الاشتىڭ كوزىندەي ءھام وزىندەي گۇلنار مىرجاقىپقىزى دۋلاتوۆانىڭ ومىردەن وزعانىنا دا جىل تولدى. ناقتىلاپ ايتقاندا, بىلتىرعى 18 اقپاندا 98 جاسقا قاراعان شاعىندا باقيلىق بولدى. ۇلت بولاشاعى ءۇشىن جانقيارلىقپەن كۇرەسكەن الاش ارىستارىنىڭ سوڭعى تۇياقتارىنىڭ ءبىرى گۇلنار اپا ماعىنالى دا جارقىن ءومىر ءسۇردى. اياۋلى اپانىڭ باقىتى – ناقاقتان «حالىق جاۋى» اتانعان مىرجاقىپ اكەسىنىڭ جانە ونىڭ ءبىراز داڭقتى ۇزەڭگىلەستەرىنىڭ اقتالعانىنا كۋاگەر بولۋى ەدى.
وسى ءبىر جىل ىشىندە گۇلنار اپا تۋرالى حالىق جادىندا قالارلىق يگى شارالاردىڭ ءبىرى – «الاش قىزى گۇلنار» اتتى ەستەلىكتەر كىتابىنىڭ جارىق كورۋى ەدى.
تومەندەگى توپتامادا اتالمىش كىتاپقا پىكىر, سول جيناققا ەنگەن ەستەلىكتىڭ ىقشامدالعان نۇسقاسى جانە گۇلنار اپانىڭ رۋحىنا ارناپ الماتىدا بەرىلگەن جىلدىق اسىنىڭ ءوتۋ بارىسى قامتىلدى.
الاشتىڭ كوزىندەي ءھام وزىندەي گۇلنار مىرجاقىپقىزى دۋلاتوۆانىڭ ومىردەن وزعانىنا دا جىل تولدى. ناقتىلاپ ايتقاندا, بىلتىرعى 18 اقپاندا 98 جاسقا قاراعان شاعىندا باقيلىق بولدى. ۇلت بولاشاعى ءۇشىن جانقيارلىقپەن كۇرەسكەن الاش ارىستارىنىڭ سوڭعى تۇياقتارىنىڭ ءبىرى گۇلنار اپا ماعىنالى دا جارقىن ءومىر ءسۇردى. اياۋلى اپانىڭ باقىتى – ناقاقتان «حالىق جاۋى» اتانعان مىرجاقىپ اكەسىنىڭ جانە ونىڭ ءبىراز داڭقتى ۇزەڭگىلەستەرىنىڭ اقتالعانىنا كۋاگەر بولۋى ەدى.
وسى ءبىر جىل ىشىندە گۇلنار اپا تۋرالى حالىق جادىندا قالارلىق يگى شارالاردىڭ ءبىرى – «الاش قىزى گۇلنار» اتتى ەستەلىكتەر كىتابىنىڭ جارىق كورۋى ەدى.
تومەندەگى توپتامادا اتالمىش كىتاپقا پىكىر, سول جيناققا ەنگەن ەستەلىكتىڭ ىقشامدالعان نۇسقاسى جانە گۇلنار اپانىڭ رۋحىنا ارناپ الماتىدا بەرىلگەن جىلدىق اسىنىڭ ءوتۋ بارىسى قامتىلدى.
اماناتقا ادالدىق
جىل تولىپتى اياۋلى گۇلنار ءمىرجاقىپقىزىنىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا... جالعان دۇنيە دەسەيشى, كەلەسى جىلدىڭ قاراشاسىندا 100 جاسقا تولار ەدى-اۋ!..
جۇرەك ءالى جوقتايدى ەكەن. الاش قىزىن ساعىنتادى ەكەن. وكسىك باسىلا قويماپتى. ءار كوكىرەك قارسى ايىرىلىپ, قايعىعا قارپىلعان قاسىرەت ءسوزىن شەرمەندى شەرتىپ, جۇرەك سىزداتادى.
گۇلنار اپا اماناتتاپتى, ءوزىنىڭ سوڭعى جونەتىلىس-ءراسىمىن باسقارىپ جۇرگىزۋدى جانىنا ءاردايىم جاقىن ۇستاعان اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ ىنىسىنە. امانات ورىندالدى. كەنجەكەڭ مىنە, ءۇشىنشى رەت جاماعات الدىنا شىعىپ سوڭعى پارىزىن وتەپ تۇر ەدى...
تانىمال عالىم س.قيراباەۆ, بەلگىلى اۋدارماشى ءا.ساتىبالديەۆ پەن گۇلنار ءمىرجاقىپقىزىنىڭ وتباسىنداعى ۇلگى-ونەگەنى تاراتا كەلىپ, بۇلارمەن اراداعى بەرىك دوستىقتىڭ كورنەكى مىسالدارىن ايتتى. بۇل وتباسى قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-سالتىن, ادەت-عۇرپىن بەرىك ۇستانعان, بولاشاق ۇرپاقتىڭ قامىن جەتە ويلاستىرعان. ءسويتىپ, ءاربىر وتانسۇيگىش جاستىڭ ەرتەڭگە دەگەن نىق سەنىمىن بەكىتكەن ماعىنالى دا قىزعىلىقتى عۇمىر كەشكەن وتاۋ بولعانىنا تاعى ءبىر تامساندى. گۇلنار اپانى ارماندا كەتتى دەپ ايتا المايمىز. اكەسىنىڭ اقتالعانىن كورۋى, ءسويتىپ, جىلدار بويى بۇقپانتايلاپ جازعان ەستەلىك سىرلارىمەن قازاق ادەبيەتىندەگى «الاش قوزعالىسى» تاقىرىبىنا دەندەپ ەنگەن قارىمدى قالامگەردىڭ قايراتىن كورگەندەي بولاتىنىن ءمالىم ەتتى. دەمەك, گۇلنار اپا الاش ارىستارىنىڭ سوڭعى تۇياعى اتانىپ كوكەيىندەگى كەرەمەت دەرەكتەرىن دالدىكپەن وقىرماندارىنا سىيلاپ كەتكەن ەدى. سونىسىمەن دە اپا ونەگەسى ماڭگىلىك بولاتىنى داۋسىز.
