بالقاش سۋى قالپىنا كەلەتىن كۇن جاقىن با؟

وسى ورايدا بالقاش سۋىنىڭ كولەمىن قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى اتقارىلعان ءىستىڭ ماڭىزدىلىعىنا تاعى دا ءمان بەرە وتىرىپ, كەزەك كۇتتىرمەي ىستەلۋى ءتيىس جۇمىستاردى دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ءبىز بۇعان دەيىن بالقاش سۋىنىڭ ازايۋىنا بىردەن-ءبىر مىسال رەتىندە باستاۋىن قىتاي ەلىنەن الاتىن ىلە وزەنىندەگى سۋ قورىنىڭ كەمۋىن ايتىپ كەلدىك. الايدا ونسىز دا تاپشى بولىپ وتىرعان سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ەل ىشىندە قولعا الىنۋى ءتيىس شارالاردىڭ بارىنا توقتالماي كەتىپ جاتامىز. نەگىزىنەن, كول سۋىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن ازايىپ وتىرعانىن ىلە وزەنى بويى مەن بالقاشتى جاعالاي قونعان جۇرت جاقسى بىلەدى. رەتى كەلگەندە الماتى وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋدانىندا, وبلىس اكىمدىگىندە ۇزاق جىل جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان, قازىر دە وسى اۋماقتاعى ەكولوگيا ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن قوعام قايرەتكەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تىنىشباي دوسىمبەكوۆپەن از-كەم تىلدەسكەن ەدىك.

«بالقاش پروبلەماسىنا قانىعۋ ءۇشىن وتكەن شاققا ورالۋىمىز كەرەك. كەزىندە, ياعني, 1963 جىلدان باستاپ الماتى وبلىسىنداعى اقدالا ءماسسيۆى يگەرىلىپ, 31 مىڭ گەكتار سۋارمالى القاپ پايدا بولدى. بۇل عالىمداردىڭ تۇجىرىمداماسىنا سۇيەنىپ جاسالعان عالامات جوبا ەدى, سونىڭ ناتيجەسىندە 13,5 مىڭ گەكتارعا كۇرىش, ارپا, بيداي, سۇرلەمدىك داقىلدار, كوپجىلدىق ءشوپ ەگىلىپ, ءوڭىر كۇرىشتى, ىرىستى القاپقا اينالدى», دەيدى عالىم اڭگىمە بارىسىندا.

انىعىندا, وسى كەزەڭدە قازاقستان كارتاسىندا قاپشاعاي سۋ قويماسى پايدا بولىپ, وزەن اڭعارىندا تەڭدەسسىز قاپشاعاي سۋ ەلەكتر ستانساسى سالىنعان ەدى. جالپى, قاپشاعايدان گەس سالۋ سول كەزدەردە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان الماتى قالاسىن ۇزدىكسىز ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتۋدى باستى ماقسات ەتكەن بولاتىن. ونىڭ ارتىندا ەل استاناسىنا جاقىن ماڭنان كوپشىلىككە قولجەتىمدى جاعاجاي دەمالىسىن دامىتۋ دا تۇرعانى انىق.

«قاپشاعاي سۋ قويماسى تۋرالى ايتقاندا, ول ءوزى باستاپقىدا بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىنەن 485 مەتر بولاتىن, سىيىمدىلىعى 28 ملرد تەكشە مەتر بولادى دەپ جوبالانعانىمەن, ءىس جۇزىندە سول كولەمدە سۋ جيناۋ مۇمكىنشىلىگى جۇزەگە اسپادى. ال 1992 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن سۋ قويماسىنا تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى 479 مەتر, ەڭ جوعارى سۋ سىيىمدىلىعى 18 450 ملن تەكشە مەتر دەگەن انىقتاما بەرىلىپ, جاعاجايعا دەمالىس ورىندارىن سالۋعا تولىق رۇقسات ەتىلدى. قازىر مۇنداعى سۋ كولەمى 15 ملرد تەكشە مەتردەن 5 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ازايدى. ەگەر قويماداعى سۋ كولەمى 13,5 ملرد تەكشە مەتردەن تومەندەسە, وندا گەس جۇمىسىن توقتاتادى. دەمەك جاساندى تەڭىزدىڭ سۋى ستانسانىڭ بوگەنىنەن اسىپ, اقپاي قالادى. بۇل – ىلەنىڭ باستاۋىنان كەلەتىن سۋ مولشەرىنىڭ ازايۋىنان تۋىندايتىن تاعى ءبىر ۇلكەن قاۋىپ», دەيدى ت.دوسىمبەكوۆ.

