت قارسى ۇشىراستى. بۇرىننان كورىپ-ءبىلىپ جۇرگەن ادامدارداي ەمەن-جارقىن امانداستىق. شانشار مەنى تانىستىرۋعا ىڭعايلانا بەرگەندە: «بۇل كىسىنى تانيمىن, تەلەارنادان «حالىق قازىناسىن» جۇرگىزەدى. «قىمىزحانادا» ءانشى جىگىت شوڭگەبايدى وينايدى», – دەپ ونەردەن حاباردار ەكەنىن اڭعارتتى.
نۇرەكەڭمەن تانىسقان كەزدە مەن از دا بولسا اتاق-ابىرويعا يە بولىپ, تەاتردىڭ بەلدى ءارتىسى بولا باستاعام. ايتسا ايتقانداي, تەلەارنادان ۇزبەي بەرىلىپ تۇراتىن «قىمىزحانا» اتتى ساتيرالىق قويىلىم حالىققا تانىمال ەتكەن ەدى.
ۇزاق وتىردىق. ونەر جايىندا اڭگىمەلەستىك. تولە ءبيدىڭ تولعاۋىن ورىندادىم. مۇقيات تىڭداپ وتىرعان نۇرەكەڭ قايتالاپ ايتۋىمدى سۇرادى.
قاتاعان مەن ءسۇيىنبايدىڭ ايتىسىنان ءۇزىندى ايتتىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاعىلىمدى تولعاۋدى سونشالىقتى ءمان بەرىپ تىڭدادى.
نۇرەكەڭە دومبىرا ۇسىندىق, كەرەمەت داۋسى دا بار ەكەن. ول كەزدە ايتۋعا رۇقسات ەتىلمەيتىن, ءالى اقتالماعان ءيمانجۇسىپتىڭ تولعاۋىن ورىندادى.
مەن قالايشا بۇل ەلدە تۇراقتايمىن,
كولگە بىتكەن مايىسىپ قۇراقتايىن.
زورلىق ەتكەن كاپىردىڭ تالايلارىن
باقىرتىپ ساباۋشى ەدىم لاقتايىن,
– دەگەن شۋماقتاردى ەكپىندەتىپ, ەرەكشە جىگەرمەن ورىندادى. بىرنەشە حالىق اندەرىن قوسا شىرقادى. وسىلايشا ەلجاندىلىعىن, قايسارلىعىن تانىتتى. بابالار اماناتىن سول كەزدىڭ وزىندە-اق كوكىرەگىنە ساقتاپ, سولاردى جۇزەگە اسىرۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان ازامات ەكەنىن اڭعارتتى.
«مۇمكىندىك بولسا, قاراعاندى قالاسىنا كەلىڭىز», دەدى ماعان كەتەرىندە. ءبىر-بىرىمىزگە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ تاراcتىق.
قالت-قۇلت ەتىپ قايىق تۇر...
جاز ايلارىنىڭ بىرىندە قاراعاندى قالاسىنا جولىم ءتۇسىپ, بارعان سوڭ ۋادە بويىنشا حابارلاستىم. قۋانا قارسى الدى. ارنايى جەڭىل كولىك جىبەرىپ, قوناقۇيدەن تەمىرتاۋعا الدىردى.
قاراپايىم ەكى قاباتتى ءۇيدىڭ جوعارعى قاباتىندا تۇرادى ەكەن. جوعارى كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىمدا الدىمنان ءوزى شىعىپ, ۇيىنە باستاپ باردى. زايىبى ساراعا تانىستىردى. ءۇي جيھازدارى وتە قاراپايىم, تازا, رەت-رەتىمەن جينالعان. ساپالى دىبىس جازاتىن ماگنيتوفون مەن راديو اپپاراتتارى ۇستەل ۇستىندە تۇر. ارنايى دايىنداپ قويسا كەرەك. ۇستەل مەن ورىندىقتاردىڭ سانىنا قاراعاندا, ءبىراز قوناق بولاتىن سياقتى. نۇرەكەڭ: «بۇگىن جاقسى وتىرىس بولعالى تۇر, ساكە. كەشكە تەمىرتاۋدىڭ زاۋىتىندا ىستەيتىن ازاماتتار كەلەدى. وعان دەيىن كولدىڭ ارعى جاعىنا ءوتىپ, ساياجايدا دەمالىپ, سۋعا شومىلىپ قايتايىق», – دەدى. «قوناق قويدان جۋاس» دەگەن ەمەس پە؟
كول وتە ۇلكەن ەكەن. و شەتى مەن بۇ شەتى كورىنبەيدى. جاعادا شاعىن موتورلى قايىق تۇر. جۇرگىزۋشى ورتا جاستاعى ورىس جىگىتى. ول بىزبەن امانداستى دا, قايىققا وتىرعاسىن بىردەن ءجۇرىپ كەتتى. انە-مىنە دەگەنشە, ۇلكەن كولدىڭ ورتاسىنا جاقىنداپ قالدىق. كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ, ىڭىلداپ ىشتەي ءان سالىپ كەلەمىز.
اياق استىنان جەل تۇردى. ۇلكەندى-كىشىلى تولقىندار پايدا بولا باستادى. وعان دا ءمان بەرمەي ىلگەرى جىلجي بەردىك. وي, توبا! ءبىر كەزدە جەل كۇشەيىپ, سوڭى الاي-دۇلەي داۋىل بولىپ كەتتى. جان-جاعىمىزعا قاراساق, جاعا كورىنبەيدى. سۋ شاشىراپ, قايىقتىڭ ىشىنە قۇيىلىپ جاتىر. قاتتى جەلدىڭ قاي جاقتان سوققانىن دا بىلمەيسىڭ. داۋىل قايىقتىڭ باعىتىن وزگەرتكەن سياقتى. وي, جاساعان يەم, بالە قايدا, باسساڭ اياعىڭنىڭ استىندا, دەگەن وسى. ءاپ-ساتتە دۇنيە توڭكەرىلىپ, الاي-دۇلەي بولدى. موتور باياعىدا وشكەن. قايىقشى ورىس جىگىتى: «بوجە موي! يا دۋراك, يا پروپال, يزۆينيتە, نۋرسۋلتان ابيشەۆيچ!» – دەپ ەڭىرەپ قويا بەردى. نۇرسۇلتان ماعان قاراپ:
– ساكە, سۋعا جۇزە الاسىز با؟ – دەدى.
– جۇزەمىن! – دەدىم.
مەنىڭ باتىل جاۋابىما ريزا بولدى بىلەم:
– وندا ارەكەت جاسايىق, جىلاعاننان ەشتەڭە ونبەيدى, – دەدى. وسى سوزدەن كەيىن ىسكە كىرىستىك. ۇستىمدەگى كيىمدى جىلدام شەشە باستادىم. نۇرەكەڭ دە كيىمدەرىن شەشىپ, جۇزۋگە ىڭعايلاندى. قايىق قالت-قۇلت ەتىپ تۇر. ورىس شەلەكپەن ىشتەگى سۋدى سىرتقا توگە باستادى. داۋىل تاعى ءبىر سوققاندا قاراسام, قايىقشى جوق. سۋعا قۇلاپ كەتىپتى, قىلتيىپ باسى عانا كورىنەدى. ءۇستى مالمانداي. ايقايلاپ, جان داۋسى شىعىپ, قايىققا جارماستى. نۇرەكەڭ كومەكتەسىپ ءجۇرىپ قايىققا مىنگىزدى. ءوستىپ, ارپالىسىپ جۇرگەنىمىزدە كوك ءجۇزىن تورلاعان قارا بۇلت سەيىلىپ, اياق استىنان تىنىشتىق پايدا بولدى. ەسكەكپەن ەسىپ وتىرىپ, كەرى قايتتىق. جاڭاعى كىسى تۇرتكىلەپ ءجۇرىپ موتوردى وت الدىردى. جۇزىنە قان جۇگىرىپ, قۇدايىنا قۇلشىلىق ايتىپ جاتىر. سونىمەن ءبىر اپاتتان امان قالعان ءبىز ۇيگە دە جەتتىك-اۋ.
