سوڭعى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ ارتىپ, وسى سالانى كاسىپ كوزىنە اينالدىرعاندار كوبەيگەن ەدى. مامانداردىڭ ەسەبىنشە, وسىنداي قولداۋمەن قاتار ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىنداعى باسقا دا باستامالار ناتيجەسىندە قىزىلوردا وبلىسىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ارينە, كوڭىل قۋانتاتىن-اق كورسەتكىش. بىراق نەسيە الىپ, كاسىپ باستايمىن دەگەندەردىڭ اراسىنان كەدەرگىگە تاپ بولعاندار دا جوق ەمەس.
قىزىلوردالىق كاسىپكەر كەماللادين وتەەۆ «ەركەبۇلان» شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, «سىرداريا-1» نەسيە سەرىكتەستىگىنەن وسى جىلدىڭ ناۋرىزىندا 40 ملن تەڭگە نەسيە الادى. «اگروبيزنەس» باعدارلاماسى ارقىلى قولعا تيگەن وسى قارجىعا 100 جىلقى ساتىپ الىپ, ەل قاتارلى جۇمىس باستاپ كەتەدى. كاسىپكەردىڭ ەسەبى بويىنشا 3 جىلدان كەيىن پايداعا شىعۋى كەرەك ەدى.
– «اگروبيزنەس» باعدارلاماسى ارقىلى العاندىقتان 10 پايىزى مەملەكەت ەسەبىنەن سۋبسيديالانىپ, مەن تەك 6 پايىزىن تولەۋىم كەرەك بولاتىن. الايدا مەملەكەتتەن اقشا بولىنبەگەندىكتەن ءالى كۇنگە Qoldau.kz قوسىمشاسى ءوتىنىشىمىزدى قابىلداماي تۇر. قازىر 16 پايىزبەن تولەپ جاتىرمىن. ەندى العان مالىمدى ساتپاسام, كەپىلگە قويىلعان باسپانامنان ايىرىلىپ قالاتىن ءتۇرىم بار, – دەيدى كاسىپكەر.
بۇل ماسەلەنى شارۋالارمەن بىرگە «سىرداريا-1» نەسيە سەرىكتەستىگى باسشىلىعى كوتەرىپ وتىر. سەرىكتەستىكتىڭ باسقارما توراعاسى المات ابدۋللاەۆ مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا ءار ۇيىمنىڭ مىندەتى ايقىن ەكەنىن ايتادى. بىرەۋىنىڭ جۇمىسى جۇيەسىنەن جاڭىلسا, ءىس العا باسپايدى. ونىڭ مىسالى, وسى سۋبسيدياعا سەنىپ سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ جۇرگەن كاسىپكەرلەر. سەرىكتەستىك سوڭعى بەس ايدا 45 شارۋا قوجالىعىنا 850 ملن تەڭگە نەسيە بەرىپتى. قازىر سولاردىڭ بارلىعى سۋبسيديا الا الماي وتىر.
– نەسيە سەرىكتەستىكتەرى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» ارقىلى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرادى. بۇل باعدارلامالاردىڭ بارلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تەحنيكا, مال جانە تاعى دا باسقا زاتتار الۋعا باعىتتالعان. باعدارلامانىڭ شارتى بويىنشا نەسيە 14-16 پايىز ارالىعىندا بەرىلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن ەرەجەگە ساي سول 16 پايىزدىڭ 10 پايىزى سۋبسيديالاۋعا جاتۋى كەرەك. سولاي بولىپ تا كەلگەن. بىراق 2020 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىن بۇل ەرەجە جۇمىس ىستەمەي تۇر. ۇكىمەتتىڭ 10 پايىزدىق سۋبسيديالاۋدان باس تارتۋ سەبەبىن دە سۇراعانبىز, «بيۋدجەتتە قارجى جوق» دەگەن جاۋاپ الدىق, – دەيدى «سىرداريا-1» نەسيە سەرىكتەستىگىنىڭ باسقارما توراعاسى.
مۇنداي جاعداي ەلىمىزدىڭ وزگە دە ايماقتارىندا كەزدەسىپ وتىرعان كورىنەدى. باسقارما توراعاسى بۇل سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋمەن قاتار, شارۋانىڭ مەملەكەتتىك قولداۋعا دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرەتىنىن ايتىپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اۋىلشارۋاشىلىق باعىتىنداعى باعدارلامالاردا تۇراقتىلىق جوق. قولداۋ شارالارىنىڭ ەرەجەسى ءجيى وزگەرەتىندىكتەن شارۋالار ۇزاق مەرزىمدى جوسپار جاساۋعا ق ۇلىقسىز.
بۇل ماسەلەدەن وبلىستاعى كاسىپكەرلەر پالاتاسى دا حاباردار. پالاتانىڭ ءبولىم باسشىسى جاسۇلان سەرىكوۆ بىلتىردان باستاپ وسى پروبلەماعا بايلانىستى كاسىپكەرلەر حابارلاسا باستاعانىن ايتادى. جىل سوڭىندا پالاتا وبلىس اكىمدىگىنە حات تا جازعان. سودان بەرگى 5 اي ىشىندە «سىباعا», «اگروبيزنەس» باعدارلامالارى اياسىندا نەسيە العانداردىڭ جاعدايى ءتىپتى كۇردەلەنە ءتۇستى.
– جاسىراتىنى جوق, بىزدە قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا الىنعان نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ قاعازدا بار دا, ءىس جۇزىندە جوققا اينالىپ تۇر. ماسەلە جاقىن ارادا شەشىلمەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ كوبىنىڭ جۇمىسى توقتايدى. مىسالى, ءبىر عانا «سىرداريا-1» نەسيە سەرىكتەستىگى سوڭعى بەس ايدا 45 شارۋا قوجالىعىنا نەسيە بەرگەن. ال وبلىستا وسىنداي 7 نەسيە سەرىكتەستىگى بار. وسىدان-اق قانشا شارۋانىڭ قولداۋعا سەنىپ, قارىزعا باتىپ وتىرعانىن ەسەپتەي بەرىڭىز, – دەيدى جاسۇلان سەرىكوۆ.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعان مەملەكەتتىك باعدارلاماداعى بۇل ولقىلىق ۋاكىلەتتى ورگان – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان قارجىنىڭ دۇرىس جوسپارلانباعانىنان بولۋى مۇمكىن. ەندى ونى ورنىنا كەلتىرۋ ۇكىمەتتىڭ قولىندا تۇر. نەسيەدەگى 10 پايىزدىق مىندەتتەمەنى الىپ تاستاسا شارۋا ءۇشىن كوپ جەڭىلدىك بولار ەدى.
– جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, تالاي شارۋا قوجالىعى جۇمىسىن توقتاتارى ءسوزسىز. ولاردىڭ نەسيە تاريحى بۇزىلاتىنىن دا ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. بۇل نەسيە سەرىكتەستىكتەرىنىڭ رەيتينگىنە دە تىكەلەي اسەر ەتەدى, – دەيدى پالاتا مامانى.
باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا ەپيزووتيالىق جاعدايى ەرەكشە سانالاتىن سىردا ت ۇلىكتىڭ قاي ءتۇرىن دە ءوسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ال مىنا ماسەلە وسىعان قاراماستان, ءورىستى مالعا تولتىرعان ەلدەگى ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن ەش ەتكەلى تۇر. بۇعان بايلانىستى ءتيىستى ورىندارعا حات جازىلىپ, ۇسىنىس تا بەرىلدى. ەندىگى ءۇمىت ۇكىمەتتە.
قىزىلوردا وبلىسى