ويتكەنى سۋ ەلەكتر ستانساسى الماتى قالاسىن قۋات كوزىمەن قامتۋ ءۇشىن توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋى ءتيىس ەكەن. بۇل پروبلەمانىڭ قىس ماۋسىمىندا تىپتەن قيىندايتىن ءتۇرى بار. مىسالى, گەس قىس ايلارىندا الماتى قالاسىنا بولىنەتىن قۋات مولشەرىن ازايتپاۋ ءۇشىن تاڭعى ساعات 6.00-9.00 ارالىعى مەن كەشكى ساعات 18.00-21.00 شاماسىندا بوگەندەگى اعىن سۋدىڭ كۇشىن 1000 سەكۋندىنا 1000 تەكشە مەتر­گە دەيىن ارتتىرادى ەكەن. وسى جەردە جارىق كوزىنىڭ ارتۋىنان كەلەتىن پايدا بولعانىمەن, قورشاعان ورتاعا تيەتىن زيانعا اسا ءمان بەرىپ جاتپايدى ەكەن.

«سەبەبى ءدال وسى كەزدەردە ىلە وزەنىنىڭ ارناسى تولىق قاتىپ قالادى دا, وتە كوپ مولشەردە جىبەرىلگەن قىزىل سۋ, جولداعى كولدەردى تولتىرىپ, اسىپ-اعىپ مال, اڭ, قۇس جايىلىمدارىن باسىپ, ونداترا ۇيالارى سۋ استىندا قالىپ تۇنشىقسا, جايىلىمدارداعى اڭ, قۇس قۇمدى بۇي­راتتارعا قاشىپ شىعىپ, اشتىقتان شى­عىنعا ۇشىرايدى. سونداي-اق كولدەردە كوپ قاباتتى مۇزدىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى, سۋ استىندا بالىقتارعا وتتەگى جەتپەي كوكتەم كەزىندە, مۇز ەرىگەندە ولگەن بالىقتار سۋ بەتىنە قالقىپ شىعادى. جوسپار بويىنشا قاپشاعاي سۋ ەلەكتر ستانساسىن سەرىگى رەتىندە ول جەردەن 22 شاقىرىم تومەندە, مالايسارى جازىعىنا شىعا بەرىستەن كەربۇلاق كونتررەگۋلياتورى سالىنۋى ءتيىس ەدى. ونداي جاعدايدا قاپشاعايعا جينالاتىن سۋ مولشەرى 220 ملن تەكشە مەتردى قۇراپ, 45 مەگاۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ ەش قيىندىعى بولمايتىن ەدى. ول جوبادا سۋدى ارنامەن قىس ايلارىندا بىرقالىپتى كولەمدە جىبەرۋ ويلاستىرىلعان. الايدا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن بۇل شارا ءىس جۇزىنە اسپاي قالدى. بىراق قازىر بۇل كونتررەگۋلياتوردىڭ قاجەتى دە شامالى. ويتكەنى الماتىعا شىعىستان جاڭا جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى, سونداي-اق كەربۇلاق القابىنان كۇن ەنەرگياسى ارقىلى ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ۇلكەن قۇرىلىس سالىنىپ, ىسكە قوسىلۋدا. وسىلايشا الماتى قالاسىن جىل ون ەكى اي ەلەكتر ەنەرگياسىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلگەن سياقتى. ەندى قاپشاعاي سۋ قويماسىنان الىناتىن سۋدى رەتتەپ, ىلە بويىمەن بالقاش كولىنە باراتىن سۋ قورىنىڭ ازايىپ كەتۋىن قاداعالاۋ كەرەك», دەيدى تاعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى.