«سىزدە دە ارمان بار ما, اعاسى؟»
ماشينامنان تۇسە بەرگەنىم سول ەدى, الدىمنان كەزدەسكەن جاسى ەلۋلەردەگى بەيتانىس جىگىت:
– پا, شىركىن, سىزدە دە ارمان بار ما, اعاسى؟ – دەدى.
– بار, – دەدىم. – نەگە بولماسىن, ارمانسىز ادام بولا ما؟
– اسەم قالا الماتىدا تۇراسىز, استىڭىزدا – دجيپ كولىگى, قالاعان جاعىڭىزعا باراسىز, سوندا سىزدەگى نە ارمان؟ – دەدى تاڭىرقاعانىن جاسىرا الماي.
– ەي, شىراعىم, مەنىڭ ارمانىم – ءوزىڭ ايتقان اسەم قالانى جاياۋ ءجۇرىپ ارالاپ, قىزىعىن تاماشالاۋ, – دەدىم. ول مەنىڭ بەلىمدى ەركىن جازا الماي بۇكشەيىڭكىرەپ بارا جاتقانىمدى اڭعاردى ما, ءوزىن كىنالى ساناعانداي, بۇرىلىپ الدى دا, جونىنە كەتە باردى.
«فۋتبول ەمەس, جۇمابايدىڭ بالاسىنىزدەپ كەلدىم...»
مەنىڭ توپاش دەگەن ناعاشىم بولعان. بىردە الماتىعا كەلدى. كەلە سالا «قايراتقا» بيلەت الۋدى تاپسىردى. ول كەزدە (1960 جىلدارى) «قايراتتىڭ» ويىنىن كورۋ ءۇشىن ورتالىق ستاديونعا كىرۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن. «قايراتتىڭ» دۇركىرەپ تۇرعان ۋاقىتى. ءولىپ-تالىپ ستاديون ديرەكتورىنا بىرەۋلەرگە ايتقىزىپ ءجۇرىپ ەكى بيلەت الدىق. ستاديونعا كىرىپ, الاڭعا جاقىن جەرگە ورنالاستىق. كورىپ وتىرمىز. ناعاشىم فۋتبولدى جاقسى كورەدى ەكەن دەسەم, ويىنعا ءتىپتى قارامايدى. جان-جاعىنا الاقتاپ, توڭىرەگىن شولىپ وتىر. ءبىر كەزدە ورنىنان تۇرىپ, قولىن شەكەسىنە قويىپ ستاديوننىڭ الىس تۇكپىرلەرىنە كوز جۇگىرتتى. ارتىمىزداعى جانكۇيەرلەر:
– «وۋ, اعا, فۋتبول الاڭدا بولىپ جاتىر, بىزگە نەگە قارايسىڭ؟» – دەپ بىرنەشە مارتە ەسكەرتتى. ولاردىڭ ءسوزىن ناعاشىم ەلەڭ قىلمادى. سوسىن مەن ناعاشىمدى بۇيىرىنەن ءتۇرتىپ: «اعا, ول جاقتا نەڭىز بار, فۋتبول قارامايسىز با؟» – دەدىم. سويتسەم ناعاشىم:
– ء«اي, فۋتبولىڭنىڭ اكەسىنىڭ اۋزى... باياعىدا جۇمابايدىڭ بالاسى جوعالىپ كەتىپ ەدى. كوپشىلىك بولعاسىن وسىندا سول ءجۇر مە, بالكىم, كەزدەسىپ قالا ما دەپ ەلەڭدەپ وتىرمىن. مەن سونى ىزدەپ ءجۇرمىن», – دەمەسى بار ما...
ورىس جەڭگەيدىڭ ارقاسىندا
باتىس قازاقستانعا گاسترولگە باردىق. ءبىراز جەرىندە بولىپ, سپەكتاكلدەر قويدىق. ءسويتىپ, تايپاق اۋدانىنا كەلدىك. ءبىزدى مۇندا دۇرىس قارسى المادى. اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قابىلداماي قويدى. «بىزدە قازىر تىعىز شارۋا بولىپ جاتىر. كوڭىل بولەتىن ۋاقىتىمىز بولماي تۇر. مۇمكىن جاقىن ماڭايداعى سوۆحوزداردىڭ بىرىنە بارارسىزدار» دەگەندەي اڭگىمە ايتىپتى. جاقىن دەگەن سوۆحوزدىڭ ءوزى اۋداننان 500 شاقىرىم جەردە ەكەن. نۇربەكوۆ دەگەن ادمينيستراتورىمىز وسىلاي دەپ كەلدى. ءسويتتى دە, سەيفوللاعا (قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى سەيفوللا تەلعاراەۆ – رەد.) قاراپ:
– اعا, ءسىز جەڭگەيمەن حابارلاسىپ, جاعدايدى ايتىپ كورسەڭىز قالاي بولادى؟ مىنالاردان تۇك شىعاتىن ەمەس, – دەدى.
ءبىز جەڭگەيدىڭ قايدا جۇمىس ىستەيتىنىن بىلمەيمىز. سەكەڭ قابىلداۋ بولمەسىنە بارىپ حاتشى قىزعا:
– ءاي, شىراعىم, مەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسىمىن, جوعارعى كەڭەستىڭ مىنا تەلەفونىن ماعان الىپ بەر, – دەپ كەرەك سانداردى ايتتى. قىز جانى قالماي جالعادى. سودان سويلەستى. جەڭگەي ورىس بولاتىن.
– ۆالەنتينا, ءبىز تايپاق اۋدانىندامىز, – دەپ ەدى, ارجاعىنان:
– ءحالىڭ قالاي؟ – دەپ سۇرادى.
– ءحالىمىز جامان ەمەس, بىراق, مۇندا ەپتەگەن تۇسىنىسپەۋشىلىك بولىپ جاتىر. بىراق جوندەلەتىن شىعار. رەبياتا نورمالنو, – دەپ اراسىندا ءازىلدى دە قوسىپ قويدى. سويلەسىپ بولعاسىن سىرتقا بەتتەدىك. ەندى نە ىستەيمىز دەپ وتىر ەدىك, ءبىر كەزدە حاتشى قىز جۇگىرىپ كەلىپ:
– سىزدەردى شاقىرىپ جاتىر, – دەدى. ءبىز كەتكەسىن حاتشى قىز باستىعىنا: «مىنا كىسىلەر جوعارعى كەڭەسپەن سويلەستى», – دەگەن كورىنەدى. باستىعى: «نە دەدى؟» – دەيدى. «تۇسىنىسپەۋشىلىك بولىپ جاتىر. بالكىم, سوڭى دۇرىس بولار دەدى», – دەپتى قىز. باستىعى: «قايسىسى سويلەسكەن؟» – دەيدى. قىز الىستان قولىمەن نۇسقاپ: «اناۋ شەتتە تۇرعان تاپەلتەك, ارىق كىسى», دەپتى. «ويباي, وندا ولاردى شاقىر», – دەيدى ءبىرىنشى حاتشى.
ءبارىمىز ءبىرىنشى حاتشىنىڭ كەڭسەسىنە باردىق. ءبىرىنشى حاتشى: «بىزدە ءبىر جاعداي بولىپ جاتىر ەدى» دەپ نەشە ءتۇرلى سىلتاۋلاردى ايتىپ, بىزدەن كەشىرىم سۇرادى. بىراق, بارىنشا دۇرىستاپ قارسى الدى. ءسويتىپ, ورىس جەڭگەيدىڭ ارقاسىندا تايپاق اۋدانىنداعى كۇندەرىمىز كەرەمەت بولىپ ءوتتى.
