«بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت» جوباسى كاسىپكەرلىكتەگى كەدەرگىلەردى جويۋعا كومەكتەسەدى

كۇردەلى ماسەلە كۇش بىرىككەندە شەشىلەدى

فورۋم جۇمىسىنا قازاقستان كاسىپ­كەرلەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل رۋستام ءجۇرسىنوۆ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆ, «اتامەكەن» ۇكپ تورالقاسىنىڭ توراعاسى تي­مۋر ق ۇلىباەۆ, سونداي-اق ۇكى­مەت مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتات­تارى جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار­دىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ەلىمىزدىڭ ايماق­تارى فورۋمعا بەينەكونفەرەنتسيا بايلانىسى ارقىلى قوسىلدى.

– سىبايلاس جەمقورلىق الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋعا, نارىق­تىق ەكو­نوميكانىڭ قالىپتاسۋى­نا تەرىس اسەر ەتەدى. ەل بولاشاعىنا قاۋ­پى زور. سوندىقتان سىبايلاس جەم­قورلىقپەن كۇرەسۋ – ورتاق پا­رىز. بۇل باعىتتا اۋقىمدى ءىس-شا­رالار اتقارىلىپ جاتىر. بۇ­گىن­گى بىرلەسكەن فورۋم وسى ءىس-شارا­لاردىڭ ءبىر باعىتى عانا, – دەدى فورۋمدى اشقان ر.ءجۇرسىنوۆ.

القالى جيىنعا قاتىسقان سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى م.اح­مەتجانوۆ كاسىپكەرلەردىڭ رەس­پۋب­ليكالىق فورۋمى – وتاندىق بيز­­نەستىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرىن تال­قى­لايتىن ءداستۇرلى الاڭ ەكەنىن ال­عا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, فو­­رۋم­نىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە زاڭ­­نامانى وزگەرتىپ, مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇم­كىندىك پايدا بولادى. بۇل رەت­­تە م.احمەتجانوۆ سىبايلاس جەم­­­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­­تىگى «اتامەكەن» پالاتاسىمەن جۇ­مىستى بارىنشا جۇيەلەپ, قا­رىم-قاتىناستى نىعايتقانىن جەتكىزدى.

– تابىستى بيزنەس – ەلدىڭ تىرەگى. كا­سىپكەرلىك دامىسا, ەكونوميكامىز كۇ­شەيە­دى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى – بيزنەستىڭ دامۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋ. بىراق بۇگىندە سىبايلاس جەمقورلىق بۇل تالاپتارعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. بۇل ىندەتپەن كۇرەس ءبىزدىڭ ورگاننىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ ورتاق جۇمىسى. حالقىمىز «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەيدى. سون­دىقتان كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىك­تىرسەك, كەز كەلگەن كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋگە بولادى دەپ سانايمىز, – دەدى م.احمەتجانوۆ.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك قىزمەت­تەردىڭ 90%-ى ەلەكترون­دى فور­ماتقا كوشىرىلگەن. الايدا ءارتۇرلى ۆەدوم­ستۆو­لار­دىڭ اراسىن­داعى ينتەگراتسيانىڭ ءالسىز بولۋى­نىڭ سالدارىنان تالاپ ەتى­لە­تىن قىزمەتتەردىڭ 10%-ى ەلەنبەي قا­لادى. سوندىقتان بارلىق مەم­لە­كەت­تىك قىز­مەت پەن بيزنەستى قول­داۋ شارالارى «تازا پاراقتان باس­تاپ رەتتەۋ» مەن جاڭا ەرە­جەلەر نە­گى­زىندە تسيفرلاندىرىلۋى ءتيىس. بۇل ۇسىنىستى «اتامەكەن» ۇكپ تورال­قا­سى­نىڭ توراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆ جاسادى.

– ءبىز بيزنەسكە قويىلاتىن بار­لىق تالاپتى ەسەپتەپ كوردىك جانە 30 مىڭعا جەتكەندە توقتادىق. ءبىر بيز­نەستىڭ وزىنە قاتىستى 200-گە جۋىق زاڭ بار (الدىن الا دەرەك­تەر بويىنشا 182). مۇنداي جاع­دايدا كاسىپكەر, اسىرەسە, شاعىن بيز­نەس قالاي جۇمىس ىستەۋى كەرەك؟ دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى نە­گىزىندە جاڭا رەتتەۋشى سايا­ساتتا «ويىن ەرەجەلەرى» وزگەرەدى, بيزنەسكە قاتىستى وزەكتى ەمەس, ارتىق, قاي­تا­لاناتىن تالاپتار الىنىپ تاس­تالادى, – دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, وسىلايشا بار­لىق تالاپ بىرىڭعاي تىزىلىمگە جي­ناقتالىپ, تسيفرلاندىرىلادى. ياعني بيزنەس ءۇشىن تالاپتار مەن شارت­تاردىڭ تولىق جيىنتىعى بار بىر­ىڭعاي قۇقىقتىق بازاعا اينالادى.

– مۇنداي جۇمىس – ءبىر رەتتىك اكتسيا ەمەس. ءبىز ءتيىمدى رەتتەۋدىڭ تۇ­راقتى جۇمىس ىستەيتىن تەتىگىن قۇر­­عىمىز كەلەدى. تازا پاراقتان باس­­تاپ رەتتەۋ – «بيزنەسكە ارنال­عان ۇكى­مەت» قۇرۋدىڭ باستاپقى نۇك­­تەسى. قازىر 20-عا جۋىق ۇيىم (دامۋ, بايتەرەك, ە-گوۆ جانە ت.ب.) بيز­نەسكە 570-تەن اسا مەملەكەتتىك قىز­­مەت پەن مەملەكەتتىك قولداۋ شا­را­سىن ۇسىنادى. ولاردىڭ ارا­سىن­دا بىرىزدىلىك, ورتاق جانە جۇيەلى كوو­پەراتسيا جوق. ول ءۇشىن ءبىز بار قىز­مەتتەردى تسيفرلاندىرىپ قانا قوي­ماي, بارلىق مەملەكەتتىك قىز­مەت پەن قولداۋ شارالارىنا تو­لىق رەۆيزيا, وڭتايلاندىرۋ جانە رە­ين­جينيرينگ جاساعىمىز كە­لەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تسيفر­لاندىرۋدىڭ ۇيرەنشىكتى نىسا­نىن وزگەرتۋ كەرەك, ول كەزدە ەلەك­تروندى فورماتقا تەك ءوتىنىم بەرۋ عانا اۋىستىرىلادى, ال بۇكىل پروتسەسس «قولما-قول» ورىندالاتىن بو­لىپ قالادى, – دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.

«ادام فاكتورىنان» ارىلۋ قاجەت

تيمۋر ق ۇلىباەۆ تسيفرلاندى­رۋ وتىنىمنەن باستاپ دايىن قۇجات­تار­دى بەرۋگە دەيىنگى بۇكىل پروتسەس­كە قا­تىستى بولۋى جانە «ادام فاك­تو­رىنىڭ» اسەرى بارلىق ساتىدا جو­يىلۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «سون­دىقتان جاڭا رەتتەۋدى نەگىزگە الا وتىرىپ, الدىمەن بيزنەس-پرو­­­تسەس­تەردى قۇرىپ, سودان كەيىن تسيفر­­­لاندىرۋمەن اينالىسۋ كەرەك. مەم­­لەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن مەم­­لەكەت پەن حالىقتىڭ ءوزارا ءىس-قي­­مى­­لىنىڭ سەرۆيستىك مودەلىن قۇ­رۋ ءۇشىن زاڭناما مەن بيزنەس-پرو­تسەس­تەردى تالداۋ بويىنشا وسىنداي جۇ­مىس «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكى­مەت» اياسىندا جۇرگىزىلۋى مۇمكىن دەپ سەن­ەمىز», دەدى ول. سونداي-اق «اتا­مەكەن» ۇكپ تورالقا تور­اعا­سى بيز­نەسكە قاتىستى سالىقتىق اكىم­شىلەندىرۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردى.

