وتان قورعاۋ قىزمەتىندە جۇرگەن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ باسپانالى بولۋى ءۇشىن سوڭعى شىققان زاڭدا قانداي وزگەرىستەر بار, ماسەلە قانشالىقتى شەشىمىن تاۋىپ جاتىر؟ ءبىز وسى ماسەلەنى ساراپتاپ كورۋگە تىرىستىق.
بۇرىن قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس اسكەري قىزمەتشىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى اسكەري قىزمەت مەرزىمىنە بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلاتىن. ول بويىنشا بارلىق اسكەري قىزمەتشىلەر ءۇش ساناتقا ءبولىندى:
ءبىرىنشى سانات. كورسەتىلگەن ۋاقىتقا دەيىنگى اسكەري قىزمەت مەرزىمى 10 جىلدان كەم اسكەري قىزمەتشىلەرگە اسكەري قىزمەت وتكەرۋ كەزەڭىندە قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇي بەرىلىپ, مۇنداي باسپانا بولماعان جاعدايدا تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ ءۇشىن ماقساتتى وتەماقى تولەندى.
ەكىنشى سانات. اسكەري قىزمەت مەرزىمى 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىنگى اسكەري قىزمەتشىلەرگە قالدىق سوماسى بويىنشا تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعى بەرىلدى, بىراق قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇي بەرىلگەنگە دەيىن تۇرعىن ءۇيدى جالعا العانى ءۇشىن ماقساتتى وتەماقى الا المادى.
ءۇشىنشى سانات. 15 جىلدان استام اسكەري قىزمەت ەتكەندەرگە 20 جىل اسكەري قىزمەتتە بولعاننان كەيىن اقىسىز جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىمەن قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇي بەرىلدى. ال ۇسىنىلعان قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇي جەكەشەلەندىرۋگە جاتپاعان جاعدايدا تۇرعىن ءۇيدى وتەۋسىز جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعى ءبىر رەتتىك اقشالاي وتەماقى تولەۋمەن اۋىستىرىلدى.
تاجىريبە كورسەتكەندەي, بۇل جۇيە ءوزىن اقتامادى. جىل سايىن اسكەريلەرگە تۇرعىن ءۇيدى جالداپ تۇرۋعا وتەماقى تولەنگەنىمەن, باسپانا ماسەلەسى شەشىلمەدى. ونىڭ ۇستىنە اسكەري قىزمەتتەن بوساعان ادامعا پاتەر جالداۋعا بيۋدجەتتىك قارجى بولىنبەيتىن.
وسىعان وراي, 2017 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىن, اسكەري پروكۋرورلاردى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭعا سايكەس 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ اسكەري قىزمەتشىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ەندى تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ ءۇشىن «وتەماقى» ۇعىمى «تۇرعىن ءۇي تولەمىنە» اۋىستىرىلدى. ال تۇرعىن ءۇي تولەمى اسكەري قىزمەت وتىلىنە قاراماستان, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ بارلىق ساناتىنا بەرىلەتىن بولدى.
بۇل رەتتە اسكەري قىزمەتشىلەرگە قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇيدى ودان ءارى جەكەشەلەندىرىپ الۋ نەمەسە جەكەشەلەندىرۋگە جاتپايتىن قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇيدى تەگىن جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىنىڭ ورنىنا اقشالاي وتەماقى الۋ قۇقىعى ساقتالادى. جاڭا وزگەرىستەرگە سايكەس اسكەري قىزمەتشىلەر تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىن تەك پاتەر جالداۋعا عانا ەمەس, سونداي-اق ولاردى «وتباسى بانكىندەگى» شوتتارىندا جيناپ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى وتەۋگە, باسقا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى يپوتەكالىق زايمداردى قايتا قارجىلاندىرۋعا جانە دە ۇلەستىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا پايدالانا الادى. ياعني نەسيەنى وتەۋگە جۇمسالاتىن قاراجات اسكەري قىزمەتشىنىڭ اي سايىنعى جالاقىسىنان ەمەس, مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى ەسەبىنەن الىناتىن بولدى.
ال تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردە اشىلعان جەكە ارنايى شوتتارعا اۋدارىلاتىن بولدى. اسكەري قىزمەتشىلەر وسى تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىن تەك كەلەسى ماقساتتارعا جۇمساي الادى: يپوتەكالىق نەسيەنى پايدالانا وتىرىپ, تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋعا, تۇرعىن ءۇيدىڭ جالداۋ اقىسىن تولەۋگە, سونىڭ ىشىندە باسپانانى كەيىننەن ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن جالعا الۋعا, ۇلەستىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس كووپەراتيۆىنە قاتىسقان كەزدە جارنالاردى تولەۋگە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناقتارىن جيناۋعا جانە تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا پايدالانا الادى.
جاڭا زاڭعا سايكەس اعىمداعى تۇرعىن ءۇي تولەمىنىڭ مولشەرى اسكەري قىزمەتشى اسكەري قىزمەت وتكەرەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتيىستى وڭىرىندەگى جايلى تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىر شارشى مەترىن جالداۋ قۇنىنىڭ مولشەرىن تۇرعىن ءۇيدىڭ الاڭىنا كوبەيتۋ جولىمەن ەسەپتەلەدى. تۇرعىن ءۇيدىڭ اۋدانى اسكەري قىزمەتشىنىڭ ءوزىن قوسا العاندا, وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە 18 شارشى مەتر پايدالى الاڭ ەسەبىنەن ايقىندالادى.
