باتىرلىقتى باعالاۋ پارىز

نۇرماحان ورازبەكوۆ اعانىڭ اتى-ءجونىن رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىنەن, اسىرەسە جەلتوقسان وقيعا­لارىنان كەيىنگى كازتاگ-قا بايلانىستى ماتەريالداردان ەستىپ, وقىپ جۇرەتىنبىز. كەيىن قاراعاندىعا, ياعني «ورتالىق قازاقستان» باسىلىمىنا رەداكتور بولىپ كەلگەن بەتتە وبلىستىق گازەتتىڭ بەت-بەينەسى, ماز­مۇنى, باعىتى, وقىرماندارعا ىقپالى جاقسىلىققا قاراي كۇرت وزگەردى.

جاڭا رەداكتور كەلگەن بەتتە, گازەت­تىڭ ايدارىمەن قاتار تۇراتىن بۇرىنعى ۇراندى «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق!» دەپ وزگەرتتى. ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن, يندۋستريالدى وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانى بولىپ تابىلا­تىن گازەتتەگى بۇل وزگەرىس ايماقتا ۇل­كەن داۋ تۋدىرىپ, اسىرەسە قازاق جۇرتىن ەلەڭ ەتكىزدى.

ال 1991 جىلعى تامىز توڭكەرىسىنەن كەيىنگى كۇنگى «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندەگى ء«يا, بۇل توڭكەرىس!» دەگەن ماقالاسى ازاماتتىعى, پاراساتتىلىعى, تاس-ءتۇيىن باتىرلىعى جاعىنان بۇكىل كەڭەس وداعىندا نۇرماحان ورازبەككە دەڭگەيلەس قايراتكەردىڭ جوقتىعىن كورسەتتى.

نۇرماحان اعامەن تىكەلەي تانىسىپ, ارالاسۋىم 1990 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستالدى. تەمىرتاۋ قالالىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيالىق ماسەلە­لەر جونىندەگى حاتشىسى قىزمەتىندە ەدىم. اعاعا ارنايى بارىپ سالەم بە­رىپ, جاقىن تانىسايىن دەگەن ماقسات­پەن قاراعاندىعا كەلدىم. پاپكاما «پروگراممنىە دوكۋمەنتى مۋسۋلمانسكيح پوليتيچەسكيح پارتي 1917-1920 گگ.» دەگەن, وكسفوردتا 1985 جىلى شىققان كىتاپتىڭ «پروگرامما پارتي «الاش-وردا» اتتى بولىگىن قازاقشاعا اۋدارىپ سالىپ الدىم. اڭگىمە بارىسىندا ىڭعايى كەلسە ايتارمىن دەگەن ماقسات. بىراق بۇل قۇجاتتىڭ جاريالانۋى ەكىتالاي دەگەن وي بولعانى دا جاسىرىن ەمەس.

مەن قاتەلەسىپپىن, رەداكتور تابان استىندا جاۋاپتى حاتشىنى شاقىرتىپ: «مىنا ماتەريالداردى شۇعىل تەرگىزىپ, نومەرگە سالىڭدار ءارى كورنەكى ەتىپ بەرىڭدەر» دەگەن نۇسقاۋ بەردى. ەرتەڭىندە, سەكسەن جىلدان اسا «اباقتىدان» شىعا الماعان ويلار رەسپۋبليكا ءباسپاسوزى تاريحىندا تۇڭعىش رەت «ورتالىق قازاقستاندا» جارىق كوردى. بۇل گازەتتىڭ 1990 جىلعى 24 مامىرداعى سانى بولاتىن. كوپ ۇزاماي تۇركىستان سوتسياليستىك «ەرىك» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسى دا وسى باسىلىم بەتىندە جارىق كوردى. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جاعداي, سول جىلى جەتىنشى جانە سەگىزىنشى قاراشادا گ.سافاروۆتىڭ اتالعان جيناقتاعى «كولونيالنايا رەۆوليۋتسيا» دەگەن ەڭبەگى تۋرالى نۇرماحان ورازبەك اعا­نىڭ شاعىن وچەركى جاريالاندى.