– جاڭا رەتتەۋدى ەنگىزۋ كەزىندە سا­لىقتىق اكىمشىلەندىرۋ تۋرالى ۇمىتپاۋ كەرەك. ەگەر نەگىزگى سالىق تولەۋشىلەرگە قارايتىن بولساق, وندا ولار – 2,4 مىڭ ءىرى جانە 6 مىڭ ورتا كاسىپورىن. ءوز كەزەگىندە, 1 ميلليونعا جۋىق ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىسى سالىق تولەۋدەن جالتارادى, ويتكەنى ولار كۇردەلى اكىمشىلەندىرۋدى تۇسىنبەيدى جانە قورقادى. سوندىقتان ميكرو جانە شاعىن بيزنەس ءۇشىن ەڭ تومەنگى جانە قاراپايىم سالىقتار قاجەت. سالىق سالۋ ولاردىڭ قالىپتى ومى­رىنە كادىمگى ۇيالى بايلانىس نەمەسە كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن تولەم سەكىلدى ەنگىزىلۋى كەرەك, – دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.

«اتامەكەن» ۇكپ باسشىسى­نىڭ ايتۋىنشا, قازىر ءاربىر جالدا­مالى جۇمىسكەر ءۇشىن بيزنەس سا­لىق اگەنتى رەتىندە 5 تولەم (جتس, الەۋ­­مەتتىك سالىق, بجزق, ماسق, امسق جارنالارى) تولەيدى, ال جال­­پى جۇكتەمە 34%-دى قۇرايدى. «بۇل ەىدۇ بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدە (2020 جىلى 34,6%) بولادى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا 8,8 ملن جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 4 ميلليون ادامعا دەيىنى ءوز تابىسىنان تۇراقتى سالىقتار مەن تولەمدەردى تولەمەيتىن بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعاندار­عا جاتقىزىلۋى مۇمكىن. كوپشىلىگى قاي­تا نەسيە العان, كوللەكتورلار مەن سوت ورىنداۋشىلارى­نىڭ كە­سىرىنەن رەسمي جۇمىس ىستەگىسى كەل­مەيدى», دەدى ت.ق ۇلىباەۆ. وسىعان وراي, «اتامەكەن» ۇكپ ولار ءۇشىن بىرىڭعاي تولەم ەنگىزۋدى جا­نە جۇك­تەمەنى 20%-عا دەيىن تومەن­دەتۋدى ۇسىنادى.

– بۇل ولاردى كولەڭكەدەن شى­عۋعا ىن­تالاندىرادى, ياعني ولار ەسەپكە تۇرادى ­جانە ولارعا مەم­لەكەتتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك قىز­مە­تىن پايدالانۋعا كەپىلدىك بەرىلەدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, مەملەكەتتىك جوس­پارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى اياسىندا ۇكىمەت كاسىپكەرلىكتى دا­مىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ جاتىر. ءبىز جاڭا رەتتەۋشىلىك سايا­ساتتى جۇرگىزۋگە, سالىقتارعا, بيز­نەستى قولداۋعا بايلانىستى بار­لىق ۇسىنىسىمىزدى جاڭا تۇجى­رىم­دامادا جۇيەلەۋگە تىرىسامىز. بۇل ماسەلەدە اگەنتتىكتىڭ قولداۋىنا ۇمىتتەنەمىز, – دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.

«اتامەكەن» ۇكپ باسقارما تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى شىڭعىس تەمىر كاسىپكەرلەر سىبايلاس جەم­قورلىق فاكتورلارىنا تاپ بولماۋى ءۇشىن جۇيەنى تسيفرلاندىرۋدى جەدەلدەتۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.

– سىبايلاس جەمقورلىق بو­يىن­شا ارنايى شولۋ اياسىندا جۇر­گىزىلگەن زەرتتەۋلەر سىبايلاس جەم­قورلىق جاعدايىنا مىنا سالالار تاپ بولدى:

– جەر قاتىناستارى سالاسىندا – ءاربىر ەكىنشى كاسىپكەر;

– كولىك, قۇرىلىس, كەدەن سالالارىندا – ءاربىر ءۇشىنشى كاسىپكەر;

– سالىق جانە ساتىپ الۋ سالالارىندا – ءاربىر بەسىنشى كاسىپكەر. مۇنداي ماسەلەنىڭ بار ەكەنىن كو­لەڭكەلى ەكونوميكا بويىنشا زەرتتەۋلەر دە راستايدى, – دەدى ش.تەمىر.