گۇلنار اپانىڭ قۇربىسى سافۋرا قىدىربەكوۆا, باعدات شايمەردەن كەلىنى, اپانىڭ تەتەلەس كەلىنى بادەش قايىربەكوۆا ونەگەلى ومىردەن سىر تارقاتتى. جازۋشى روللان سەيسەنباەۆ بولسا مازاسىز عاسىردىڭ ويلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاي كەلىپ, اپايدىڭ الاش دۇنيەسىن مول دەرەكتەرمەن تولىقتىرۋداعى ىزدەنىمپازدىعىن پاش ەتتى. ول ءوزىنىڭ 1993 جىلى ماسكەۋدە الاش ۇل-قىزدارىمەن ەتەنە پىكىرلەسۋىنەن تۋعان شىعارمالارىنىڭ كەزەك كۇتىپ جاتقاندىعىن مالىمدەدى, ال جازۋشى-جۋرناليست سارباس اقتاەۆ گ.دۋلاتوۆانىڭ «شىندىق شىراعى» جانە «الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى» كىتاپتارىنىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, ونداعى تىڭ دەرەكتەردىڭ ىشىنەن ءوزىنىڭ ەتەنە تۋىسى ايدارحان تۇرلىباەۆ جايلى وقىپ-بىلگەنىن قۋانا حابارلادى.
«گۇلنار اپايعا, – دەدى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ, – ءومىردىڭ سىيى عانا بۇيىرعان جوق, سىنى دا قارشادايىنان كولەڭكەدەي كۇڭگىرتتەنىپ سوڭىنان ەرىپ ءجۇردى. بارىنە توزە ءبىلدى. كوز جاسىن وڭاشادا سىققانىمەن, قولىنان قالامىن تاستاماي ەشكىم ايتىپ جازا المايتىن الاش ارىستارىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارىن, كورگەن ازابىن, تارتقان سازايىن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتىڭ تىرەگى بولارلىق ءتاتتى ۇشقىن-ەمەۋرىندەرىن ءوتكىر تىلمەن ناقىشتى قالىپپەن, ەستە قالارلىق سالىستىرۋلارمەن بايانداپ قالدىرعانىن ناعىز ەرلىكتىڭ سيپاتىنا بالادى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءا.تاتىعۇلوۆتىڭ, جازۋشى ق.سارسەكەەۆتىڭ, اپانىڭ اتا-باباسىنىڭ تۋعان جەرى – تورعاي, قوستاناي وڭىرىنەن كەلگەن تۋىستارىنىڭ اتىنان ق.جاندىلديننىڭ, تاعى باسقالاردىڭ الاش قىزى تۋرالى اقجارما ەستەلىكتەرى كوڭىلدى تولقىتىپ تاستاپ ەدى.
«قايتا جالعاسقان «قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى ءنومىرىن ۇيىنە اپارىپ بەرگەنىمدە اپاي شىن مانىسىندە داۋىس سالعانداي بولىپ, «ۇيىمە اكەم كىرىپ كەلدى عوي» دەپ تەبىرەنىسپەن كوزىنەن جاس ىرىككەن ەدى», – دەپ ەسكە الدى جازۋشى قوعاباي اعامىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۆەنگريانىڭ باس كونسۋلى بلاۋمان فەرەنتس ماجارستان مەن قازاقستان اراسىنداعى تەرەڭ دوستىقتى ناقتى مىسالدارمەن ءورىپ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىندا ەرتە باستان نەگىز قالاعانىن ۇلگى رەتىندە العا تارتتى. ءوز كەزەگىندە «مىنا زالدا الاش رۋحى قالىقتاپ جۇرگەندەي» دەپ تۇلپارداي تارپىنىپ ءسوز العان اقىن قورعانبەك امانجول مىرجاقىپ تۋرالى «قامشىگەر» ولەڭىن وقىپ بەردى.