«مۇقاعاليدىڭ مىقتى اقىن ەكەنىنكەزىندە بىلمەدىم...»
ديمەكەڭمەن ەكىنشى مارتە قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ ۇيىندە كەزدەستىم. اسانباي اسقار ۇلى, تاعى دا باسقا كىسىلەر بولدى. كەشكى ساعات التىلاردا كەلىپ, تۇنگى ون بىرلەرگە دەيىن وتىردى. ءارى-ءسارى بولىپ جاتقان كەز. ديمەكەڭ زەينەتكە شىققان. سوندا مەنىڭ ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەنىم, «مۇقاعاليدىڭ مىقتى اقىن ەكەنىن ەل بيلەپ تۇرعاندا بىلمەدىم» دەدى ديمەكەڭ. اسانباي اسقار ۇلى: «ول – كەڭەستىك ءداۋىر, ىشكەن, قىزىپ جۇرگەن اقىن-جازۋشىنى ەشكىم ۇناتپايتىن» دەپ ۇلكەن كىسىنىڭ وكىنىشىن جەڭىلدەتكەندەي بولدى.
«ال ەندى ءشامشى قالداياقوۆتى نۇرعيسا الىپ كەلدى», – دەدى ۇلكەن كىسى اڭگىمەسىن جالعاپ. «بىراق بۇرىندارى راديودان اندەرىن ەستىگەنىمدە, جاقسى كومپوزيتور ەكەنىن سەزگەنمىن. شامشىگە مۇمكىندىگى بولعانىنشا قولدان كەلگەن كومەكتى جاسادىق», – دەدى. ونەر جايىندا, ءومىر جايىندا كوپتەگەن اڭگىمەلەر ايتىلدى. «شىركىن, وسى ەگەمەندىگىمىز كەمەلدەنىپ كەتسە, قازاقتىڭ باعى عوي. سونىڭ تىلەۋىن تىلەپ وتىرمىز» دەگەنى دە ءالى ەسىمدە.
«مۇنداي ءومىردىڭ اتاسىنا نالەت!»
مەن «مايرادا» ءدۇربىتتى وينادىم. سپەكتاكلدىڭ سوڭىندا مەنى بىرەۋ ارت جاعىمنان كەلىپ اتۋ كەرەك بولاتىن, وق اتىلمادى. ۋاقىت ءوتىپ بارادى. كورەرمەن جىم-جىرت. ءبارى بىردەڭەنى كۇتىپ وتىرعانداي. سوسىن مەن پيستولەتىمدى قولىما الدىم دا: «ارمانىم مايرا ەدى. قۇداي ونى بۇيىرتپادى. مۇنداي ءومىردىڭ اتاسىنا نالەت!» – دەدىم دە, ءوزىمدى ءوزىم تارس ەتكىزىپ اتتىم دا جىبەردىم.
سوسىن بارىپ شىمىلدىق جابىلدى. رەجيسسەرى بايتەن وماروۆ بولاتىن. «وي, ساكە, تاۋىپ كەتتىڭ, تاۋىپ كەتتىڭ», – دەدى مەنىڭ ارەكەتىمە ءتانتى بولىپ. ارنايى مەنى اتاتىن ادام ءبىر اڭگىمەگە اينالىپ قالىپ, مەنى ۇمىتىپ كەتسە كەرەك.
قالجىڭنىڭ قارىمتاسى
مەنىڭ دوستارىمنىڭ اراسىندا ءازىل-قالجىڭى مولدارى وتە كوپ. جالپى, ءازىل-قالجىڭ قۇرداستارعا جاراسىپ تا تۇرادى عوي. دوستارىمنىڭ ءبىرى – زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ. ەكىنشىسى – تيتو سىزدىقوۆ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەدى. ەكەۋى مىقتى دوس. ازىلدەرى دە كەرەمەت. ءبىرىن-ءبىرى ءىلىپ-شالىپ, كۇلكىگە كەنەلەدى دە جۇرەدى. ۇنەمى شيپاجايعا بىرگە بارىپ دەمالادى.
بىردە تيتو زاۋىتبەكتى قاتتى الداپ ءتۇسىرىپتى. قالاي الداعانىن ماعان ايتقان جوق. ەكىنشى ءبىر جولى ەكەۋى شيپاجايعا بارعاندا زاۋىتبەك سول قىلىعىن الدىنا كەلتىرمەكشى بولادى. ارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, اناليز الاتىن كەزدە تيتونىڭ دايىنداپ قويعان كىشى دارەتىنە ەكى ءتۇيىر قانت سالىپ جىبەرىپتى. ارادا شامالى ۋاقىت وتكەسىن قىزىق باستالادى. دارىگەر بۇلاردىڭ بولمەسىنە جۇگىرىپ كەلىپ:
– سىزدىقوۆ دەگەن ءسىز بە؟ – دەيدى.
– ءيا, مەنمىن, – دەيدى تيتو.
– بەكەر كەلگەنسىز...
– ە, نەگە؟
– قانىڭىزدا قانت وتە كوپ ەكەن, ءسىزدى مۇندا قالاي جىبەرگەن؟ الدىمەن اۋرۋحانادا جاتىپ ەم الىڭىز, قانتىڭىز تۇسكەسىن كەلىڭىز. ويلانىڭىز, ويلانىڭىز... – دەيدى دە, دارىگەر شىعىپ كەتەدى.
«مەنىڭ جانىم كىرىپ وتىر, – دەيدى زاۋىتبەك. – وتىرىك بىلمەگەنسىپ: «وي, نە بولدى, تيتو, مىنا دارىگەر نە دەپ ءجۇر؟» – دەپ سۇراپ قويامىن. تيتو: «جاعدايىم ناشار, زاۋىتبەك. قانتىم كوبەيىپ كەتىپتى. ۇيىڭە قايت دەپ جاتىر», – دەدى ءبىر ءتۇرلى مۇڭايىپ. مەن: «قوي, قايت دەسە قايتا بەرەسىڭ بە؟ سويلەسەيىك دارىگەرمەن», – دەپ قويامىن.
ەرتەسىنە تيتودان قايتادان اناليز الادى. زاۋىتبەك كەشەگى ارەكەتىن تاعى دا قايتالايدى. دارىگەر ەندى قايتپاسا بولمايتىنىن, مىنا كۇيىندە ەم جاسامايتىنىن ايتادى. تيتو جينالىپ, زاتتارىن بۋىپ-ءتۇيىپ, بيلەت الاتىن بولىپ تۇرعاندا زاۋىتبەك:
– ءاي, تيتو, سەنىڭ وتكەندە مەنى وڭدىرماي الداعانىڭ ەسىڭدە مە؟ – دەيدى.
– نە دەپ الداپپىن؟ – دەيدى تيتو ەسىنە تۇسىرە الماي.
– ويلان, دوسىم, ويلان, – دەيدى زاۋىتبەك.
– ءا-ءا, اناۋ ما؟ – دەيدى تيتو ەسىنە ءتۇسىرىپ.
– ەندى ەسىڭە ءتۇستى مە؟ مىنە, بۇل – سونىڭ قايتارىمى. وسىمەن «كەگىم» ءبىتتى, – دەيدى زاۋىتبەك.
مۇنىڭ ءبارى ۇيىمداسقان ويىن ەكەنىن, ءوز وتىرىگىنىڭ قارىمتاسى ەكەنىن ەندى تۇسىنگەن تيتو: ء«تۇۋ, وڭباعان ەكەنسىڭ عوي, باسە-اۋ, وسىندا كەلەردە ءبارى دۇرىس ەدى», – دەپ سىلق ەتە قالىپتى. ەكەۋىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسىنداي قالجىڭدارى بىتپەي كەلەدى.