ول جالپى بيزنەستەگى «ادام فاك­تورىن» جويۋ, قايتالاناتىن, كەرەكسىز تالاپتاردى الىپ تاستاۋ ءۇشىن پالاتا «بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت» بىرىڭعاي سەرۆيسىن قۇرا وتىرىپ, بيزنەسكە ارنالعان كەشەن­دى قىزمەتتەردى ۇسىندى. «مىسا­لى, بيزنەستى تىركەۋ قىزمەتى. قازىر ول ءۇشىن قۇرىلتاي قۇجاتتارىن دايىنداۋ, كومپانيانى تىركەۋگە ءوتىنىم بەرۋ, بانكتە شوت اشۋ, سا­لىق رەجىمىن تاڭداۋ جانە ت. ب. سياق­تى بىرقاتار ءراسىمدى ورىنداۋ قاجەت. بۇل قالاي بولادى؟ ءبىر ءوتىنىم بەرۋ جەتكىلىكتى. جوعارىدا اتالعان بارلىق ءراسىم اۆتوماتتى رەجىمدە جاسالىپ, وڭدەلەتىن بولادى, ال ءوتىنىم بەرۋشى ءبىر كەشەندى قىزمەتتى الادى», دەدى ول. سونداي-اق ش.تەمىر جەر ۋچاسكەسىن بەرۋ جانە كوممۋنيكاتسيالارعا قوسىلۋ بويىنشا سەرۆيستەر, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ىزدەۋ, سالىقتار, بيز­نەس-ءتىزىلىم, تاۋەكەلدەر ءپروفيلى, تەكسەرۋلەر­گە قاتىستى تسيفرلاندىرۋ ءتارتىبىن ءتۇسىندىردى.

– ءبىز ءوز پايىمىمىزدى جەكە مىسالدار ارقىلى عانا ۇسىن­دىق. كوپتەگەن قىزمەت ۇسىنىلادى جا­نە ءارتۇرلى IT-شەشىم اراسىندا با­سە­كەلەستىك بولادى. ءبىز ءۇشىن, كا­­­سىپ­كەرلىك ءۇشىن بارلىق بيزنەس-ۇدە­­رىستى تۇزەتۋ جانە بارىنشا وڭاي ەتۋ, ولاردى بىرىڭعاي بازاعا ين­­تە­گ­راتسيالاۋ وتە ما­ڭىزدى. بار­لىق قىزمەت تولىعىمەن اۆتو­مات­­تان­دىرىلۋى كەرەك. بۇل «بيز­نەس­كە ارنالعان ۇكىمەت» جوباسىن ىلگە­رىلەتۋدەگى ناقتى قادام بول­ماق. بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەت پەن قول­داۋ شارالارىن ء«بىر تەرە­زەدە» شو­عىرلاندىرۋ بيزنەستى جۇر­گىزۋ شارتتارىن ايتارلىقتاي جەڭىل­دەتەدى. مۇنداي شارالار سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرى­نىڭ مۇم­كىندىكتەرىن تۇبەگەيلى قىس­قار­تۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ش.تەمىر.

ارنايى ۆەدومستۆو-ارالىق توپ قۇرىلادى

وسىلايشا, فورۋم بارىسىندا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن اگەنتتىك ارا­سىنداعى ىنتى­ماق­­تاستىق تۋرالى كەلىسىمدى ىسكە اسى­رۋ بويىنشا 2020 جىلعى جول كار­تاسىنىڭ قورىتىندىسى شى­عا­رىلدى, سونداي-اق سىبايلاس جەم­­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسە­لەلەرى جونىندەگى بىرقاتار باستاما ۇسىنىلادى.