ەسكە السا, ەسكەرىلەر تۇستار جەتىپ ارتىلادى. اپايدىڭ ءوزىن ورالتپاسا دا كوزىن تىرىلتكەندەي بولعان وسى ءبىر باسقوسۋدا ءومىردىڭ ادامعا نە ءۇشىن بەرىلەتىندىگى ساناعا ءتۇرلى وي سالادى. ۋاقىت جالىنا جارماسىپ, تۋعان وتانىم ءۇشىن نەندەي ءىس اتقاردىم, سوڭىمنان ايتا جۇرەر دايەكتى ءبىر ءسوزىم قالدى ما؟ ومىرگە تۇسكەن ىزىڭنەن وشپەستەي بولىپ قالعان ونەگەڭ قايسى؟ مىنانداي تاۋەلسىزدىكتىڭ بايىپ, تۇلعالانىپ, نىعايىپ, بەرىك قالپىندا تۇتاسا جايناپ-جارقىراۋى ءۇشىن, قازاق ەلىنىڭ الەمدىك باسەكەدە ءاردايىم وزىق كەلۋ ءۇشىن نە ىستەي الدىم دەگەن جالپى سۇراققا جاۋابىڭ ءازىر مە؟ دارا ەمەس, بىرەگەي جۇپتاسىپ, جۇلقىنا كوتەرەتىن اۋىر جۇكتى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ۇلەس قوسا الدىڭ با؟ زامانداس, ەگەر وسىنداي سۇراقتارعا ەڭ قۇرىماعاندا بەتىن قالقيتىن جاۋاپ العىڭ كەلسە, الاشتىڭ سوڭعى تۇياعى گۇلنار مىرجاقىپقىزىنىڭ كىتاپتارىنا ءۇڭىل, امانات سوزدەرىنە قۇلاعىڭدى تۇرە ءجۇر. ءومىر ءمانى سوندا ايقارا اشىلا تۇسەدى.
قازاقتىڭ اياۋلى قىزى گۇلنار اپانى ەستە قالدىرۋدىڭ قانداي شارالارى ويلاستىرىلىپ جاتىر ەكەن؟ ارينە, مەكتەپكە ەسىمىن بەرۋ, كوشەلەردى اتاۋ, جازعان-سىزعاندارىن قايتالاپ باسىپ شىعارۋ, مۇراعاتىندا قالعان سيرەك سۋرەتتەر مەن قولجازبالارىن ۇسىنۋ ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا بولار. دەسەك تە, سوڭعى كەزدەرى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ىزدەنىمپازدىعىمەن كورەرمەندەرگە جول تارتقان «كۇلاش», «باۋىرجان مومىش ۇلى» سەكىلدى دەرەكتى تۋىندىلاردىڭ ناق ءبىر گۇلنار اپاعا دا قاتىسى بارداي ەتىپ, بۇل تۇلعانى ەرەكشە سومداپ, ەلىنە ەتەنە تانىستىراتىن شاقتى كورۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەمەس پە. تۇرعان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ ءوز الدىنا ءبىر مىندەت بولسا, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوزىن كورىپ, ءسوزىن ەستىپ, كەشەگى مەن بۇگىندى جالعاستىرعان, ۋىتتى ۋاعىزدارىن ناق ءبىر تاۋەلسىزدىكتىڭ ەنشىسىنە تەلىگەندەي ەتىپ بايسالدى بايانداي بىلگەن گۇلنار اپانىڭ بەينەسى جالپى قازاق انالارىنىڭ جيىنتىق كوركەم ەسكەرتكىشى رەتىندە ەل تورىندە اسقاقتاپ تۇرسا نەسى ارتىق. ءبارى انادان تۋعان, ءبارى انا شۋاعى ارقىلى جالىنداعان, جارقىراعان. انا تابانىنىڭ استىندا جۇماق جاتقانىن ەسكەرىپ پارىز وتەۋ, الديلەي ءبىلۋ, ارداق تۇتۋ, مىنە, ءومىردىڭ ناعىز ءمانى وسى بولسا كەرەك.
گۇلنار اپا تاريحتا سوزىمەن قالدى, باۋىرىنان ورگىزگەن سانالى ۇرپاقتارىمەن ەكىنشى ءومىرى جالعاسا بەرەدى.
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
تەكتىلىك تۋرالى تولعانىس
قولىمىزعا ايالاي الىپ, قاستەرلەي ۇستاعان, ءسىرا, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى كىتاپتارىنىڭ ءبىرى «الاش قىزى گۇلنار» دەپ اتالادى. ءيا, ءدال ءوزى. گۇلنار مىرجاقىپقىزى دۋلاتوۆا. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا حالقىنا «ويان, قازاق!» دەپ دابىل قاققان الاش ارىسى, ۇلت بوستاندىعى جولىنداعى ۇلى كۇرەسكەر مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى. اسىلدىڭ سىنىعى, تۇلپاردىڭ تۇياعى ءجۇز جاسادى دەسەك تە جاراسار. ءومىردەن وتكەنىنىڭ جىلدىعى قارساڭىندا شىققان مىنا كىتاپقا ەل اناسى اپامىزدىڭ عيبراتتى عۇمىرى جايلى ولەڭ-تولعاۋلار, ەستەلىك ەسسەلەر مەن ماقالالار, شەجىرەلى ومىرىنەن سىر شەرتەر كوپ-كوپ سۋرەتتەر مەن ومىرباياندىق قۇجاتتار توپتاستىرىلعان ەكەن. «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان بۇل كىتاپتى قۇراستىرعاندار – قالامگەر قايسار ءالىم مەن گۇلنار اپامىزدىڭ باسپاگەر ۇلى ەرلان ساتىبالديەۆ.
