بيىلعى جاز مەزگىلى جىلداعىدان وزگەشە بولىپ تۇر. كوكتەمنىڭ كوكوزەك شاعىندا ءسات سايىن جاۋىپ بەرەتىن جۇپار جاڭبىر دا بيىل كوپ جاۋمادى. ەسەسىنە اپتاپ ىستىق, قۇرعاق جەل قارا جەردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, تىنىسىن تارىلتىپ جىبەرگەندەي. ەگىن ەگۋگە, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا بىردەن-ءبىر قولايلى ءوڭىر سانالاتىن جامبىل وبلىسىندا بيىل شابىندىقتىڭ دا ءمانىسى جوق.
قازىرگى كەزدە ازىق-ت ۇلىك باعاسى قىمباتتاپ, قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتقان كەزدە وعان مال ازىعىنىڭ قىمباتتىعى قوسىلدى. ەن دالادا ءوسىپ تۇرعان ءشوپتىڭ ءوزى بۇل كۇندە تاپشى. وراق باتپايتىن قالىڭ شابىندىق جوق قازىر. سەلەۋ سەكىلدى سەلدىر ءشوپتىڭ ءوزى جوقتان جوعارى بولىپ تۇر. سودان كەلىپ ءشوپ قىمبات, مال ارزان بولىپ جاتىر. ال قوراسىنداعى ءتورت ت ۇلىك مالىن ساناپ كۇنەلتىپ وتىرعان قاراپايىم تۇرعىندار دا وسى ماسەلەگە الاڭداۋلى. سونىمەن قاتار ءبىر قويىن ەكى قىلۋ ءۇشىن بەينەت كەشىپ جۇرگەن شارۋالارعا دا بۇل وڭاي ءتيىپ وتىرعان جوق.ءشوپتىڭ تاپشىلىعى ايماقتاعى بارلىق اۋدانداردا سەزىلەدى. بۇل كۇندە ءبىر تۇك ءشوپتىڭ قۇنى ورتا ەسەپپەن 1 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. ال ەندى جوڭىشقانىڭ باعاسى اسپانداپ تۇرعانىن ايتپاي-اق بىلۋگە بولادى. قازىر قاي اۋىلعا بارساڭىز دا, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ۋايىمى وسى مال ازىعى. اڭگىمەنىڭ اۋانى دا قاي جەردە ءشوپ بار, ونىڭ قۇنى قانشا ەكەن دەگەن توڭىرەكتە ءوربيدى. بۇل تۇرعىدا جەرگىلىكتى شارۋالار دا بازىناسىن بىلدىرۋدە. جامبىل اۋدانىنداعى «جاقسىلىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى مىڭجاسار بايبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي شارۋالارعا دا قيىن بولىپ تۇر. «مال ازىعىنىڭ قىمباتتاعانى قازىر ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ اۋزىندا ءجۇر. قايدا بارساڭ دا, وسى اڭگىمە. ءوزىمنىڭ يەلىگىمدە 4 گەكتار جەر بار. ادەتتەگىدەي سول جەرگە بيىل دا جوڭىشقا ەگىپ, ءبىرىنشى ورىمدى جيناپ, ونى تۇگەلدەي ساۋدالاپ جىبەردىم. ەگىستىك باسىنان 1200 تەڭگەدەن الىپ كەتتى. ەندى كەلەسى ورىمدى وزىمە جيناپ, قالعانىن ساتامىن. بيىل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, مال ازىعىندا ەكى ەسەگە قىمباتشىلىق بولىپ وتىر. سوڭعى ەكى اپتاداعى مال بازارىندا مال باعاسى ءتىپتى تومەندەپ كەتتى. ەلدىڭ كوبى ساتۋعا اكەلگەن مالىن ساتا الماي, سول كۇيى جەتەكتەپ قايتىپ جاتىر. نەگە؟ سەبەبى, كوبى مالعا ءشوپ تاۋىپ بەرە المايمىن با دەپ قورقادى. ەلدىڭ ءبارى مالىن ساتىپ جاتقاندا, مالدىڭ ارزانداۋى دا زاڭدىلىق قوي. سونىمەن قاتار بيىل جاۋىن جاۋمادى دەسەك تە بولادى. كوكتەمنىڭ العاشقى جاۋىنىن اسىعا كۇتكەن شارۋالاردىڭ ەككەن جوڭىشقاسى اپتاپ ىستىقتا كۇيىپ كەتتى. ەل ابدىراپ تۇر قازىر. قاراشا حالىق جول بويىنداعى قامىسقا دەيىن, ارىقتارداعى شوپتەرگە دەيىن جيناپ الىپ جاتىر», دەيدى ول. ايتسا ايتقانداي, بۇل توسىن قۇبىلىس حالىقتى ابدىراتىپ تۇرعانى راس. قىمبات بولعان كۇننىڭ وزىندە ءشوپ تابۋ دا قيىن ەكەن.