وسى جەردە قاپشاعايداعى سۋ كولە­مىنىڭ رەتتەلۋى بالقاشتىڭ ارناسىنان قايتۋىنا تىكەلەي اسەر ەتە مە دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ءبىز مۇنى ت.دوسىمبەكوۆكە قويدىق.

«ىلە وزەنى بويىندا تاسمۇرىن, اقدالا ماگيسترالدى توعاندارى ارقىلى وتىز مىڭ گەكتار سۋارمالى القاپقا جاز ايلارىندا سۋ بەرىلەدى. بۇرىنعى كەزدە تاسمۇرىن توعانىنا سەكۋندىنا 45-50 تەكشە مەتر سۋ بەرىلۋى كەرەك بولسا, مۇنىڭ 10 تەكشە مەترى چەح بارجاسىن­دا­عى ۇلكەن سۋسورعىش قۇرىلىمدارى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىن. ال كۇرىش القابىنىڭ كەيبىر بولىكتەرى قاجەتتى سۋدى ەكىنشى رەت كادەگە اسىراتىن ارنايى ورتالىق «سنپ 500-10» سۋسورعىش قوندىرعىلارى ارقىلى الاتىن. الايدا قازىر ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, جانار-جاعار مايدىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىس­تى بۇل قوندىرعىلار جۇمىس ىستەمەيدى. ياعني شارۋاشىلىققا قاجەتتى سۋ قورى تىكەلەي وزەننەن الىناتىندىقتان, ىلەگە قوسىمشا سالماق ءتۇسىپ وتىر. وسىدان كەيىن بالقاشتىڭ ارناسى قايتىپ تولادى؟», دەدى بىزگە عالىم.

وسى جەردە قاپشاعاي سۋ قويماسى ماڭىنداعى كولدەرگە بەرىلەتىن سۋدىڭ ­ازايۋىنان قورشاعان ورتانىڭ زيان شە­گەتىنى ەكى باستان بەلگىلى. مىسالى, سۋدىڭ ەرتە قايتۋى بالىقتىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن مەزگىلىمەن تۋرا كەلىپ, قىرىلىپ قالادى ەكەن. بۇل بالىق قورىنىڭ ازايۋىنا اكەپ سوقتىرىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشى جاعىنان, ەجەلدەن شەڭگەلدى ماسسيۆىندەگى ديقان قاۋىمى ىلە وزەنىنەن 12 مىڭ گەكتار القاپقا سۋ الىپ, 150 مىڭ تونناعا دەيىن ءونىم بەرەتىن داقىلدار ەگەدى. ال تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ, جاعادان الىستاپ كەتۋىنە بايلانىستى سۋ تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا ءونىمنىڭ ساپاسى تومەندەپ, ءتۇسىمى ازاياتىنى ءسوزسىز. ۇشىنشىدەن, بال­قاش ماڭىنداعى تاسمۇرىن, اقدالا ماگيسترالدى توعاندارىنىڭ ساعاسىن تازالاۋ, سۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن قوسىمشا بوگەتتەر قويىپ, مەليوراتيۆتىك جۇمىستار جۇرگىزۋ ءۇشىن وبلىس, اۋدان اكىمشىلىگى قوماقتى قارجى ءبولىپ, جىل سايىن اينا­لىسقانمەن القاپتى تۇراقتى سۋ كولە­مى­مەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە تۇبە­گەيلى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. اۋىل شا­رۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ت.دو­سىمبەكوۆ مۇنىڭ زاردابىن تاعى دا تا­بيعات تارتىپ وتىرعانىن ايتادى.