ءيا, ءتاڭىرى وعان مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنداي ايماڭداي ۇلت سەركەسىنىڭ پەرزەنتى بولىپ دۇنيەگە كەلۋ باقىتىن بۇيىرتتى. ناق وسى تالايلى تاعدىرىنان تارتقان قيىنشىلىق, ازابى دا از بولمادى. سول تاۋقىمەتتى جولدا ءاز اكەنىڭ قايسار قىزى ءوزى دە كەيىنگى ۇرپاق جىر قىلىپ ايتارداي ونەگە بيىگىنە كوتەرىلە ءبىلدى. كىتاپ اڭداتپاسىندا ورىندى اتاپ كورسەتىلگەندەي, وزگە الاش ارىستارىمەن بىرگە ءوز اكەسىنىڭ دە اقتالعانىنىڭ كۋاسى بولىپ, ەلىنىڭ سول قايراتكەرلەر اڭساپ, ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىن كوزىمەن كورىپ, مۇمكىندىگىنشە سونىڭ شەجىرەسىن جاساۋعا قىزمەت ەتتى. ول قانداي قىزمەت دەسەڭىز, كوزى قاراقتى قاۋىم بىلەرى حاق, ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنان باستاپ الاش قايراتكەرلەرىن كوزىمەن كورىپ, تىزەلەرىنە وتىرىپ, مەيىرىمىنە بولەنىپ, ەركەلەپ وسكەن ول سولاردىڭ ءبىرازىنىڭ قيلى قياپاتتى كۇرەسى مەن اساۋ تولقىن جالىنداعى جالقىندى ومىرلەرى تۋرالى ماعىنالى دا مازمۇندى تاماشا كىتاپتار جازىپ قالدىردى. كەزىندە «جۇلدىز» جۋرنالىندا «ارداقتاپ وتەم اكەمدى» دەگەن ەستەلىكتەرمەن باستالىپ, كەيىننەن جيىرما جىلعا جۋىق قارتتىقتى مويىنداماعان قالام ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا «شىندىق شىراعى», «الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى» اتتى ءۇش توم كىتاپقا اينالعان بۇل اقجارىلقاپ ەڭبەكتى قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين قازاق رۋحانياتىنداعى وزگەشە ءبىر قازىنا دەپ زور باعالاعان ەدى. سوڭعى كىتاپقا العىسوز رەتىندە جازىلعان مۇحاڭنىڭ وسى ماقالاسى دا مىنا جيناققا زاڭدى تۇردە ەنىپتى.
ەستەلىك جيناقتان گۇلنار اپايدىڭ ءومىرى, ەڭبەگى, كۇرەسى, تاۋقىمەتى, مەرەيلى شاعى, ادامي باقىتى, ازاماتتىق ەرلىگى تۇگەلدەي تۇزىلە, مارجانداي تىزىلە كوز الدىڭىزدان وتكەندەي بولادى. قازاقتىڭ تاعى ءبىر ۇلى قىزىنىڭ ۇلىق بەينەسى ساتىمەن شىنايى كەيىپتەلگەندەي بايىپتى اسەرگە كەنەلەسىز. كىتاپتىڭ بەتاشارىنا ومىرلىك جار قوساعى, قازاقتىڭ ايتۋلى ازاماتى ابەن ساتىبالديەۆتىڭ ءبىر مۇڭدى تەرەڭ سىردى ابزال ماحابباتپەن شەرتكەن ولەڭى بەرىلىپتى. سونداعى: «جاستايىڭنان ورتكە كۇيگەن جان ەدىڭ, سوندا داعى ءومىردىڭ گۇل, ءسانى ەدىڭ. سۇم جالعاننىڭ سوققىسىنا مويىماس, جىگەر, قايرات, اقىلعا ارتىق دانا ەدىڭ» دەپ كەلەتىن شۋماقتاردان كوپ-كوپ وكىنىش-ۇمىتتەر, تۇنەكتەن جىلتىراعان جارىق ساۋلە اڭعارىلعانداي. سوناۋ 1944 جىلى جازىلعان ولەڭنىڭ اۋەنى دە بار ەكەن. ءبىر عاجابى, ادال جاردىڭ ارناۋى اقىن مارفۋعا ايتقوجينانىڭ وسىناۋ ەگىلگەن ماحاببات جايىن «وت ىشىندەگى گۇل» باللاداسىنا ارقاۋ ەتىپ, ەلتي جىرلاۋىنا تۇرتكى بولىپتى.