ء«وزىڭ كوپ ىشەتىن شىعارسىڭ…»
اكتەر قانشا تالانتتى بولعانىمەن, ساحناعا شىققاندا قوبالجىماي تۇرا المايدى.
«انت» دەگەن سپەكتاكل ءجۇرىپ جاتقان. اۆتورى – كورنەكتى دراماتۋرگ-جازۋشى تاحاۋي احتانوۆ. مەن ابىلقايىر حاندى وينايمىن. العاشقى كورىنىستە ءۇش ءجۇزدىڭ بارلىق بي-شەشەندەرى, اتقا مىنەر كوسەمدەرى جينالىپ, قالماققا قالاي تويتارىس بەرۋدى, قازاقتى قالاي ساقتاپ قالۋدى, ەلدى قايتىپ بىرىكتىرۋدى اقىلداسادى. مىنا جاقتان توبە بي – تولە, ارقادان – قاز داۋىستى قازىبەك بي, باتىستان – ايگىلى ايتەكە بي ساردار, ساربازدارىمەن لەك-لەك بولىپ كەلە جاتادى. فاتيمانىڭ رولىندە تەاتردىڭ جاس اكتريساسى وينادى. بۇل ءۇشىنشى قويىلىمى ەدى. كىلەڭ جاستار وينادى. حالىق لىق تولى. اۆتوردىڭ ءوزى دە كەلگەن. العاشقى ەكى قويىلىمدا بۇل ءرولدى جانداربەكوۆا ويناعان.
الگى جاس اكتريسا: «العاشقى ءسوزدى توبە بي – تولە بيگە بەرەمىز» دەۋدىڭ ورنىنا جاڭىلىسىپ: «العاشقى توستى…» دەگەنى. كورەرمەندەر دۋ ەتىپ ك ۇلىپ جىبەردى. تاحاڭ شىدامادى, ورنىنان اتىپ تۇردى دا: «وي, قۇداي اتقان, قۇداي اتقان, نە قىل دەيدى مىناۋ؟ ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتىن ءسوزدى قايدان تاپقان؟ توستىسى نەسى تاعى؟!» – دەدى.
مۇنداي نارسەلەر تەاتردا اندا-ساندا بولسا دا بولىپ تۇرادى. حالىق كەشىرىمدى عوي, كۇلكىگە اينالدىرادى دا جىبەرەدى. سول اكتريسا كوپكە دەيىن وسى ءرولدى ويناي الماي ءجۇردى. سول ءبىراۋىز ءسوز ءۇشىن. «ۇيدە قانشاما دايىندالامىن. بىراق, ساحناعا شىققاندا ءبارىبىر «توست» بولىپ كەتە بەرەدى»,– دەيدى. وندايدا ءبىزدىڭ اسەكەڭ – ءاسانالى ءاشىموۆ قاراپ قالا ما, ء«وزىڭ كوپ ىشەتىن شىعارسىڭ؟ سودان كەيىن توست ەسىڭنەن شىقپايتىن شىعار» دەپ ازىلگە بۇرادى.
«…اينالايىن, تورسىعىڭدى بەرسەڭشى بالاڭا, جىلاتپاساڭشى»
مەنىڭ دوسىم – رايىمبەك سەيىتمەتوۆتىڭ نۇراعاڭمەن قارىم-قاتىناسى, سىيلاستىعى مىقتى ەدى. ءجانتورين قوداردى ويناعاندا, رايىمبەك قوزىنى وينايتىن. سول جىلدارى ول اۋەزوۆ اتىنداعى اكەمتەاتردىڭ ديرەكتورى ءارى كوركەمدىك جەتەكشىسى بولدى. مامبەتوۆ «قازاقفيلمگە» اۋىسقان-دى.
كوبىنەسە اۋىلدىق جەرلەرگە بارىپ, سپەكتاكل قويىپ تۇرامىز. اۋىلدىق جەردەگىلەر قىزۋقاندى كەلەدى. بەرىلىپ كورىپ, شۋلاپ وتىرادى. بىردە سول نۇرمۇحان قوداردى ويناپ جاتقان. ەل ەلىرىپ, شۋ-شۋ ەتەدى. ءبىر ايەل ەمىزۋلى بالاسىن ۇمىتىپ, ەكى كوزى قوداردا (نۇرمۇحاندا) وتىرعان عوي. بالاسىنىڭ جىلاعانىن دا ەستىمەيدى. سودان نۇرمۇحان: ء«اي, كەلىنشەك, اينالايىن, تورسىعىڭدى بەرسەڭشى بالاڭا, جىلاتپاساڭشى», – دەپتى. كەلىنشەك «ويبوي» دەپ, سوندا عانا ءوزىنىڭ ابەس ارەكەتىن ءتۇسىنىپ, كەۋدەسىن جاۋىپ, بالاسىن باۋىرىنا باسىپ ەمىزىپتى.
ء«اي, اقساقال, نە سەن وينا,نە مەن وينايىن…»
ساحناعا قودار شىققان كەزدە جۇرتشىلىق تا شۋلاپ كەتەدى. حالىقتىڭ ۇعىمىندا ول وتە جاۋىز ادام عوي. اسىرەسە, قوزى مەن قوداردىڭ قىلىشتاساتىن جەرى بار. ەندى كەزدەسپەۋگە سەرتتەسىپ, ەكەۋى ەكى جاققا كەتەدى. سويتسە زالدا وتىرعان ءبىر كورەرمەن شال: ء«اي, اتاڭا نالەت, قودار, اتاڭا نالەت, اقىرى وسىنىڭ تۇبىنە جەتەسىڭ-اۋ», دەپ, قايتا-قايتا ايقايلاپ وتىراتىن كورىنەدى. ءبىر كەزدە شىدامى تاۋسىلعان ءجانتورين سۇستى كوزىن شالعا قاداپ: ء«اي, اقساقال, نە سەن وينا, نە مەن وينايىن. نەمەنەگە مەنىمەن جاعالاسا بەرەسىڭ؟» دەيدى. شال: «ويناي بەر, ويناي بەر, بىراق, ءبارىبىر تۇبىنە جەتەسىڭ عوي» دەپ قويمايتىن كورىنەدى.
اقىرىندا قوزىعا پىشاق سالىپ, ءولتىرىپ جاتقاندا قوزىنىڭ: «بايان, بايان. ارماندا كەتتىم-اۋ, بايان» دەپ شالقاسىنان قۇلايتىن جەرى بار عوي, سوعان كەلگەندە الگى شال ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «اتاڭا نالەت, قودار, اقىرى ءولتىرىپ تىندىڭ با؟» دەيدى بار داۋسىمەن. جۇرت قوي دەسە قويمايدى. سودان نۇرمۇحان قولىندا پىشاعى بار, تۋرا الگى شالعا قاتۋلى قاباعىمەن قاراعان عوي. الگى شال: «ايتتىم عوي. بۇل ەندى مەنى ولتىرەدى», – دەپ سىرتقا قاراي تۇرا قاشىپتى.
«مەملەكەت مەنشىگىنە قول سۇققىم كەلمەيدى
ءومىر بويى سونى قورعاپ قىزمەت ەتتىم»
1971 جىلى سافي وتەباي ۇلى زەينەتكە شىقتى. گۋرەۆكە كوشەمىز دەپ قومدانىپ وتىر ەكەن. مەن:
– ۇزاق جىل ءشول دالادا, ساحارادا جۇمىس جاسادىڭىز. ەڭ بولماسا جاسىڭىز ۇلعايعان شاقتا قالادا تۇرمايسىز با؟ الماتىعا كەلىڭىز, وسى ءومىردىڭ ءجانناتى عوي بۇل شاھار, – دەپ ەدىم, ول كىسى مەنىڭ ء«شول دالا» دەگەن ءسوزىمدى ۇناتپاي قالدى.
