ءبىر تەڭگەنىڭ دە سۇراۋى بار

سونىمەن... رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جو­نىن­دەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ تورا­عا­سى ن.گودۋنوۆا الدىمەن 2020 جىلدىڭ بيۋدجەتى پاندەميادان تۋىنداعان قيىن جاعدايدا جۇزە­گە اسىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ما­سىمەن ەلىمىزدە حالىق پەن بيز­نەس­تى قولداۋعا باعىتتالعان بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالار لەگى قا­بىل­داندى. سونىڭ ارقاسىندا ۇلت­تىق ەكونوميكانىڭ كۇرت قۇل­دى­را­ۋى بولعان جوق, ونىڭ الدىن الۋعا جانە سىرتقى تەرىس اسەردى ەلەۋلى تۇردە نيۆەليرلەۋگە مۇمكىندىك بەرىلىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تىڭ جوسپارلى پارامەترلەرى ات­قا­رىل­دى. تۇسىمدەر 100,2%-عا نەمەسە 15,1 ترلن تەڭگەگە ورىندالدى. ۇلت­تىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ بارلىق سوماسىنىڭ 96%-ىن جۇمسادىق», دەدى ول.

پاندەميا داعدارىسىنان كەيىن ەل ەكونوميكاسى بىرتىندەپ تۇزەلىپ كەلە­دى. ەندىگى ماقسات – ۇلتتىق قور­دى تولىقتىرۋدى بارىنشا قام­تا­ماسىز ەتۋ كەرەك. بىراق قارجى تاپشى بولىپ وتىرعان بۇگىنگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە باردىڭ ءوزىن دۇرىس ۇقساتا الماي, قازىنا قارجىسىن ءتيىمسىز جاراتىپ وتىرعاندار دا بار. ن.گودۋنوۆا ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق كوردان العان اقشاسىن تولىق قايتارماعان كۆازيسەكتور سۋبەكتىلەرىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قوردى تەكسەرۋ كەزىندە «سامۇرىق-قازىنا» بۇرىن ۇلتتىق قوردان العان 162 ملرد-قا جۋىق تەڭگە كولەمىندەگى وبليگاتسيالىق قارىزدى اكتيۆتەردى ساتۋدان تۇسكەن قاراجات ەسەبىنەن وتە­گەن. «مۇنداي پراكتيكانى توق­تا­تۋ كەرەك!», دەدى كوميتەت تورا­عاسى. ال مۇناي سەكتورى سالا­سىن­داعى كومپانيالاردان بىلتىر 664 ملرد تەڭگە قاراجات قورعا تۇسپەگەن.

بۇدان كەيىن ەسەپ كوميتەتى قارجى مينيسترلىگىن سىن تەزىنە الدى. «رەزەر­ۆ­تەر مەن سالىقتىق اكىم­شى­لەندىرۋدى جاقسارتۋ – ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەرەكشە نازارىندا. بىلتىر قارجى مينيسترلىگى 1,5 ترلن تەڭگەنىڭ قوسىمشا تۇسىمدەرىن بولجاعان ەدى. بىراق ءىس جۇزىندە ودان 7 ەسە از ءتۇستى. بيۋدجەتكە بەرەشەكتى وتەۋ بو­يىنشا جاعداي ساپالى تۇرعىدان وزگەرگەن جوق, ول ءالى دە اقشالاي ەمەس قاراجاتپەن جۇزەگە اسىرىلادى. الداعى تولەمدەر ەسەبىنەن ارتىق تولەۋ پروبلەماسى دا ساقتالىپ وتىر. نەگىزىنەن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى مەن قوسىمشا قۇن سالىعى – جۇيەنى قۇراۋشى سالىق بولىپ تۇر. 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا بۇل سوما – 1 ترلن 800 ملرد تەڭگەدەن ءسال از», دەيدى ن.گودۋنوۆا. بىراق وسىعان قاتىستى قارجى مينيسترلىگىنىڭ ءۋاجى باسقا. ولار ناقتىلانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە جوسپارلانعان قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كولەمى 1,5 ترلن ەمەس, 476 ملرد تەڭگەنى قۇرادى دەپ ءتۇسىندىردى. «وتكەن جىلى تەكسەرۋلەرگە جاريالانعان موراتوري مەن كاسىپكەرلەرگە جاسالعان سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى ەسكەرسەك, ءىس جۇزىندە 710 ملرد تەڭگە قوسىمشا ءتۇسىم تۇسكەن. وسىلايشا, قارجى مينيسترلىگى ءىس جۇزىندە داعدارىس كەزىندەگى قوسىمشا كىرىستەر كولەمى­نىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەي, كەرى­سىن­شە, جوسپارلانعان كىرىستەر كولە­مىن 1,5 ەسەگە ارتتىردى», دەيدى مي­نيس­­­تر­لىك حابارلاماسىندا.