1989 جىلدىڭ قارا كۇزىندە اقجولتاي حابار كەلىپ, مىرجاقىپ اقتالعاندا گۇلنار اپاسىنا العاشقى سۇيىنشىلەگەندەردىڭ ءبىرى قايران عافاڭ, عافۋ قايىربەكوۆ ەكەنىن دە اقتانگەر اقىننىڭ وسى كىتاپقا ەنگەن ولەڭىنەن ءبىلىپ وتىرمىز. «قايران جاقاڭ قايتا كەلدى حالقىنا, سەن دە بۇگىن الاقايلا, جارقىرا! ءبىر دە بولسا بىرەگەي قىپ ءبىر قىزدى, راحمەت وعان, تاستاپ كەتكەن ارتىنا!» دەپ عالامات اقىن عافاڭ عانا ايتا الار. ءيا, گۇلنار اپا جاقسى اكەنىڭ جاقسى اتىن ەستىپ كەتۋ ءۇشىن ءتىرى بولۋدى ماقسۇت ەتىپ, بارىنە شىداپ باقتى. سول ارمانىنا جەتتى دە. قولىمىزداعى كىتاپ وسى اسىل ارماننىڭ عاسىل بولماي ورىندالعانىن, جاقاڭنىڭ قالاي اقتالعانىن, سۇيەگى قيىرداعى اق تەڭىزدەن تۋعان ەلى تورعايىنا قالاي جەتكىزىلگەنىن, گۇلنار اپانىڭ مۇقالماعان جىگەرىن, دارقان جۇرەگىن ورنەكتەپ جەتكىزەدى وقىرمانعا. وسىنداعى ەڭ ءبىر قۇيقالى دۇنيە جۋرناليست-جازۋشى قايسار ءالىمنىڭ «وزىڭمەن ورىلگەن ءومىر» اتتى دەرەكتى حيكايات دەرلىك ەستەلىك-ەسسەسى. بۇل تۋىندى جاقاڭ اقتالعاننان باستاپ گۇلنار اپاي قايتىس بولعانعا دەيىنگى شيرەك عاسىردىڭ سۋرەتتى شەجىرەسىن قولمەن قويعانداي قۇجاتتاپ شەرتۋىمەن قۇندى. اكادەميكتەر سەرىك قيراباەۆ پەن ءاليا بەيسەنوۆا, پروفەسسور, قۇرمەتتى اكادەميك تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى, تاعى ءبىر الاش ارىسىنىڭ قىزى سافۋرا قىدىربەكوۆا, حالىق جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين, ساۋلەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ جانە باسقالاردىڭ جان جىلۋىنا تولى ماقالالارىنان گۇلنار اپايعا دەگەن حالىقتىڭ قۇرمەتىن, ەلدىڭ سۇيەر پەرزەنتىنە ارنالعان ءسۇيىسپەنشىلىگىن سەزىنگەندەي بولامىز. قازاقتىڭ ۇلى قىزىنىڭ ونەگەلى عۇمىرى جايلى كىتاپتىڭ عۇمىرلى بولارىنا جانە سەنەمىز.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
جۇرەكتەن شىققان ءسوز ەدى...
مەن اقىن دا, جازۋشى دا, الاشتانۋشى دا ەمەسپىن. بىراق سول شىعارماشىلىق جولداعى ادامداردىڭ ەڭبەگىن كوزدەن تاسا قىلماي وقىپ, كىمنىڭ نەمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن, ياعني كىمنىڭ نە جازىپ جۇرگەنىن جۇرەك تۇكپىرىنە ساقتاپ, قال-قادىرىمشە ولاردى كوكىرەك كوزىنەن وتكىزۋشىلەردىڭ ءبىرىمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلىمدە بولىپ جاتقان رۋحاني, مادەني, تاريحي جاڭالىقتاردان حاباردار بولىپ جۇرەمىن.
وسى ادەبيەت اتتى ايدىننىڭ ىشىندە جۇرگەندىكتەن, اينالاڭدا “قۇتتىقتاۋ جازىپ بەرشى”, “تويعا ستسەناري جازىپ بەرشى”, “تانىستىرۋ, اشىلۋ, جابىلۋ, ەسكە الۋ جانە ت.ب. جازىپ بەرشى” دەيتىندەر بارشىلىق. ارينە, ورىندى. ەل بولعاسىن ۇلكەندى-كىشىلى مەرەكە دە, قايعىلى جايتتار دا كەزدەسەدى. بىراق مەن قانشا تىرىسسام دا, قانشا ءوزىمدى-ءوزىم قيناسام دا وتىرىك جازا المايمىن. جازامىن, تەك جۇرەگىم قالاسا, ياعني جۇرەگىمنىڭ امىرىمەن عانا. اياۋلى اعالار مەن اپالارعا, زامانداستارعا شاما-شارقىمشا تالاي جىرلار ارنالدى. سولاردىڭ ءبىرى – مىرجاقىپقىزى گۇلنار دۋلاتوۆا.
اپامىزدىڭ كىمنىڭ قىزى ەكەنى, كىم بولعانى كوزى قاراقتى بارشا قازاققا بەلگىلى. وسىنداي جاراتىلىسى دا, تاربيەسى دە, كورگەنى دە, بىلگەنى دە ەرەكشە جاننىڭ ەكى كىتابىنا رەداكتور بولۋ مەنىڭ ماڭدايىما جازىلدى (“الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى”, 2010, “شىراعىڭ سونبەسىن”, 2012). ءسويتىپ, وسى كىتاپتاردى دايىنداۋ بارىسىندا اپاممەن جاقىنىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى. اپام ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا حاتتار جازىلدى. قازىر وقىپ وتىرسام, سول حاتتاردىڭ بىرىندە اياۋلى اپام بىلاي دەپتى: “قاراعىم, جىبەك... ...شىنىمدى ايتسام, وسى كەزدە قاتتى شارشادىم. ىشتەگى تۇنىپ تۇرعان, ءالى ايتىلماعان, جازىلماعاندارىم تولىپ جاتىر. ءبارىن جازۋ ءۇشىن كۇش-قۋات كەرەك قوي, ول مەندە جوق. 94 جاس وڭاي ما؟” ارينە, وڭاي ەمەس. دەسەك تە, اپامنىڭ ىشىندە تاعى قانداي قۇپيا قالدى ەكەن دەگەن وي شىرماي بەرەدى... ۇيدەگى مۇراعاتتارىنىڭ ىشىنەن ءبىز ءبىلمەيتىن جايتتاردى جازىپ قالدىرعان حاتتارى تابىلاتىن سياقتى بولىپ تۇرادى...
سونىمەن, اپايدىڭ كىتاپتارىنداعى الاش ارىستارىنىڭ, ونىڭ اتا-بابالارىنىڭ, ارتىندا قالعان ۇرپاقتارىنىڭ اتى-جوندەرىن وتە مۇقيات قاراپ, ءاربىر ءسوزى مەن سويلەمىنە دەيىن كەڭەسە وتىرىپ, كىتاپتى وقىرمانعا دەر كەزىندە ۇسىندىق. گۇلنار اپا ريزا بولىپ, راقمەتىن ايتىپ, ەكى كىتابىنا دا ارنايى قولتاڭبا بەردى. وندا: “سۇيىكتى قىزىم, جىبەك!” دەپ باستاپ, “باسپا سالاسىنداعى قىزمەتىڭ جوعارى دەڭگەيدە تابىستى دا جەمىستى بولسىن!” جانە تاعى دا وسىلاي باستالىپ: “مەنى ەسىنە الا جۇرەر دەگەن تۋىسقاندىق نيەتىممەن كىتابىمدى ۇسىنامىن” دەگەن تىلەكتەر جازعان ەدى. اپام ايتقانداي, اللاعا شۇكىر, جامان ەمەسپىن, مۇمكىن شاپاعاتى تيگەن شىعار... قازاق باردا, الاش باردا اپامىزدى ەسىمىزگە كۇندە الامىز عوي, ءسىرا.
گ.مىرجاقىپقىزىنىڭ 94-95 جاستارىندا تايعا تاڭبا باسقانداي, اپ-انىق ارىپتەرمەن بىركەلكى ەتىپ جازعان ەكى حاتى مەن ەكى قولتاڭباسى جانە ت.ب. جازعاندارى (زاپيسكالار) مەندە ساقتاۋلى.
مىنە, وسىنداي جاقىن تانىسىپ-ءبىلىسۋىمىزدىڭ اياعى اپامنىڭ 95 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىسۋعا ۇلاستى. تويعا ءبىر اي بۇرىن جولداسىممەن بىرگە شاقىرىلعان مەن ءبارىن جيىپ قويىپ, قالايدا بارۋدى ماقسات ەتتىم. بىراق “قالاي بارام؟ اپاما نە اپارام؟ و كىسىگە نە كەرەك؟ ءومىردىڭ نەبىر اششى دا, ءتاتتى دە ءدامىن تاتقان اپاما نە جەتپەيدى؟ اپام نەنى كيە المادى, نەنى ىشە المادى؟” دەگەن سۇراقتار مازالاي باستادى. ارينە, ءتۇرلى-ءتۇرلى قۇتتىقتاۋلار, ارناۋلار, جۇرەكجاردى تىلەكتەر, قۇشاق تولى گۇلدەر بولاتىنى بەلگىلى. سوندا دا اپامنىڭ ءومىرىن وي ەلەگىنەن قايتا وتكىزىپ, تالداپ شىقتىم. سوڭىندا مىناداي وي ءتۇيدىم: ازعانا ۋاقىت بولسا دا پاتشاداي اكەسى مىرجاقىپتىڭ, التىنداي اناسى عاينيجامالدىڭ, ومىرلىك تىرەگى بولعان ابەن اعامىزدىڭ, رۋحى مەن رۋحاني قازىعى مىقتى ءوزىنىڭ ارقاسىندا ومىردەگى بارلىق ادامي قۇندىلىقتار مەن ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەرگە تولىق قولى جەتكەن جان. ال كەيىنگى ءومىرى, اللاعا شۇكىر, بالالارىنىڭ ارقاسىندا ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانىپ, وتە جوعارى دارەجەدە كۇتىمدە وتىر. سويتسەم, اپامىز ەشتەڭەگە دە مۇقتاج ەمەس ەكەن. تەك سوناۋ, ءوزىنىڭ جاۋقازىن شاعىندا ماڭايىنداعىلار الىستاپ, ءوزى “حالىق جاۋىنىڭ” قىزى اتانىپ, تانىستارى تانىماستاي وزگەرگەن ساتتەردە ءبىر اۋىز جىلى سوزگە عانا ءزارۋ بولعان ەكەن. شامام جەتسە, سول ءبىر قارعىس اتقىر كۇندەردىڭ ورنىن تولتىرىپ كورەيىن, ياعني ءبىر اۋىز جىلى ءسوز ايتىپ, تىلەك بىلدىرەيىن جانە ونى ولەڭ ورىمىنە اينالدىرايىن دەگەن وي تۋدى...
سوناۋ 1915 جىلدىڭ سارى الا كۇزىندە, الاشتىڭ ارداقتى ۇلى – مىرجاقىپ پەن ونىڭ اياۋلى سىڭارى – عاينيجامال ەكەۋىنىڭ وتباسىندا ءسىز ءدۇنيەگە كەلدىڭىز. مۇنى بۇگىندە بارلىق قازاق, ودان ءارى اسىپ شەتەلدىكتەرگە دەيىن بىلەدى.