– ءسابيتجان-اۋ, سەن ءشول دالا دەيسىڭ, ول ءشول دالانىڭ استى تۇنعان بايلىق قوي. وسى بايلىقتى قورعاپ, بابالارىمىز ءومىر-باقي تۇركىمەندەرمەن سوعىسىپ ءوتتى. بۇل دالانىڭ عاجاپ قاسيەتى بار. ورماندى, وزەن مەن كولدى, اسقار تاۋدى كورگىڭ كەلسە كوزىڭدى الىسقا تىگىپ, دالاعا قارا. كوگىلدىر ساعىم الگى قالاعاندارىڭنىڭ ءبارىن كوز الدىڭنان كينونىڭ لەنتاسىنداي تىزبەكتەپ وتكىزەدى. توسىندە ءتولى ورگەن, تۇيەسى كەرۋەن تۇزەگەن دالا, ۇيلەرى كوك تىرەگەن قالا, دالانىڭ تاعى اڭدارى ويناق سالعان تاۋ شاتقالى, ءبارى-ءبارى الدىڭدا تۇرادى. كوزىڭدى ساعىمنان اجىراتساڭ ويدىم-ويدىم ويپاتى كوپ ءباز-باياعى قۇمدى ايماقتى كورەسىڭ», – دەدى. بىراق ءبىزدىڭ كەڭەسىمىزگە قۇلاق اسىپ, الماتىعا كوشىپ كەلدى. مەنىڭ تاڭعالعانىم, سوڭدارىنان ماشينامەن نەمەسە كونتەينەرمەن زات كەلگەن جوق. بار دۇنيەمىز وسى دەپ, 3-4 بۋما توسەكتى وزدەرىمەن الا كەلدى. سويتسەم, بۇل كىسىلەر دۇنيە جيناماپتى, تاپقاندارىن قوناعىنىڭ اۋزىنا توسىپ, دوس جيناپتى. قىزمەتىنەن كەتەردە ءوزى ءمىنىپ جۇرگەن قارا «ۆولگا» ءماشيناسىن بەرگەن ەكەن, بۇل كىسى «مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە قول سۇققىم كەلمەيدى, ويتكەنى, مەن ءومىر بويى سول مەنشىكتى قورعاپ قىزمەت ەتتىم» دەپ الماپتى. كەلگەسىن قالادان 4-قاباتتان پاتەر الدى. ء«تورتىنشى قابات قيىندىق تۋعىزباي ما؟», دەسەم, «جوق, قايتا جاقسى. ۇيىڭە امالسىز كىرەسىڭ, امالسىز شىعاسىڭ» دەپ ازىلمەن جاۋاپ بەرەتىن.
«كامال اعامىز نان جەمەيدى»
ەسىمە كامال قارمىسوۆ اعامنىڭ ءبىر اڭگىمەسى ءتۇسىپ وتىرعانى. ول كىسىنىڭ 100 جىلدىعىن ءوزى بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان اكەمتەاترى اتاپ ءوتتى. سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ بەدەرىندە قالىپتاسىپ, جىل سايىن وتكىزىلىپ جۇرگەن «تەاتر كوكتەمى» فەستيۆالى قازاقتىڭ ءبىرتۋار اكتەرى, ساحنا ساڭلاعى كامال قارمىسوۆقا ارنالدى. كوزىن كورگەندەر, سەرىكتەس بولعاندار ول تۋرالى بىلگەندەرىن, ويلارىنا تۇيگەندەرىن ورتاعا سالدى. مەن قارمىسوۆپەن سەرىكتەس بولعان اكتەرمىن, ۇيرەنگەنىم دە كوپ.
كامال اعانىڭ 60 جىلدىعىندا تۋعان جەرى – قاراقاستەككە بارعانبىز. داستارقان باسىندا وتىرعانىمىزدا كامكەڭنىڭ ءتۇر-تۇلعاسى, دەنە ءبىتىمى ءسوز بولىپ قالدى. «كامكە, وسى ءسىزدى قاي كەزدە كورسەك تە, ءبىر قالىپتا بولاسىز. نە ازبايسىز, نە توزبايسىز دەگەندەي. مۇنىڭ سىرى نەدە؟» دەپ سۇراپ قالدى ءبىر زامانداسى. وسى كەزدە سول جەردە وتىرعان اكتەر ەسبولعان جايساڭباەۆ:
– ءبىزدىڭ كامال اعامىز نان جەمەيدى, – دەپ قالدى. «راس پا؟» دەگەن پىشىنمەن وتىرعانداردىڭ ءبارى كامكەڭە قاراپ ەدى, ول:
– راس, مەن مۇلدە نان جەمەيمىن, نان سەمىرتىپ جىبەرەدى عوي. كورمەيسىڭدەر مە, مىنالاردى, جاپ-جاس بولىپ شەتىنەن قارىندارى سالبىراپ كەتكەن, – دەدى شىمىرىكپەستەن. كامكەڭنىڭ ءبىر مىنەزى كىم نە ايتسا دا, سوعان كونە سالاتىن.
ەرتەسىنە تاعى ءبىر جەردە قوناقتا وتىرمىز. ىپ-ىستىق تابا ناننىڭ ۇستىنە سارى مايدى سالىپ اكەپ الدىمىزعا قويىپ جاتىر. ءوزىمىز اشپىز. الگى ىستىق نان تابەتىمىزدى ودان ارمەن اشىپ جىبەردى. قولىمىزعا نان تيگەندە قۇلشىنا كىرىسىپ كەتتىك. ءبىر كەزدە نان مەن ىستىق ماي سالىنعان ىدىس كامكەڭنىڭ الدىنا كەلە بەرىپ ەدى, تاعى دا ەسبولعان:
– وي, بۇل جەرگە قويماي-اق قويىڭىز, ول كىسى نان جەمەيدى, – دەدى. اۋزىنان سۋى شۇبىرىپ وتىرعان كامكەڭ ءۇن-ءتۇنسىز وتىرىپ قالدى دا, ءۇي يەسى شىعىپ كەتىسىمەن:
– اكەڭنىڭ... مەنى نان جەمەيدى دەپ جۇرگەن كىم وسى؟! نەگە مەن نان جەمەيدى ەكەنمىن؟ وزدەرىڭ ناندى جەيسىڭدەر, ءتىپتى, مايعا ارالاستىرىپ... اكەل الدىڭداعىنى, – دەپ ەسبولعاننىڭ الدىنداعى ناندى تارتىپ الىپ سوقتى-اي كەلىپ. ءبىزدىڭ قىران-توپان كۇلكىدەن ىشەگىمىز ءتۇيىلدى... بۇل ەندى كامكەڭنىڭ اڭقاۋ, بالامىنەزدىلىگىنەن. كىم نە دەسە دە سوعان ماقۇلدىعىنان. ايتپەسە, و باستا «كامكەڭ نان جەمەيدى» دەگەندە, ء«يا, مەن نان جەمەيمىن» دەمەگەندە مۇنداي بولماس ەدى-اۋ. بۇل اقكوڭىلدىلىكتى قويساڭشى...
بەيبارىس بابامىزدىڭ اتاق-داڭقى كەدەننەن كىدىرتپەي وتكىزدى
ەگيپەتكە ساپارىمىز اياقتالىپ, تەاتر فەستيۆالىنەن جۇلدەلى ورىندى يەلەنىپ, ەلگە بەت الدىق. كاير قالاسىنىڭ كەدەنىنە كەلدىك. تەكسەرۋ باستالدى. ايشا دەگەن نەمەرەمە ونەر دۇكەنىنەن كىشى سكريپكا ساتىپ العانمىن. قۇنى تولەنگەندىگى جونىندە قاعازى دا بار. قۇدانىڭ قۇدىرەتى, سول اسپاپ جولىمىزعا كەدەرگى بولعانى. سكريپكانى ارى قارادى, بەرى قارادى. ايقايلاپ, دابىرلاپ سويلەپ جاتىر. تىلدەرىنە تۇسىنبەيمىز. داريانى شاقىردىم. ول تۇڭعىشبايدىڭ زايىبى. اعىلشىنشا بىلەتىن-ءدى. سويلەستى. «بۇل حالىقتىڭ قازىناسى. ارنايى رۇقسات كەرەك, تۇسىنىكتى مە؟» دەگەندى ايتادى دەدى. ساتىپ العان جەردەن تاپتىشتەپ سۇراعانىمىزدا, «وسى كۆيتانتسيانىڭ ءوزى جەتكىلىكتى» دەپ سەندىرگەن. مەن «بۇل يتاليانىڭ شەبەرلەرى جاساعان ستراديۆاري ەمەس» دەپ ەدىم, قۇداي ساقتاسىن, ودان سايىن ورشەلەنىپ كەتتى. مەن دە اشۋلاندىم:
– باستان قۇلاق ساداعا, الىپ قالىڭدار! – دەدىم.
– بۇل – ۇرلىق. ول جونىندە ارنايى زاڭ بار. ءسىز ءالى جاۋاپ بەرەسىز, – دەپ قورقىتتى.
ءىستىڭ ناسىرعا شاباتىن ءتۇرى بار. جىگىتتەردىڭ ءبارى سوستيىپ قاراپ تۇر. ءدال وسى كەزدە ەلشىلىكتەن باعدات دەگەن جىگىت كەلە قالدى.
– ەرتە ءوتىپ كەتىپسىزدەر, ءبارى دۇرىس پا؟ – دەدى ول اڭتارىلىپ تۇرعان ءبىزدى كورىپ. بىزدەر قيىنداپ تۇعان جاعدايدى ايتتىق. «مەن قازىر باستىعىمەن سويلەسەيىن» دەپ ءبىر بولمەگە كىرىپ كەتتى. نە دەپ سويلەسكەنىن بىلمەيمىن, جاڭاعى قارا داۋىلداي قاپتاعان اراب سۋ سەپكەندەي باسىلدى دا قالدى. باستىعى بولىپ جاتقان ايقاي-شۋدى تەلەەكراننان كورىپ وتىرعان ەكەن. ەڭگەزەردەي, قاستارى قاپ-قارا, قاباقتارى ءتۇيىلىپ, اتا جاۋىن كورگەندەي ءشۇيىلىپ ايقايعا باسقان دۇلەي كۇش اياق استىنان مامىراجاي بولا قالدى. ء«مۇسىلىم, ءمۇسىلىم!» دەپ قولدارىن كەۋدەسىنە قويىپ, كەشىرىم سۇراعانداي بولدى.
سونىمەن, امان-ەسەن كەدەننەن وتتىك. اياق-استى وزگەرگەن جايدى ەلشى قىزمەتكەرىنەن سۇراپ ەدىم:
– بۇل كىسىنى بۇرىننان ازداپ تانيتىنمىن. تاريحتان حابارى بار ساۋاتتى اراب. سىزدەردى «قازاقستاننان كەلگەن مۇسىلماندار, تەاتر جارىسىنان بايگە العان جۇلدەگەرلەر, ەڭ باستىسى – سۇلتان بەيبارىستىڭ ۇرپاقتارى» دەپ ەدىم, ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «ينشاللا! جولدارى بولسىن!» دەپ قولىن جايىپ, رۇقسات بەردى, – دەدى.
ءسويتىپ, جانىڭ ءجانناتتا بولعىر بەيبارىس بابامىزدىڭ شاراپاتى ءتيدى. «جاقسىدان شاراپات» دەگەن وسى ەمەس پە؟
شىلدىر شۇمەككە سالىنباي قالعان ساقينا
سونىمەن, فەستيۆال بىتكەنشە بوس ۋاقىتتا كاير شاھارىنداعى مۋزەيلەردى ارالاپ, پەرعاۋىندار جايلى كوپتەگەن قىزىق ماعلۇماتتار ەستىدىك. ءارتىس قاۋىمىنىڭ شەت ەل ساپارىنا شىققاندا كۇنكورىسىنە بەرەتىن قارجىسى شامالى. سوندا دا بولسا جوقتان بار جاساپ, ۇيىنە, بالا-شاعاسىنا ەسكەرتكىشكە زات الۋ ءداستۇرىن ۇمىتپاي, بازارعا بارادى.
مىسىر ەلىندە ايەلدەرگە ارنالعان اسەم زاتتار: سىرعا, ساقينا, بىلەزىكتىڭ نەشە ءتۇرى كوزدىڭ جاۋىن الادى. مويىنعا تاعاتىن القالاردىڭ اسەمدىگى ءتىپتى ەرەكشە. وسىنداي ءبىر ساتتە تەاترىمىزدىڭ جاس اكتريساسى, ديرەكتورىمىز تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ سۇيىكتى جارى – داريا سونشا دۇنيەنىڭ بەل ورتاسىنان التىن ساقينانى بارماعىنا كيگىزىپ كورىپ, جارق-جۇرق ەتكىزدى. قاسىندا تۇرعان تۇڭعىشبايدىڭ قاباعى سالبىراپ كەتتى. قاستارىنا كەلدىم. داريا: «كەشە كەلىپ, كورىپ كەتكەنبىز», دەدى ماعان قاراپ. مەن دە تىنىش تۇرماي: «تاماشا ەكەن» دەپ ماقتادىم دا, جاندارىنان ءوتىپ كەتتىم. تۇڭعىشباي مەنىڭ ايتقانىمدى جاقتىرماي, الا كوزىمەن قارادى.
شامالى ۋاقىتتان كەيىن بولمەمە تۇڭعىشباي كەلىپ:
– كوكە, ماناعىڭىز نە؟ وتقا ماي قۇيىپ كەتتىڭىز عوي... ساقينانى ايتام دا. وتە قىمبات... وزىمە دە وبال جوق, اۋزىم جەڭىل... «قالاعانىڭدى اپەرەم» دەپ ماقتانىپ ەدىم... ەندى, مىنە, ءوزىڭ ايتقانسىڭ دەپ بولار ەمەس. ءسىز دە قوسىمشا بولدىڭىز... – دەدى.
– ءاي, ديرەكتور مىرزا! نە بوپ قالدى سونشاما تارىلىپ؟ تەاتردىڭ بىلدەي ديرەكتورىسىڭ, كوركەمدىك جاعىن دا ءوزىڭ باسقاراسىڭ. ەكى بىردەي قىزمەتتىڭ جالاقىسى از با؟ ونىڭ ۇستىنە «تاماشانىڭ» ءدۇلد ۇلى ەمەسسىڭ بە؟ – دەدىم.
– كوكە, قايداعى... ونداي جالاقىنى ازەكەڭە – مامبەتوۆكە تولەگەن, – دەپ شىر-پىر بولدى.
– ۇيات ەكەن, ەر-ازامات ايتقان سوزىندە تۇرۋى كەرەك, – دەدىم مەن دە ۇستەمەلەپ, قالجىڭ-شىنى ارالاس.
– كوكە, دەگەنمەن سويلەسىڭىزشى... بايقايمىن, ءسىزدى تىڭدايدى, – دەدى دە بولمەدەن شىعىپ كەتتى.
داريانى ىزدەسەم, ساقينانىڭ ماڭايىندا ءجۇر ەكەن. مەنى كوردى دە, ساتۋشىنىڭ قاسىنا بارىپ, ساقينانى الىپ شىلدىر شۇمەككە (ساۋساقتىڭ اتاۋى) كيگىزدى. مەن قاسىنا كەلدىم.
– ءسابيت اعا, مىنا ساتۋشى قۇداي دەگەن ادام ەكەن, ارزانعا بەرىپ تۇر, – دەدى.