– قاراجاتتى ءبولۋ كەزەڭىنەن يگەرۋگە دەيىن سۇيەمەلدەۋدى ەنگىزۋ ورىندى. بىراق بۇل ءبىر قاقپاعا عانا دوپ سوعاتىن ويىن بولماۋى كەرەك. بيزنەس تە ءادىل ويىن ەرەجە­لەرىن قابىلداۋى ءتيىس – مەملەكەت جانە بيۋدجەت اقشاسىمەن جۇمىس ىستەگىڭ كەلسە, اشىق ساياساتقا دا­يىن بول. مىنە – ادالدىق دەگەن وسى. ءبىز ۇكپ-مەن كەزەكتى كارتانى ازىر­لەدىك جانە ءتاسىلدى وزگەرتىپ جا­تىرمىز. ءبىز كاسىپكەرلەر ءۇشىن ماڭىزدى سالالاردى تاڭدادىق جا­نە ينتەگراتسيالانعان تالداۋدى قول­دانا وتىرىپ, ءار سالادا ەگجەي-تەگجەي جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. ول ءۇشىن قۇقىققورعاۋ ورگاندارى مەن ۇكپ قىزمەتكەرلەرىن, قوعام وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ, ارنايى ۆەدومستۆوارالىق توپ قۇرىلاتىن بولادى. ناتيجەسىندە تاۋەكەلدەر جويىلىپ, ناقتى زاڭنامالىق تۇزە­تۋلەر قاجەت بولۋى مۇمكىن, – دەدى م.احمەتجانوۆ.

ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتا­سىنىڭ ما­ماندارى جەمقورلىق ما­سە­لەلەرىن شەشۋ ءۇشىن تسيفرلىق جۇ­يە قاجەت دەپ ەسەپ­تەيدى. ول بار­لىق پروتسەسكە – ءوتىنىم بەر­گەننەن باس­تاپ قۇجات العانعا دەيىن قا­­تىستى بولۋ كەرەك. «ادام فاكتورى» تو­لىق جويىلۋ كەرەك نەمەسە ايتار­لىقتاي شەكتەلۋى كەرەك. ول ءۇشىن تسيفرلىق دامۋ, ين­نوۆاتسيا­لار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن تسيفر­لىق ترانسفورماتسيا ورتالىعى قۇ­رىلدى. ول مەملەكەت جانە مەملەكەت, مەملەكەت جانە بيزنەس, مەملەكەت جانە تۇرعىندار اتتى ءۇش باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەيدى.

– مەملەكەتتىڭ بيزنەسپەن قا­رىم-قا­تىناسى باعىتى بويىن­شا ءبىزدىڭ نەگىزگى سەرىكتەستەرىمىز – «اتا­­مەكەن» ۇلتتىق كا­­سىپكەرلەر پا­­لا­تاسى. ول مەملەكەتتىك پرو­تسەس­تەر­گە بيزنەس-كوزقاراستى قا­لىپ­تاس­­تىرادى. ال سىبايلاس جەم­قور­لىق­قا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى سى­بايلاس جەم­قورلىق فاكتورلا­رىن كور­سەتەدى. ءبىز بيز­نەس-پروتسەستەر­دى قايتا قاراعاننان كەيىن ءبارىن تسيفر­لاندىرۋعا ءتيىسپىز, – دەدى تسيفر­­لىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەرو­عارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين.

«اتامەكەن» ۇكپ مالىمەتىنشە, بۇ­گىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 90%-ى تسيفرلاندىرىلعان, الايدا كوپتەگەن اق­پاراتتىق جۇيە مەن پورتال اراسىنداعى ينتەگراتسيانى رەتتەۋدىڭ ماڭىزى زور. «اتامەكەن» وكىلدەرى بىرىڭعاي ستاندارتتار مەن بيزنەسكە اشىق ءارى ارقىلى ماسەلەنى شەشۋگە بولاتىنىن العا تارتتى. وسىلايشا, فورۋم جۇمىسى بارىسىندا ورامدى ويلار ورتاعا سالىنىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ورتاق كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدى قادامدارى ايقىن­دالدى.