سودان بەرى, مىنە, 95 جىل ءوتىپتى. سول جىلدار ىشىندە ءسىز نە كورمەدىڭىز؟ ءبارىن, ءبارىن, ءبارىن كوردىڭىز... بالالىقتىڭ باقىتتى شاقتارىمەن قوسا, قورقىنىش پەن ۇرەي بيلەگەن تۇستارىن دا باستان وتكەردىڭىز. ەس جيىپ, ەل تاني باستاعان جاۋقازىن كەزدەرىڭىزدە دە تاعدىر ءسىزدىڭ باسىڭىزدان سيپاعان جوق. ەڭسەڭىزدى ساياساتتىڭ سالماعى باسىپ جۇرگەندە, اجال قۇرىعى جاقىندارىڭىزدىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تارتىپ اكەتىپ جاتتى. سوندا دا ءسىز مويىمادىڭىز, سىنبادىڭىز, جاسىمادىڭىز. قامىققان, قينالعان, تورىققان ساتتەرىڭىزدى دۇشپاندارعا سەزدىرمەدىڭىز.
جاستىق شاعىڭىزدا رەسەي اسىپ, وقۋ ىزدەپ, ءبىلىم الدىڭىز. اقىرى ماقساتىڭىزعا جەتىپ, دارىگەر اتاندىڭىز.
قازاقتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى – ابەن اعامەن باس قوسىپ, شاڭىراق كوتەرىپ, ۇرپاق ءوسىردىڭىز. سىزدەر ءوسىرىپ تاربيەلەگەن التى بالانىڭ بەسەۋى انا جولىن قۋىپ دارىگەر, بىرەۋى اكە جولىن قۋىپ, ادەبيەتشى-اۋدارماشى اتاندى. بۇل – ءسىزدىڭ ومىرگە دەگەن شەكسىز قۇشتارلىعىڭىز بەن قاجىماس قايراتىڭىزدىڭ بەلگىسى. ءسويتىپ, ءسىز باقىتتى دا شۋاقتى, ۇلگىلى وتباسىلىق ءومىر كەشتىڭىز...
بىراق, ءسىزدىڭ جۇرەگىڭىز كۇپتى, كوڭىلىڭىز الاڭ ەدى. سەبەبى, ءسىزدىڭ بار ويىڭىز, ارمان-ماقساتىڭىز اكەڭىز مىرجاقىپتى اقتاپ, ونىڭ جۇرتىنا جاساعان قالتقىسىز ەڭبەگىن, حالقىن وياتۋعا ارناعان “ويان, قازاعىن!”, قازاقتىڭ تۇڭعىش رومانى “باقىتسىز جامالىن” تۋعان ەلىنە قايتارۋ بولدى. وسى باعىتتا ءسىز تىنىمسىز ەڭبەك ەتتىڭىز...
ۇزاق جىلداردان كەيىن جۇرەك تۇكپىرىندەگى سونۋگە اينالعان ءۇمىت شىراعى قايتا جانىپ, كومەسكىگە اينالعان اششى شىندىق ايتىلىپ, ياعني ءسىزدىڭ ۇلى ارمانىڭىز ورىندالدى. ءسىزدىڭ اكەڭىز, قازاقتىڭ اياۋلى ۇلى, الاشتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ اقتالدى.
اپا! بۇل كۇندى ءسىز تۋعان حالقىڭىزبەن, ەگەمەندى ەلىڭىزبەن, اينالاڭىز تولى ءۇرىم-بۇتاعىڭىزبەن قارسى الدىڭىز...
سونىمەن بىرگە, وتكەن ومىرىڭىزدەگى كورگەن-بىلگەندەرىڭىز بەن باستان كەشكەندەرىڭىزدى كىتاپ ەتىپ جازدىڭىز. ءسىز جازعان دۇنيەلەردە تاريحي تۇلعالاردىڭ شىنايى تاعدىرلارى, سول زاماننىڭ بۇكپەسىز كەلبەتى, ءوز ءومىرىڭىزدىڭ كولەڭكەلى تۇستارى مەن شۋاقتى ساتتەرى وتە تۇسىنىكتى ءارى كوركەم ءتىلمەن كەستەلەنگەن. بۇل – ارتىڭىزعا قالدىرعان باعا جەتپەس اسىل قازىنا, ۇلكەن مۇرا.
اپا, ءسىز بۇل كۇندە باقىتتى جانسىز. قادىرلى اجە, اياۋلى اناسىز!
ءبىز ءسىزدىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرىڭىزگە ءسىز كورگەن ءومىردىڭ بەينەتىن ەمەس, زەينەتىن كورسىن دەپ تىلەيمىز. ءوزىڭىزدى تاعى دا مەرەيتويىڭىزبەن قۇتتىقتاپ, زور دەنساۋلىق تىلەي وتىرىپ, كونەنىڭ كوزىندەي بوپ, ارامىزدا جۇرە بەرۋىڭىزدى قالايمىز!