مەن ونىڭ سوزىنە ءمان بەرمەگەندەي بولىپ:
– كەلىن-اۋ, بۇل التىن ساقينانى وزىڭە مە, الدە شەشەڭە الاسىڭ با؟ – دەدىم.
– جو-جوق, وزىمە الامىن, – دەدى.
– ولاي بولسا, مۇنىڭ دۇرىس ەمەس. ساقينا جاقسى, ساقينادا ءمىن جوق. بىراق, ساعان ونىڭ تۇككە دە قاجەتى جوق, – دەدىم.
– نەگە؟ نە دەپ تۇرسىز, اعا؟ – دەپ شوشىپ كەتتى.
– اينالايىن-اۋ, سەن جاپ-جاسسىڭ ءارى سۇلۋسىڭ, تال شىبىقتاي مىڭ بۇرالعان كوركەمسىڭ. ساقيناسىز دا اسەم كورىنەسىڭ. اقىلعا سالىپ ويلانشى. ساقينانى ساۋساعىنا سارى قارىن تارتىپ, ءارى توزا, ءارى تولا باستاعان بايبىشەلەر, اقسيعان التىن ءتىسىن جارقىراتىپ, كەڭكىلدەپ كۇلەتىن اپا-اجەلەر سالادى... ساعان نە كەرەگى بار؟ ءومىرىڭ الدا, ايانباي ەڭبەك ەتىپ, تاماشا وبرازدار جاساپ, حالقىڭنىڭ سۇيىكتىسى بولساڭ, سودان اسقان باقىت جوق. ءتىرى بولساڭ, قۇداي قالاسا, كوز تارتاتىن دۇنيەلەر ءوزى-اق كەلەدى. «التىن كۇمىس – تاس ەكەن, ارپا-بيداي اس ەكەن» دەگەندى بىلەسىڭ بە؟ – دەدىم.
– سولاي ما؟..
ول از-كەم ويلانىپ تۇرىپ قالدى. سوسىن:
– جارايدى وندا, اپەر دەپ ونى مازالاماي-اق قويايىن, – دەدى.
سونىمەن ول اڭگىمە ءتامام. بىراق وسى ەڭبەگىمدى باعالاپ, قارجىسى قالتاسىندا قالعان تۇڭعىشباي شىركىن, راحمەت تە ايتپادى عوي.
شەت ەلدەن كەلگەن قانداسقا ساياجايىنتەگىن بەرگەن
شەت ەلدەن كوشىپ كەلگەن ءبىر قانداسىمىز باسپانا ىزدەپ ءجۇرىپ دۋلات يسابەكوۆكە كەزدەسپەي مە. مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداپ, كوپ بالالى وتباسى ەكەنىن ءبىلىپ, الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ءوز ساياجايىن ۋاقىتشا تۇرۋعا بەرەدى. ەرتەڭىنە قالاي ورنالاسقانىن كورۋگە بالاسى ەكەۋى بارسا, شيەتتەي جەتى بالاسى بار وتباسى ەكەن. دۋلات ويلانىپ قالادى. ونداعىسى ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى وتباسىدان اي سايىنعى ساياجاي اقىسىن الۋدىڭ ءوزى ىڭعايسىز بوپ كورىنەدى. تۇپكى ماقساتى – شيەتتەي بالا-شاعاسى بار وتباسىنا ساياجايىن باسى ءبۇتىن بەرگىسى كەلەدى. جولدا كەلە جاتىپ ء«وزىڭ كوردىڭ عوي, جاعدايلارى تىم ناشار ەكەن» دەپ بالاسىن كوندىرەدى.
ۇيدەگى سۇيىكتى جارى نۇرعايشاعا جاعدايدى ايتقاندا قوجاناسىردىڭ تىرلىگىندەي ەكەن دەپ كۇلگەن عوي. دەگەنمەن, ءۇش كۇندىگىن ويلاماعان ايەلدەن بەز دەگەندەي, نۇرعايشا: «سول ساياجايدىڭ ءوزىن الۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. اق تەر-كوك تەر بوپ قينالىپ ءجۇرىپ باسىنا 4 بولمەلى ءۇي سالدىق, ەككەن ورىك, الما جەمىسىن ەندى بەرە باستاعاندا... ءۇش بالاڭ ءوسىپ, ەندى جەتىلىپ كەلە جاتقاندا... بۇل قانداي مىرزالىق سوندا», – دەپ ءبىر توقتادى.
– ونىڭ 7 بالاسى بار عوي, – دەيدى دۋلات.
– سوندا ءجاي-اشەيىن, تەگىن بەرەمىز بە؟ – دەيدى نۇرعايشا.
– ازىن-اۋلاق جيناعان-تەرگەن بىردەڭەسى بار شىعار, بىراق, ول جىرتىققا جاماۋ بولماس...
سونىمەن نە كەرەك, زايىبى نۇرعايشا كۇيەۋىنىڭ شەت ەلدەن كوشىپ كەلگەن شەرمەندەگە جانىنىڭ قاتتى اشىپ تۇرعانىن سەزىپ, كەلىسىمىن بەرەدى. بۇنى دۋلات وتباسىنىڭ پاراساتتىلىعى, ادامدىق قاسيەتتەرىنىڭ بيىك دەڭگەيى دەسەك, ارتىق ماقتاعاندىق بولماس. «قيىندىقتى كوپ كورگەن ادام, باسقانىڭ جاعدايىن تەز تۇسىنەدى» دەگەن وسى شىعار.
«ابايدى ۇرعانى نەسى؟..
قولىڭ سىنعىرلار ايامادى عوي, ءتىپتى...»
الماتىداعى ءومىرىمىز جالعاسا بەردى. بىزدەن كەيىن ءاسانالىنىڭ, سوسىن رايىمبەكتىڭ انالارى كەلىپ, ءبىر تايپا ەل بولدىق. انالارىمىز ءبىر-بىرىمەن تانىسىپ, ارالاسىپ-قاتىناسىپ تۇردى. تەاترعا بىرگە بارىپ, سپەكتاكلدەردى بىرگە كورىپ, وزدەرىنشە شات-شادىمان بولىپ ءجۇردى.
رايىمبەك, ءاسانالى جانە مەن بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇرامىز. ءبىر-ءبىرىمىزدى ءبىر ءسات كورمەي قالساق, ىزدەيتىنبىز. سوندايدا اپام: «وي, شىركىندەردىڭ تاتۋى-اي, قاتىن العان سوڭ كورەمىن سەندەردى», دەيتىن ەدى. ۇيلەنگەننەن كەيىن ارقايسىمىز ءوز باسىمىزبەن كەتتىك قوي. ارقايسىمىزدىڭ ءوز تىرشىلىگىمىز بولدى. انامنىڭ ايتقانى تۇپ-تۋرا كەلدى.
ءبىر جولى «لەنين 1918 جىلى» دەگەن قويىلىمدى كورىپ, ۇيگە قايتىپ كەلە جاتقانبىز. جولداس جىگىتتەردىڭ ءبىرى:
– قالاي, اپا, لەنين كوسەمدى كوردىڭىز بە؟ – دەپ سۇرادى.
– مەن ول كىسىنى وتە سابىرلى ەكەن دەسەم, قولىن شوشاڭداتىپ قالعان تىنىشسىزداۋ ادام ەكەن عوي, – دەگەنى. تروللەيبۋستىڭ ىشىندەگى جۇرتتىڭ ءبارى كۇلدى. اپاما قاراپ «اقىرىن-اقىرىن» دەگەنىمە قاراماستان:
– شىنىندا دا, لەنين دەگەن كەرەمەت سالماقتى دا ساڭلاق كىسى ەكەن عوي دەپ ويلاپ ەدىم. مىنا كورگەنىمە كوڭىلىم تولماي وتىر, – دەپ ويىن ايتىپ سالدى. لەنيننىڭ ءرولىن اڭعارباي اتانىپ كەتكەن م ۇلىك سۇرتىباەۆ سومداعان بولاتىن. ول «شاباندوز قىز» فيلمىندەگى اڭعاربايدى ويناعاندىقتان ءوزى دە سولاي اتالىپ كەتىپ ەدى. سول اكتەردىڭ ورىنسىز شوشاڭداعانى, جەڭىلتەكتىگى ۇناماسا كەرەك.