«ىلە ارناسى بويىنداعى تابيعي شا­بىندىقتاردا جەراستى سۋىنىڭ ءبىر كو­تەرىلىپ, ءبىر تۇسۋىنە بايلانىستى كوپ جىل­دىق تابيعي شوپتەر ازايىپ, بۇرىنعى تا­بيعي شابىندىقتار سورلانىپ, شوق-شوق بۇتالارعا اينالۋدا. وزەن ارناسىنداعى سۋ دەڭگەيى جاز ايلارىمەن سالىستىرعاندا كۇز, قىس ايلارىندا ەكى ەسەگە ازايادى. اقدالا ەگىس القابىنداعى جەراستى سۋ دەڭگەيى دە جاز كەزىندەگىدەن ەكى ەسە تو­مەن­دەيدى, سونىڭ سالدارىنان العاشقى سۋ الۋ كەزىندە ىلە ارناسىمەن سەكۋندىنا 750 تەكشە مەتر سۋ جىبەرمەسە, ۋاقىتىندا كۇرىشتى سۋعا باستىرا المايسىڭ. سەبەبى تومەن تۇسكەن سۋ دەڭگەيى قايتا كوتەرىلىپ ءبىر دەڭگەيگە كەلگەنشە, سۋ شەلەكپەن قۇي­عانداي جەرگە ءسىڭىپ جوق بولىپ كەتەدى. سونداي-اق ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا بىلتىر بالقاش كولىنەن اۋلاناتىن بالىق مولشەرى 5 مىڭ توننادان ءسال اسسا, ونداتر اۋلاۋ 150 مىڭ داناعا دەيىن ازايعان. بۇرىندارى اۋلانعان قۇندى بالىقتىڭ ۇلەسى 70-80 پايىزدى قۇراسا, قازىر 25 پايىز عانا, وندا دا كوكسەركەنىڭ ۇلەسىنەن ۇستاپ تۇر», دەيدى عالىم.

وسى تۇستا «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ال عالىم نە دەيدى؟

«توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇ­يىنىن تارقاتار بولسام, تاسمۇرىن, اق­دالا ماگيسترالدى توعاندارىنىڭ ساعا­سىنا ۇرلەمەلى بوگەت سالۋ كەرەك. بۇل تو­عانداردىڭ ساعالارى زەرتتەلىپ, تاس­مۇرىنعا ۇرلەمەلى بوگەت سالۋعا 2014 جى­لى سمەتالىق جوبا جاسالعان, بۇل بە­توندى پلوتينا قۇرىلىسىنان 8 ەسە ارزان, ءارى ءتيىمدى. بىرنەشە جىل بۇرىن قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان, شيەلى اۋداندارىندا ۇرلەمەلى بوگەتتەر سالىنىپ, كۇرىش القابىن سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلگەنىن باسىلىمداردان وقىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. ەگەر تاسمۇرىن, اقدالا ماگيسترالدى توعاندارىنىڭ ىلە وزەنىمەن قيىلىسقان ساعاسىنا ۇرلەمەلى بوگەتتەر سالىنعان جاعدايدا, ىلە وزەنىمەن قانشا تەكشە مەتر سۋ بەرىلسە دە, وزەندەگى سۋ دەڭ­گەيىن 3,5 مەتر بيىكتىككە دەيىن كو­تەرىپ, كە­رەكتى سۋ مولشەرىمەن ەگىس ال­قابىن تو­لىق قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. ەڭ ءتيىم­دىسى, قاپشاعاي سۋ قويماسىنان ەلەكتر ستانساسىنا جىبەرىلەتىن سۋ كولەمى وزگەر­سە دە, توعاندارعا كەلەتىن سۋ دەڭگەيى تومەن­دەمەيدى. باستىسى, ىلە ارناسىمەن سۋ جى­بەرۋ دەڭگەيىن قالىپتى ۇستاپ تۇرعان جاع­دايدا جەراستى سۋى كوتەرىلمەيدى, جەردىڭ سورلانۋىنا, شابىندىقتاردىڭ جو­يىلۋىنا جول بەرىلمەس ەدى. بۇل شارا ءبىر بالقاش اۋدانىنىڭ عانا ەمەس, ۇلت­تىق بايلىعىمىز بولىپ سانالاتىن 30 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردەن تۇ­راق­تى ءونىم الۋ ماسەلەسىن شەشىپ, القاپ­تى تۇزدانۋدان ساقتاپ, بالقاش كولى­نىڭ سۋ قورىنىڭ كوبەيۋىنە دە سەپتىگىن تيگى­زەدى», دەيدى قو­عام قايراتكەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى ت.دوسىمبەكوۆ.