ارادا 2 جىل 3 ايدان استام ۋاقىتتان سوڭ گۇلنار مىرجاقىپقىزى قايتپاس ساپارعا اتتاندى. ءبىر عاسىرعا جۋىق سوققان جۇرەك توقتادى. سوڭىندا قالعان ەل-حالقى, باۋىرلارى مەن بالالارى اق جۋىپ, ارۋلاپ, ابەن اعامىزدىڭ جانىنا ماڭگىگە جايعاستىردى. بارلىق قازاق, ورىس, كەيبىر شەتەل باسىلىمدارى قازاناما بەردى. سونىڭ ىشىندە “قازاق ادەبيەتى” گازەتى دە اپاما ءبىر بەتىن ارنادى. ءبىر جاس جۋرناليست ماعان تاياۋ كەلىپ: “اپاي, قازا قايىرلى بولسىن! بارىمىزگە ورتاق قوي, حالىققا ءبىر اۋىز بىردەمە دەڭىز” دەدى. مەن: “قوي, اينالايىن, مەنەن دە ۇلكەندەر بار, الاشتانۋشىلار, دۋلاتوۆتانۋشىلار بار”, – دەپ سىتىلا بەرگەنىمدە, دارىندى جۋرناليست بولات ءمۇرسالىم: “اپاي, ءسىز گۇلنار دۋلاتوۆاتانۋشىسىز. ءسىزدىڭ اپاي تۋرالى بىلەتىنىڭىز بىزدەن كوپ. اپايدىڭ ەكى كىتابىن دا ءسىز شىعاردىڭىز ەمەس پە؟ ءبىر اۋىز ءسوز ايتۋعا ءسىزدىڭ دە ورنىڭىز بار”, – دەدى. سول ساتتە, اپايدىڭ كىتابى شىققاننان كەيىن, بىرنەشە جۋرناليستەردىڭ قايتا-قايتا تەلەفون شالىپ, اپايدىڭ ءومىرىنىڭ كەيبىر تۇستارىن بىلگىسى كەلەتىنىن, وزىمەن سويلەسكىسى كەلەتىنىن ايتىپ جانە ت.ب. مەن بىلەتىن, بىلمەيتىن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ قولقالاعانى ەسىمە ءتۇستى. ء“يا, مەنى وزىمنەن كەيىنگى ۇرپاق گۇلنار اپايدىڭ ءومىرىن زەرتتەۋشىدەي كورىپ ءجۇر ەكەن-اۋ” دەگەن وي تۋدى. ەندەشە, بولات دۇرىس ايتادى, “مەن دۋلاتوۆاتانۋشىمىن” دەپ, وزىمە تاعى ءبىر جۇك ارتىلعانداي سەزىنىپ, “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ تىلشىسىنە بىلاي دەدىم: “بۇگىن گۇلنار مىرجاقىپقىزىن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالىپ تۇرمىز. كەلۋ, كەتۋ – ادام بالاسىنىڭ بارلىعىنىڭ ماڭدايىنا جازىلاتىن جازۋ. بىراق كىم قالاي كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىندى؟ اڭگىمە سوندا. گۇلنار اپامىزدى مۇقىم قازاق قانا ەمەس, شەتەل دە بىلەدى. اسىلدىڭ سىنىعى, تۇلپاردىڭ تۇياعى ەدى. كەشەگى ارىستارىمىزدىڭ كوزىن كورگەن, سولاردىڭ جانىندا ءجۇرىپ ءتالىم-تاربيەسىن العان كىسىلەردىڭ سوڭعىسى ەدى عوي, جارىقتىق! گۇلنار اپا 97 جاستان استى, 98 جاسقا قاراعان شاعى دەپ ءوزىمىزدى جۇباتساق تا, بۇل قازا بىزگە اۋىر ءتيدى. اپامىزدىڭ ايتاتىن دۇنيەلەرى ءالى ايتىلماعانداي, ىشىندە جازىلماي كەتكەندەي كوڭىل كۇي كەشىپ تۇرمىز. گۇلنار اپا كوزىن اشقاننان مىرجاقىپ اكەمىزدىڭ كۇندە تەرگەۋ, تەكسەرۋ, قۋدالاۋعا ۇشىراعانىن كورىپ ءوستى. سول اۋىر كۇندەردى “شىندىق شىراعى”, “الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى” دەگەن كىتابىندا جازىپ قالدىردى. اتتەڭ, ات-شانا قاعىپ ولتىرگەن, ارتىنان ەرگەن ءىنىسى الىبەكتىڭ ءولىمىنىڭ قۇپياسىن دا گۇلنار اپا بىلەتىندەي, سونداي سىرلاردى وزىمەن بىرگە الا كەتكەندەي سەزىلە بەرەدى. قازاعا قارسى شىعار قاۋقار جوق. جارىقتىقتىڭ يمانى پەيىشتە شالقىسىن!”
وسى كىتاپقا, ياعني گۇلنار مىرجاقىپقىزىنا ارنالعان ەستەلىكتەر جيناعىنا («الاش قىزى گۇلنار») رەداكتورلىق جاساۋ دا ماعان جۇكتەلدى. ەستەلىكتەردى وقىپ وتىرىپ اپامنىڭ قانشاما جاستارعا كومەكتەسكەنىن, باتاسىن بەرگەنىن, قانشاما ادامدارمەن ارالاس-قۇرالاس بولعانىن ءبىلدىم. مەن دە ءوزىمدى سولاردىڭ ءبىرىمىن دەپ سانايمىن.
اپا! ءسىز كورگەن ءومىر سۇمدىقتارىن اللا ەشكىمگە كورسەتپەسىن! جاتقان جەرىڭىز جارىق, يمانىڭىز سالامات بولسىن! ارتىڭىزداعى ۇرپاقتارىڭىز ۋايىم-قايعىسىز, باي-باقۋاتتى ءومىر ءسۇرسىن!
جىبەك دوسباي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
«مەكتەپ» باسپاسىنىڭ جەتەكشى رەداكتورى.