كۇردەلى ەكونوميكالىق جاع­دايلارعا قاراماستان, بيۋدجەت ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك باعىتىن ساق­تاپ قال­عا­نىن ايتقان ەسەپ كومي­تە­تىنىڭ تورا­عاسى بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىم­­دى پايدالانۋ تۇرعى­سى­نان دا بىر­قاتار ماسەلە تۋىن­دا­عا­نىن اتاپ ءوتتى. ءسويتىپ, بارلىق مەم­لە­كەت­تىك اۋديت ورگاندارى انىقتاعان ءتيىمسىز جۇمسالعان قاراجات كو­لەمى شامامەن 570 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. ء«بىر تەڭگەنىڭ دە سۇراۋى بار قازىرگى كەزدە ءار قارجى شوتتا بولۋى كەرەك, بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان ءبىز وتكەن جىلى باستاعان مەملەكەتتىك رەسۋرستاردى ءتيىمسىز پايدالانعانى ءۇشىن لاۋازىمدى ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇ­شەي­­تۋ جونىندەگى جۇمىستى جال­عاس­تىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىز. 2021 جىلدىڭ باسىنان بەرى 11 لاۋازىمدى تۇلعا جازالاندى. دەگەنمەن دە زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋدىڭ شەڭبەرى ءالى دە تار», دەيدى ن.گودۋنوۆا.

ەسەپ كوميتەتى سونداي-اق مەم­لەكەت­تىك قارىزدىڭ وسۋىنە نازار اۋدارىپ, ونىڭ ءىجو-گە قاتىناسى 29,4% جەتىپ, فيسكالدىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا بەلگىلەنگەن 27% شەگىنەن اسىپ كەتكەنىن سىنعا العان ەدى. قارجى مينيسترلىگى بولسا, ءىجو-گە قاتىستى 27% كور­سەت­كىش ينديكاتيۆتى ەكەنىن جانە ونى ۇكىمەت داعدارىسقا دەيىنگى كەزەڭدە قابىلداعانىن ايتىپ وتىر. «جالپى, مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ءىجو-گە قاتىناسى ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق وداق تۋرالى شارتتا بەلگىلەنگەن شەكتەن جانە ەلىمىزدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلت­تىق دامۋ جوسپارىندا كورسەتىلگەن كورسەتكىشتەن ء(ىجو-ءنىڭ 50%-ى) اسپايدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل تۇجىرىمداما كۇشىن جويدى, ماكروەكونوميكالىق جاع­دايدى جانە ەكونوميكالىق دامۋ­دىڭ باسقا پارامەترلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا قۇجات ازىرلەنۋدە. قالاي بولعاندا دا بارلىق قارىز كور­سەتكىشى سول قالپىندا ساقتالادى جانە قاۋىپسىز دەڭگەيدە بولادى», دەيدى ەسەپ كوميتەتىنىڭ سىنىنا جاۋاپ بەرگەن مينيسترلىك.

ەسەپ كوميتەتى اتاپ وتكەن بيۋد­جەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پاي­دا­­لان­عانداردىڭ قاتارىندا ارنايى ەكونوميكالىق اي­ماقتار دا بار. «جاقىندا عانا ءبىز ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قىز­­­مە­تىنىڭ تيىمدىلىگىنە جۇرگىزىلگەن ءاۋديتتى اياقتادىق. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ولاردىڭ مىندەتى – ونىمدىلىگى جو­عا­رى, قازىرگى زامانعا ساي, باسە­كە­گە قا­بى­لەتتى وندىرىستەردى دامىتۋ. الايدا اەا-عا قاتىستى ماسە­لە­لەر بۇرىننان بار. كەزىندە 5 ايماق بولعان كەزدىڭ وزىندە ەلباسى ولاردىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن. بۇ­گىندە ولاردىڭ سانى 13-كە جەتتى. 2001 جىلدان باس­تاپ 2019 جىلعا دەيىن اەا-دا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا (سالۋعا) تەك رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 372 ملرد تەڭگە ءبولىندى, سونىڭ 62%-ى – ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى. الايدا سول 13 ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ ۇشەۋىنىڭ عانا قۇرىلىسى تولىق اياقتالعان. ءبارىن اياقتاۋ ءۇشىن تاعى 280 ملرد تەڭگە كەرەك. وسىلايشا, اەا جالپى اۋماعىنىڭ 60%-عا جۋىعى بوس تۇر», دەدى ن.گودۋنوۆا.

ءيا, قارجى مينيسترلىگى ەسەپ كو­ميتەتىنىڭ سىن-ەسكەرتپەلەرىنە ءوز جا­ۋاپتارىن بەرىپ جاتىر. ال نەبىر يندۋستريالىق جوبالاردى دامىتىپ, ەكونوميكامىزدىڭ وركەندەۋىنە سەرپىندى ۇلەس قوسۋعا ءتيىس ارنايى ەكو­نوميكالىق ايماق­تار­عا كىم جاۋاپتى؟ ولارعا دەپ بو­لىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ قاي­تا­رىمى بولا ما؟ اەا قاتىستى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەبىنەن قانداي قورىتىندى شىعاتىنى ەندى – ۋاقىت تورەلىگىندە.