«بيىل ءشوپ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى اۋا رايىنا بايلانىستى بولىپ تۇر. كۇن جىلى بولعانىمەن, ءتۇن سالقىن بولدى. سودان ەگىننىڭ دە, ءشوپتىڭ دە شىعىمى ناشار شىقتى. سونىڭ سەبەبىنەن ءشوپ قىمباتتاپ كەتتى. كوبىنە ءشوپ مەركى جاقتان شىعادى. بىراق ول جاقتا دا جاعداي بىزدەگىدەي بولىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ شارۋاشىلىققا دا قاتتى اسەر ەتۋدە. مال ازىعىن دايىنداي الماي كەلەمىز», دەيدى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى «بايانكومپانيا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ توراعاسى سەرىك توعاەۆ. تالاس اۋدانىندا دا جاعداي كۇردەلى. اۋدان اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىرگى كەزدە مال ازىعىنا سۇرانىس كوپ. ماسەلەن, بۇگىندە ءبىر تۇك ءشوپ مۇندا 1000-1100 تەڭگە ارالىعىندا ساتىلۋدا ەكەن. ال جوڭىشقانىڭ ءبىر تۇگى 1200-1300 تەڭگەدەن ساۋدالانۋدا. دەگەنمەن, اۋدانداعى شابىندىق جەرلەردىڭ الدى ورىلا باستاپتى. الايدا اقكول اۋىلدىق وكرۋگىندەگى 1500 گەكتار شابىندىققا ەكى جىلدان بەرى سۋ جايىلماعان. تەك قانا 200 گەكتار جەرگە سۋ جايىلعان. بۇل دا جوڭىشقانىڭ ءوسىمىن تومەندەتەتىن كورسەتكىش. جالپى, ءشوپ ماسەلەسى اتالعان اۋدانداردا عانا ەمەس, وبلىس بويىنشا ماڭىزدى بولىپ وتىر. بۇگىندە بايزاق جانە جۋالى اۋداندارىندا جوڭىشقا جاڭا ورىلعان كۇيى 1100 تەڭگەدەن ساتىلۋدا ەكەن. سونىمەن قاتار قىزىلوردا جانە تۇركىستان وڭىرىنەن دە كاسىپكەرلەر كەلىپ, وبلىستىڭ بىرقاتار اۋدانىندا جوڭىشقا ساتۋدا.بايلامىن تابا الماعان باعا ءار جەردە ءارتۇرلى بولىپ تۇر. بىراق ارزان ءشوپ تابۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ورايدا, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قايرات امانوۆ اعىمداعى جىلى كوكتەم ايلارىنداعى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى شابىندىقتارداعى مال ازىعىنا دايىندالاتىن ءونىمنىڭ تومەندەۋى بايقالعانىن ايتتى. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مال قىستاۋىن قالىپتى وتكىزۋ ءۇشىن 1 ملن 713 مىڭ توننا پىشەن, 58 مىڭ توننا پىشەندەمە, 583 مىڭ توننا سابان, 54 مىڭ توننا سۇرلەم جانە 645 مىڭ توننا قۇنارلى مال ازىعىن دايىنداۋ قاجەت ەكەن. ال اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ اقپاراتى بويىنشا ەگىستىك القاپتار مەن تابيعي شابىندىقتاردىڭ ونىمدىلىگى ەسەبىنەن 974 مىڭ توننا پىشەن دايىندالادى دەپ جوسپارلانعان. بۇل قاجەتتىلىكتى 57 پايىزعا قامتيدى ەكەن. سول سياقتى, پىشەندەمە جانە سابان تولىق ءارى ارتىعىمەن قامتاماسىز ەتىلسە, سۇرلەم 87 پايىزعا, ال قۇنارلى مال ازىعى 47 پايىزعا قامتىلادى دەگەن بولجام بار. ء«بىرىنشى كەزەكتە مال ازىعىنا دەگەن ىشكى قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى ۇسىنامىز. زەردەلەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, وبلىستاعى ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتاردىڭ مال ازىعىن دايىنداۋعا قاجەتتى ەگىس القاپتارى مەن شابىندىق جەرلەرى جانە تەحنيكالارى بار. ال مال ازىعىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قاجەتتى جەم-ءشوپ قورىن دايىنداۋعا مۇمكىندىكتەرىنىڭ بولماۋىنان جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا ورىن الۋى مۇمكىن», دەيدى قايرات امانوۆ.قازىرگى كۇردەلى احۋال كىم-كىمدى دە ويلاندىرارلىقتاي. بۇل رەتتە وڭىردە مال قىستاتۋ ناۋقانىندا اۋا رايىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ءشوپتى اسا قاجەت ەتپەيتىن اۋدانداردىڭ مۇمكىنشىلىگىن باسقا اۋداندارعا پايدالانۋ كەرەكتىگى تۋرالى دا باستاما كوتەرىلگەن. بىراق بۇل قالاي جالعاسادى, ناتيجەسى قانداي بولماق, ول جاعى بەلگىسىز. سونىمەن قاتار سۇرلەم دايىنداۋ مەن مال باسىن ازايتىپ الماۋ سەكىلدى وزەكتى جايتتار دا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. ال مال ازىعىنىڭ قىمباتتىعى تۇرعىنداردى ويلاندىرىپ قانا قويماي, تىعىرىققا دا تىعىپ كەلەدى.
جامبىل وبلىسى