ءبىز, جاستار پارتيالىق جينالىس­تاردا, اعانىڭ نىق, بۇلتارتپاس دالەل­دەرمەن, سەنىمدى سويلەيتىنىنە قاشاندا ريزا بولاتىنبىز. اعا دەموكراتيا­لىق ۇردىستەردىڭ جاڭا قالىپتاسىپ, جاريا­لىلىقتىڭ ەندى عانا تۋىنداپ كەلە جاتقان كەزەڭىندەگى ۇزىن سونار, بوسپە, ماعىناسىز سوزدەردى قاي دەڭگەيدە بول­سا دا پىشاق كەسكەندەي قيىپ تاس­تاۋ­عا شەبەر بولاتىن. بوس, كوپىرمە ءسوز­دى سۋقانى سۇيمەيتىن. قاشاندا دال­دىكتى, ناقتىلىقتى, ايقىندىقتى ۇنا­تاتىن. سول سەبەپتى, پارتيانىڭ پلەنۋم, كونفەرەنتسيالارىنداعى شەشىم قابىلداۋ تۇيىققا تىرەلگەندە باسشىلار نۇراعانىڭ پىكىرىنە ءجيى جۇگىنەتىن.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا, ۇلتارالىق ماسەلەلەردىڭ دە شيە­لەنىسە ءتۇسۋىن باستان وتكەرگەن جايى­­مىز بار. اسىرەسە, سولتۇستىك ايماق­تار­دا جاعداي كۇردەلى ەدى. حالقىنىڭ 3,7 پا­يىزى عانا قازاقتى قۇرايتىن تەمىر­تاۋ قالاسىنداعى جاعداي تىپتەن مۇش­ك­ىل بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ۇلت ما­سەلەسىنە ارنالعان «كۆادراتۋرا كرۋگا نا­تسيونالنوگو ۆوپروسا. كاك ەگو رە­­شات؟» دەگەن كولەمدى ماقالامىزدى ءورىستىلدى باسىلىمدار ءارتۇرلى جەلەۋ اي­ت­ىپ قاشقالاقتاپ باسپاي جۇرگەنىنەن قۇلاع­­دار بولعان نۇرماحان اعا: «بۇل تەك يدەو­لوگتىڭ ەمەس, ۇلتجاندى ازا­مات­تىڭ عانا قولىنان كەلەتىن شارۋا, اكەل بەرى» دەپ قاناتتاندىرعانى بار.

جاڭادان كەلگەن رەداكتوردىڭ ءبىزدى, جاستاردى ەرەكشە قىزىقتىراتىن تاعى دا ءبىر قاسيەتى بولدى. ول ەگەمەن­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ايتىس-تارتىستا, اۋىس-ءتۇيىس كەزەڭدەگى قوپتەگەن جيىنداردا ۇلتتىق ءتىل, ءدىل, ءدىن, ساياسات, قازاقتىڭ تاريحى مەن تاع­دى­رى جايلى پىكىرتالاستاردا, جورت­ا بۇر­مالانعان ويلار مەن يدەيا­لار­عا دەر كەزىندە تويتارىس بەرىپ, ولار­دىڭ جالعان ەكەنىن دالەلدەپ وتىراتىندىعى.

قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىن, ادەبيەتى مەن ونەرىن جورتا, ادەيى, قاساقانا بۇرمالاۋشىلاردىڭ قاۋىپتى ۇسىنىستارىن سول مەزەتتە ءىس جۇزىندە تالقانداماساڭ, ول شىندىق سياقتى قابىلدانىپ جۇرتقا, اسىرەسە جاستارعا تەرىس اسەرىن تيگىزەتىنىن ۇنەمى ەسكەرتىپ وتىراتىن. سونىمەن قاتار دەر كەزىندە جوققا شىعارىلماعان تەرىس پىكىر تاراپ كەتكەن سوڭ ونى اشكەرەلەۋگە كوپ ۋاقىت, كەڭ كولەمدى جۇمىس قاجەت بولاتىنىن ايتۋدان جالىقپايتىن. كوپ جاعدايدا بولاشاقتا ورىن الۋى مۇمكىن قاۋىپتىڭ الدىن, قاپتاعان پارتيا يدەولوگتارى ەمەس, رەداكتور اعامىز الاتىن.

قايراتكەر, ۇلتجاندى ن.ورازبەكتىڭ جالعان, وتىرىك, جاساندى دۇنيەنى جور­گە­گىندە قۇرتقان, ابزال دەگەن ءپرين­تسيپتى ۇستاناتىنىن كوپشىلىك بىلەتىن. ايماق جۇرتى, قازاقتارمەن قاتار وزگە ەتنوس وكىلدەرى دە ول كىسى­نىڭ سون­شا­لىقتى تەرەڭ, قىسقا دا نۇسقا پىكىرى­نە, قاي ماسەلەنى دە شاشاۋ شى­عار­ماي شەشەتىنىنە, ەكى-ءۇش مينۋتتىڭ ىشىندە قيىپ تۇسەتىن وتكىر­لىگىنە, تەرەڭ بىلىم­دىلىگىنە, العىر­لىعىنا ءتانتى بولاتىن.

نۇرماحان ورازبەكتىڭ كوپ ايتىلا بەرمەيتىن تاعى ءبىر قاسيەتى, ەڭبەگى, ەرلىگى – نكۆد كارتسەرىنىڭ ازابىن تارتىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, كاتورگادا بولىپ, ۇنەمى قۋعىندا, ايداۋدا, باقىلاۋدا جۇرسە دە قارىمدى, جەمىستى, ءوندىرىپ جازعان قادىرلى جازۋشى, قارت اقىن, پروزايك جايىق بەكتۇروۆقا جاساعان ىزەتى مەن قۇرمەتى, قولداۋى مەن كومەگى. ج.بەكتۇروۆ ستاليندىك زۇلماتتىڭ قاندى شەڭگەلىنەن كوپ جىلدار ازاپ شەككەن. جانە سول قاسىرەت­تى شىنشىل تۇرعى­دان, ءوز كەزىندە قايمىقپاي بەينەلەگەن بىردەن-ءبىر سۋرەتكەر. ويتكەنى دەر كەزىندە بۇل تاقى­رىپقا ءبىزدىڭ اقىن-جازۋشىلار­دىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ قالام تارتپاعانى بەل­گىلى. سول سەبەپتى جايىق كاگەن ۇلىن ءبىز ەڭ الدىمەن حالىق اياۋلىلارى ءالي­حان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماع­جان جۇماباەۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ, تاعى دا باسقا مىڭداعان, ميلليونداعان رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ قاتارىن­­دا بولىپ, دوزاق ازابىن باسىنان وت­­كە­رىپ, كاتورگا زۇلماتىنان امان كەلگەن ازامات رەتىندە بىلەمىز. سونىمەن قاتار جاقاڭ, سول اعالارىنىڭ, زامان­­داس­تارى­نىڭ ەڭبەگىن, ءومىرىن, ارمان, ماق­سات, مۇددەلەرىن, كورگەن قورلىعى مەن ازابىن بىرگە تارتىپ, ونى, ەلگە, حا­لىق­قا جەتكىزگەن قايراتكەر-جازۋشى. دەمەك ج.بەكتۇروۆتى احمەت, ءاليحان, مىرجاقىپ, ماعجان, ت.ب. ارىس­تاردان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ولاي بولسا جايىق بەكتۇروۆتى اتالعان قاي­رات­كەرلەرىمىزدىڭ تار جول تايعاق كەشۋىنەن امان وتكەن رۋحاني ءىنىسى رەتىندە قابىل­داعان ءلازىم.

ادەتتە, ورىس جۇرتى رەپرەسسيا مەن گۋلاگ-تىڭ تاريحشىسى, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تابيعاتىن ال­عاش اشۋشى رەتىندە بۇكىل الەمگە الەك­ساندر سولجەنيتسىندى جاريالاپ كەلەدى. اقيقاتى ولاي ەمەس. ويت­كەنى ءىس جۇزىندە ءوزى كاتورجنيك, جۋرناليست, تاريحشى, جازۋشى جايىق بەك­تۇروۆ قىزىل-قىرعىن قيا­ناتى مەن كاتورگا زۇلماتىن زەرتتەۋدى, جازۋدى سولجەنيتسىننەن الدەقايدا ەرتە باستاعان. ورىس زەرتتەۋشىسى «ودين دەن يۆانا دەنيسوۆيچا» دەگەن شىعار­ماسىن 1969 جىلى جاريالادى. ال جاقاڭ, ءوزىنىڭ «توگىلگەن ار» اتتى كوپتاراۋلى, كولەمدى, ەپيكالىق رومانىن وتكەن عا­سىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ اياعىن­دا – 1958-1960-جىلداردا جازىپ تاستا­عان. بۇل شىعارمانى سول تۇستا ەلىمىز­دىڭ بىرقاتار كورنەكتى جازۋشىسى, قوعام قاي­راتكەرلەرى, پارتيا, كەڭەس باسشى قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ ءىشتارتا, ۇناتىپ وقى­عانى جايلى مالىمەتتەر بار. ال اتالعان ەڭبەكتىڭ جارىق كورمەي, تۇنشىعىپ قالۋىنا ارينە قالامگەر ەمەس, زامان ايىپتى ەكەنى تۇسىنىكتى جاعداي.

كىم بىلەدى, ەگەر عايىپتان كومەك بولىپ, اتالعان جىلدارى جاقاڭنىڭ «وزىنەن ءوزى تىعىلىپ, وڭاشا وتىرىپ, قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن شىعارماسى» باسپادان شىقسا, ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ الەم جۇرتشىلىعىنىڭ كوزىنە تۇسسە, مۇمكىن نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى ءبىزدىڭ اقساقال بولار ما ەدى؟! ولاي دەيتىنىم, شىعارمادا «گۋلاگ» دەپ اتالعان سۇراپىل ازاپتىڭ نەلەر سۇمدىق تۇرلەرى كورىنىس تاپقان: اتاپ ايتار بولساق, «شترافنوي لاگپۋنكت», ىستىق, سۋىق كارتسەر, تيتىعىنا جەتىپ, كوتەرەم بولعان تۇتقىنداردى ماسىل ەتپەي ەسەپتەن شىعارۋ ءۇشىن كولحوزدىڭ ارىق-تۇراق مالدارىنداي «اكتيروۆكا» جاساۋ, تۇتقىنداعى ايەلدەردىڭ اۋىر جاعدايى, مۇشكىل ءحالى, قاشقىنداردى يتكە تالاتۋ, تاعى دا سونداي كوپتەگەن جان­­تۇرشىگەرلىك قيانات-قىساستىقتار.

«الاش» كوسەمدەرىمەن, قازاق ادە­بيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ بيىك تۇلعا­لارى­مەن, مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرلەرىمەن زامانداس, قىزمەتتەس, سىرلاس, مۇڭداس بولىپ تىعىز ارالاس­قان جاقاڭ شىعارمالارىندا ولار­دىڭ تاعدىر-تالايىن بارىنشا شىنشىل­دىقپەن, كوركەم تىلمەن كورسەتە بىلگەن قالامگەر. وكىنىشكە قاراي, جايىق بەكتۇروۆقا ءىنىسى نۇرماحان ورازبەكتىڭ قۇراستىرۋىمەن كولەمدى ەتىپ قايتا باسىلعان «تاڭبا» جانە «ەنەدەن ەرتە ايرىلعان ءتول سەكىلدى...» اتتى كىتاپ­تارىن كورۋدى اللا تاعالا ءناسىپ ەتپەدى. نۇرمۇقان اعا ج.بەكتۇروۆ اقساقالدى الاش ارىستارىنىڭ كوزى, ءىزباسارى, جالعاسى, جۇرناعى رەتىندە ەرەكشە سىيلاپ, ادامي سىي-قۇرمەتى مەن ناقتىلاي كومەك-قولداۋىن كورسەتىپ ءوتتى. بۇل شىندىعىندا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن, قولىنان كەلسە دە ويىنا كەلمەيتىن, تەك نۇرماحان اعا سياقتى ۇلكەن جۇرەكتى, نار تۇلعالاردىڭ تابي­عاتىنا ءتان قاسيەت.

سونىمەن توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىق­تاي ءتۇيىنى, بيىلعى 23 ماۋسىمدا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە بەل­گىلى اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «ەر ەسىمى نەگە ۇمىتىلىپ بارادى؟» تاقى­رىبىمەن جاريالانعان ماقالاسىن­­­دا­عى ۇسىنىستى قولداي وتىرىپ, تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ وتىز جىلدىق مەرە­كەسى قارساڭىندا نۇرماحان وراز­بەك­تى «حالىق قاھارمانى» اتاعىمەن ما­را­پاتتايتىن ءسات تۋدى دەگىم كەلەدى.

ءابدىجاپپار ابداكىم ۇلى,

تاريحشى, پروفەسسور