اپام تاعى بىردە ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ساحنالاۋىندا «اباي» سپەكتاكلىن كوردى. وسى قويىلىمدا رايىمبەك – ءابدىراحماندى, ءاسانالى – ايداردى, مەن – ماعاۋيانى وينادىم. قويىلىم بىتكەسىن «قالاي بولدى, اپا؟» دەپ سۇرايمىز عوي.
– ءبارى دە دۇرىس قوي, بىراق, ابايدى ۇرعانى نەسى؟ ابايدى ۇرىپ-ساباعاندا جانىم تۇرشىكتى. جۇرەگىم قاتتى ەزىلدى. قولىڭ سىنعىرلار ايامادى عوي, ءتىپتى. باسىنان اققان قان بەتىن جاۋىپ كەتتى, – دەدى كۇيزەلە سويلەپ.
«ويباي, مىنا سۋىق قول قايدا بارادى...»
ءبىر شەشەمىز 86 جاسقا كەلىپ, قوشتاسپاقشى بولىپ اعايىن-تۋىستارىن شاقىرتىپتى. بريگادير قانسەيىت دەگەن قاينىسى دا كەلەدى. ءۇي تولى ادام. جەڭگەسى اپپاق بولىپ, ۇزىنىنان سۇلاپ توسەكتە جاتىر ەكەن. توردە مۇلگىپ مولدا وتىر دەيدى. قانسەيىت كوكەم:
– اينالايىن جەڭەشەم-اي, اينالايىن شاربانكۇل-اي, ىستەگەن تاماعىڭ قانداي ەدى, قىمىزىڭ بالداي ەدى. ەندى ءبىزدى تاستاپ قايدا كەتىپ باراسىڭ؟ سەنىڭ اماندىعىڭدى تىلەپ ءجۇرۋشى ەدىك, شىنىمەن ءبىزدى تاستاپ كەتىپ باراسىڭ با؟ – دەپ اياعىنان ۇستاپتى. اياعى جىپ-جىلى ەكەن. قاسىنداعى مولدانىڭ قۇلاعىنا:
– «اياعى ءالى جىلى عوي» دەپ سىبىرلاپتى. مولدا جاقتىرماعان پىشىنمەن «تارت قولىڭدى» دەگەن يشارات ءبىلدىرىپتى. ويىندا ەشتەڭە جوق كوكەم «جوق, جوق, جىلى, شىنىمەن جىلى ەكەن» دەپ قويماپتى. سويتسە حال ۇستىندە جاتقان جەڭگەسى: «ويباي, مىنا سۋىق قول سۋماڭداپ قايدا بارادى؟!» دەگەن ەكەن.
ءمۇيىزى قاراعايداي, ماڭعاز دااسەم بۇعى كوردىم
ورال قالاسىنىڭ ماڭىندا شاعان دەگەن وزەن بار. ماڭايى قالىڭ ورمان. ورماننىڭ ىشىندە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ رەزيدەنتسياسى ورنالاسقان. گاسترولگە بارعانىمىزدا سوندا جاتتىق. ونىڭ الدىندا گۋرەۆ قالاسىندا بولعانبىز. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوبىسى قازاقتار, قالا دا قازاقيلانىپ قالعان ەكەن. كۇندە ءبىزدى كەزەكپەن قوناققا شاقىرىپ, ابدەن كۇتىپ, باپتادى. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ قايىن جۇرتىم دا وسىندا.
ورالدا ونداي قوشەمەتتى ەشكىم كورسەتپەدى. قالا تۇرعىندارى ورىستانىپ كەتكەن. قازاقتار از, ورىس, تاتار, تاعى دا باسقا ۇلت وكىلدەرى ارالاس-قۇرالاس تۇرادى ەكەن. مىنەز-ق ۇلىقتارى دا ەۋروپالىقتارعا ۇقسايدى. كۇندە كۇتىم كورىپ, قوشەمەت كورىپ ۇيرەنىپ قالعان سوڭ با, ورالداعى العاشقى كۇندەر سۇرەڭسىزدەۋ بولىپ ءوتتى. ءازىربايجان ءمادي ۇلى مەنى شاقىرىپ الىپ: ء«اي, بۇل جەردىڭ ادامدارى قايدا؟» – دەپ سۇرايدى. ولار ءبىزدى الىپ كەلىپ تاستادى دا, وزدەرى كەتىپ قالدى. «بۋفەت, رەستوران, ءبارى جۇمىس ىستەپ تۇر. اسحاناسى دا بار. قاجەتتەرىڭىزدى سول جەردەن الاسىزدار», – دەدى بار ايتقاندارى. از ۋاقىتتان كەيىن بۇل جاعدايعا دا ۇيرەندىك. ءوز كۇنىمىزدى ءوزىمىز كورە باستادىق. كەيىننەن تانىستار, ءبىرلى-جارىم باسشىلار دا كەلىپ جاعدايىمىزدى ءبىلىپ تۇراتىن بولدى.
تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ جۇگىرۋ مەنىڭ ادەتىمە اينالعان. سول ادەتىم بويىنشا, رەزيدەنتسيا اۋلاسىندا جۇگىرىپ جۇرگەنمىن, كەنەت الدىمنان – ورماننىڭ ىشىنەن, ءوزى ۇلكەن, ءمۇيىزى قاراعايداي ءبىر اڭ شىعا كەلدى. اڭعارىپ قاراسام, بۇعى ەكەن. وي, جارىقتىق-اي, ءجۇرىس-تۇرىسى ماڭعاز, ءوزى كەرەمەت, اڭنىڭ پاديشاسى سياقتى. ول دا ماعان قاراپ اڭتارىلىپ تۇرىپ قالدى. نە اسپاننان تۇسكەندەي, نە جەردەن شىققانداي اسەر ەتتى ماعان. تۇرعان بويى ءبىر قۇدىرەت. ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە قاراعان بويى 4-5 مينۋت تۇرىپ قالدىق. ءبىر كەزدە ول وزەنگە سەكىرىپ ءتۇسىپ, ارعى بەتىنە ءوتتى دە, شاپقىلاعان بويى ورمانعا كىردى دە كەتتى.
بولمەمە كەلگەن سوڭ, «وسىنداي, وسىنداي, بۇعى كوردىم. كەرەمەت» دەپ بارىنە ايتتىم. ولار مەنىڭ سوزىمە سەنە قويمادى. «بۇل جەردە قاڭعىپ جۇرگەن قانداي بۇعى. سەن باسقا اڭمەن شاتاستىرعان شىعارسىڭ», – دەدى ءبارى. مەن انىق بۇعى كورگەنىمدى, ءمۇيىزىنىڭ ۇلكەن ەكەنىن, ءوزىنىڭ ماڭعازدىعىن ايتىپ سەندىرگەندەي بولدىم. جۇماباي مەدەتباەۆ جانىما كەلىپ: ء«سابيت, سەن جامان بولمايسىڭ. بۇعى دەگەن كيەلى اڭ عوي. ونىڭ ۇستىنە جالعىز بۇعىنىڭ كەلىپ كورىنۋى تەگىن ەمەس. سەنىڭ بولاشاعىڭدا جاقسى دا جارقىن ىستەر كوپ بولادى» – دەدى.
ەرتەسىنە جۇماباي, ءسابيرا اپام, ءازىربايجان مامبەتوۆ, تاعى دا باسقالار ءبارى ماعان ەرىپ, ت