وسى زاڭ بويىنشا تۇرعىن ءۇي سالاسىندا قابىلدانعان ناقتى قادامدارعا كەلسەك, 2018 جىلى 14000 اسكەري وتباسى باسپانالى بولدى. 5772 اسكەري قىزمەتشى بىرجولعى تۇرعىن ءۇي تولەمى مەن اقشالاي وتەماقى الدى, 1244-ءى قىزمەتتىك ءۇيىن جەكەشەلەندىردى. 7000 اسكەري قىزمەتشى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنا قاتىسقان. 2018 جىلى – 310 پاتەر, 2019 جىلى – 520 پاتەر, 2020 جىلى 414 پاتەر جەكەشەلەندىرىلدى.
2018 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا قارۋلى كۇشتەردە 742 ادام جەكەشەلەندىرۋگە جاتپايتىن تۇرعىن ۇيلەردە تۇرعان. ونىڭ ىشىندە 312 ادام جەكەشەلەندىرۋگە جاتپايتىن جانە جابىق نەمەسە وقشاۋلانعان اسكەري قالاشىقتا ورنالاسقان قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋگە جاتاتىن تۇرعىن ۇيگە ايىرباستاۋ قۇقىعىن پايدالاندى. 430 اسكەري قىزمەتشى قىزمەتتىك تۇرعىن ۇيلەردى الۋدى جالعاستىرۋدا.
جالپى, تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى بارلىق ساناتتاعى اسكەري قىزمەتشىلەرگە بىردەي تولەنەدى. ونىڭ ىشىندە, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن اسكەري قىزمەتشىلەرگە تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىنىڭ 100 پايىزى, قىزمەتتىك تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلگەن اسكەري قىزمەتشىلەرگە تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىنىڭ 50 پايىزى اۋدارىلادى.
وسى ورايدا «وتباسى بانكى» ارنايى قارجى ءبولىپ, ارنايى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن ازىرلەدى. بۇدان بىلاي اسكەريلەرگە پاتەر ۇلەستىرۋ كونكۋرسىنا قاتىسۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى «وتباسى بانكى» باعدارلامانىڭ شارتتارىن وڭتايلاندىردى. ناقتىراق ايتساق, 2019 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ اسكەريلەر مەن ارنايى مەملەكەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي الۋعا بەرىلەتىن كرەديت بىرىڭعاي تالاپتار بويىنشا ۇلەستىرىلەدى. ياعني كرەديت جىلدىق 8 پايىز مولشەرلەمەمەن بەرىلەدى. ال قوردا قارجىسى بارلارعا 5 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلگەن كرەديت ۇسىنادى. بۇل رەتتە تۇرعىن ءۇيدى تاڭداۋدا ەشقانداي شەكتەۋ جوق. بەرىلگەن كرەديتكە جاڭا پاتەر ساتىپ الۋعا بولادى نەمەسە تۇرعىن ءۇيدىڭ ۇلەستىك قۇرىلىسىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگى بار. سونداي-اق قايتالاما نارىقتان پاتەر ساتىپ الۋعا جۇمساۋعا دا بولادى. اتاپ وتەرلىگى, تۇرعىن ۇيگە قاجەتتى كرەديتكە باسپانانىڭ جوندەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالاتىن شىعىندى دا قوسىپ الۋعا رۇقسات ەتىلگەن.
«اسكەري ءونىم» بويىنشا بەرىلەتىن كرەديت سوماسى تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىنىڭ مولشەرىنە بايلانىستى ەسەپتەلەدى. ال تولەم مولشەرى ءاربىر وڭىرگە جانە وتباسى قۇرامىنا تىكەلەي بايلانىستى. ياعني ۇلكەن وتباسىعا ۇلكەن پاتەر بەرىلەدى. تولەمدەردىڭ مولشەرى تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىر شارشى مەترىن جالعا الۋ باعاسىنا كوبەيتۋ جولىمەن ايقىندالادى. اسكەري قىزمەتشىنىڭ ءوزىن قوسا العاندا, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ارقايسىسىنا ون سەگىز شارشى مەتردىڭ اقشاسى اۋدارىلادى. ال بۇل كورسەتكىشتى جىل سايىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى بەلگىلەيدى. سونداي-اق اسكەري قىزمەتتەگى ادام باستاپقى جارناسى بولسا, الدىمەن بانك بەرگەن تىزىمدەگى قۇجاتتاردى وتكىزۋى كەرەك. وسىدان كەيىن, مەملەكەتتەن بولىنەتىن قارجىعا ساي پاتەردى ىزدەيدى.
رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, بۇگىنگى كۇنى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج اسكەري قىزمەتشىلەر تىزىمىندە 47 138 ادام تۇر. «وتباسى بانكى» الداعى 15 جىلدا 60 مىڭ اسكەري قىزمەتشىنى باسپانامەن قامتۋدى كوزدەپ وتىر.
وتان قورعاۋ جولىندا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەن اسكەري قىزمەتشىلەردى ماتەريالدىق جانە مورالدىق قولداۋ, ولاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى – ءاردايىم مەملەكەت نازارىندا.
ەرلىك تايجانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى