بي – ۇلت مادەنيەتىنىڭ بيىك شىڭى

حالىقارالىق بي كۇنىن وتاندىق حورەوگرافتار دا كەڭىنەن اتاپ وتەدى. وسىعان وراي ءبىز قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسى زاماناۋي قازاق ءبيىن دامىتۋعا قالاي ۇلەس قوسىپ جاتقانى تۋرالى بايانداۋدى ءجون كوردىك.

قازاق ءبيى دەگەنىمىز – اۋەن مەن ىرعاققا ۇيلەسە قوزعالۋ عانا ەمەس, بۇل تۇتاس ۇلتتىڭ مادەنيەتى مەن ءداس­­تۇرى. قازاق ءبيىنىڭ كاسىبي ساحنادا كورسەتىلە باستالۋى قازاقستانداعى تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزى قالانۋىمەن بايلانىستى. اسىرەسە, جۇمات شا­نين, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ سەكىلدى مۋزى­كالىق تەاتر رەجيسسەرلەرى بي ونە­رىنە قاجەتتى سيۋجەتتەر تاۋىپ, مۋ­زىكالىق سۇيەمەلدەۋ تاڭداۋعا زور ۇلەس قوستى. سونىمەن قاتار شارا جيەنقۇلوۆا, اۋباكىر ىسمايى­لوۆ, الي اردوبۋس, الەكساندر الەك­­ساندروۆ, نۇرسۇلۋ تاپالوۆا, الماس بەكبوسىنوۆ جانە باسقا دا ونەر ماي­تالماندارىنىڭ ەسىمدەردى ۇلت­تىق حورەوگرافيا تاريحىنا ەسىمدەرى التىن ارىپتەرمەن جازىلدى. ال, داۋرەن ءابىروۆ, زاۋىربەك رايباەۆ, ولگا ۆسەۆولودسكايا-گولۋشكەۆيچ, مىڭتاي تىلەۋباەۆ, بولات ايۋحانوۆ سەكىلدى بالەتمەيستەرلەر بۇگىندە قازاقستاندىق حورەوگرافيا ونەرىنىڭ كلاسسيكتەرىنە اينالدى.

ەلوردادا حورەوگرافيالىق ونەر شەبەرلەرىنىڭ ۇستاحاناسى – قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكا­دەميا­سىنىڭ پايدا بولۋىمەن قازاق ءبيىنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. اكادەميا وقىتۋشىلارى الدارىنا ۇلكەن مىندەت قويدى – تا­لىمگەرلەردىڭ بويىندا ۇلتتىق ما­دەنيەتكە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ماق­تانىش سەزىمىن تاربيەلەۋ. قازاق ءبيىن زەرتتەپ, ونىڭ ساقتالۋىنا سۇ­بەلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن جاس عا­لىم­داردىڭ اراسىندا اكادەميا وقىتۋشىسى, ايگىلى حورەوگراف, «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» رەسپۋبليكالىق جوباسىنىڭ جەڭىم­پازى, تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, كوپتەگەن قويىلىمدار­دىڭ اۆتورى انۆارا سادىقوۆا­نى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.

قازىرگى ۋاقىتتا انۆارا سادى­قوۆا قازاق ءبيىنىڭ دامۋىنا اتسالىسىپ جۇرگەن حورەوگرافتاردىڭ بىرەگەيى بولىپ تابىلادى. ونىڭ جەكە باسىنىڭ تالانتىن جانە دا­­­رىن­دى ستۋدەنتتەرى ورىندايتىن ەكس­كليۋزيۆتى قويىلىمدارىن وتان­دىق قانا ەمەس, شەتەلدىك كو­رەرمەندەر دە جوعارى باعالاۋ­دا. بۇگىنگى قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ ­جار­­قىن وكىلدەرى – «تۇران» فول­ك­لور­لىق-ەتنوگرافيالىق انسام­بلى­مەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ قا­زاق ءبيىن تانىمال ەتۋ جولىنداعى ەرەك­­شە جەتىستىك دەسەك تە بولادى. بيىل ۇجىم ءوزىنىڭ 13 جىلدىعىن اتاپ وتۋدە, ونىڭ رەپەرتۋارىندا 40-تان استام شىعارما بار جانە وسى ۋاقىتقا دەيىن الەمنىڭ 70 ەلىن­دە 600-دەن استام كونتسەرت وتكى­زىپ ۇلگەردى.

انۆارا سادىقوۆانىڭ ايتۋىن­شا, ول «تۇران» ءانسامبلىنىڭ شى­عارماشىلىعىمەن 10 جىل بۇرىن كومپوزيتور اق­توتى رايىم­قۇ­لو­ۆا­نىڭ مۋزىكا­سىنا قويىلعان «تول­عاۋ» حورەوگرافيالىق كومپوزيتسياسىن قويعاندا العاش رەت تانىسقان ەكەن. جەمىستى ىنتىماقتاستىق 2016 جىلى قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسى اشىلعان كۇننەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن جالعاسۋدا.

وسىنداي قىسقا مەرزىمدە اكا­دەميانىڭ رەپەرتۋارى «بال­بو­بەك», «جاستار», «قىزعالداق», «قوس اققۋ», «اققۋلار» جانە باسقا دا «تۇران» ءانسامبلىنىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارىنا قويىلعان حورەو­گرافيالىق نومىرلەرمەن تولىقتى. بي مەن مۋزىكالىق دۋەتتىڭ ءسات­تى بولعانى سونشالىق, اكادەميا ستۋدەنتتەرى حالىقارالىق باي­قاۋ­لار مەن فەستيۆالدەرگە شاقىرۋ الىپ, الەمدىك ونەر شەبەرلەرىنىڭ نازارىنا ءتۇسىپ, ماقتاۋلارىنا يە بولا باستادى.

العاشقى شەتەلدىك ساپار 2016 جىلدىڭ قازان ايىندا پەكيندە وتكەن «Beijing International Dance performance series» حالىقارالىق بي ونەرى فەستيۆالىنە قاتىسۋ بولدى. اكادەميا ستۋدەنتتەرى «تامىر» اتتى ارنايى باعدارلامامەن قى­تايلىق كورەرمەندەر الدىندا ونەر كورسەتىپ, قازاق ءبيىنىڭ بارلىق سۇ­لۋلىعىن لايىقتى كورسەتە ءبىلدى. وسى باعدارلاماعا كىرگەن «تۇران» ءانسامبلىنىڭ ورىنداۋىنداعى «مۇ­كەي» كۇيىنە قويىلعان ء«تاڭىر مەن ۇماي» ءبيى كەيىن دە تالاي رەت حا­لىق­ارالىق فەستيۆالدەرگە قاتىستى.

2017 جىلى ارۋجان باقىت­قىزى مەن سۇلتانبەك عۇمار قا­زاق­­ستان شىعارماشىلىق جاس­تار فەس­تيۆالىنىڭ جەڭىمپازدا­رى اتان­­­عاننان كەيىن, پاريجدەگى يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ شاقىرۋىن الىپ, ءوز ونەرلەرىن فرانتسيا ەلىندە كورسەتتى. ولار ء«تاڭىر مەن ۇماي» حورەوگرافيالىق كومپوزيتسياسىن ورىنداپ, كورەرمەندەرىن قا­زاق ءبيى­نىڭ سۇلۋلىعىمەن تاڭعال­دىردى... وسى حورەوگرافيالىق قو­يىلىم­مەن قازاق ۇلتتىق حورەوگرا­فيا اكا­دەمياسىنىڭ ستۋدەنتتەرى شۇعىلا ادەپحان مەن سۇلتانبەك عۇمار (بۇگىن ولار «استانا وپەرا» تەات­رىنىڭ سوليستەرى) بيشىلەر اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان «مالىي نۋرەەۆسكي» (ۋفا) حا­لىق­ارالىق فەستيۆالىنە دە بارىپ قايتتى.

2018 جىلى اكادەميانىڭ وقۋ­­­شىلارى ايداروۆا ليمارا, يكبا­لوۆا ۆەگا, حۆان امير, قالي دىن­مۇحامەد «تۇران» ءانسامبلىنىڭ «بال­بوبەك» شىعارماسىنا قويىل­عان حورەوگرافيالىق كومپوزيتسياسىن رەسەيدە وتكەن «بي الەمىندە» اتتى حالىقارالىق فەستيۆالدە جوعارى دەڭگەيدە كورسەتە الدى; سونداي-اق لاتۆيادا وتكەن XV حا­لىقارالىق «ريگا كوكتەمى» حورەو­گرافيالىق فەستيۆال-بايقاۋىنىڭ گالا-كونتسەرتىندە ايداروۆا ليمارا «تۇران» مۋزىكاسىنا قويىلعان «قىزعالداق» حورەوگرافيالىق مينياتيۋراسىمەن 1-ءشى ورىنعا يە بولىپ, لاۋرەات اتاعىن الدى.

وسى جەڭىستى ءتىزىمدى جال­عاس­تىر­عان اكادەميا ستۋدەنتتەرىنىڭ تاعى ءبىر جارقىن جەتىستىگى – 2020 جىلى وتكەن «World Folk Vision» دۇنيەجۇزىلىك ۇلتتىق مادەنيەتتەر مەن ونەر بايقاۋ-فەستيۆالىندە ەكىنشى ورىن الۋى. «اققۋلار» ءبيى الەمنىڭ 115 ەلىنەن كەلگەن 3,5 مىڭ قاتىسۋشىنىڭ اراسىندا ۇزدىكتەر قاتارىنا ەندى.

ودان باسقا, «تۇران» ءانسام­بلىنىڭ شىعارمالارىنا قويىلعان حورەوگرافيالىق كومپوزيتسيالار – ايگىلى بالەتمەيستەر ايگۇل تاتي ساحنالاعان «بالبالاپان» قويىلىمىن, انۆارا سادىقوۆا ساحنالاعان ء«تاڭىرى مەن ۇماي» جانە «جاستار» قويىلىمدارىن كورەرمەندەر قازاق ۇلتتىق حورەو­­گرافيا اكادەمياسىنىڭ ازەر­باي­جان مەن وزبەكستانعا گاسترول­دىك سا­پارلارى اياسىندا كورە الدى.

«تۇران» ەتنو-توبىنىڭ مۇ­شە­سى سەرىك نۇرمولداەۆ قازاق ۇلت­تىق حورەوگرافيا اكادە­ميا­سى­نىڭ پە­داگوگتەرىمەن جۇمىس ىستەۋ انسامبل ءۇشىن ماڭىزدى تاجى­ريبە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «حورەو­­گرا­فيا سالا­­سىنداعى جە­مىستى ىنتى­ماق­تاستىق انۆارا سادى­قو­ۆادان باس­تالدى. ءبىزدىڭ تۋىن­دىلارىمىز­عا قويىلىم, بي قويعاندار كوپ, بىراق ءبىز بۇعان ارقاشان كۇمان­مەن قارايتىنبىز, ويتكەنى مۋزىكا سالاسىنداعى سۋ­رەتشىلەر رەتىندە ءبىز ويىمىزدى تۇسىنگەنىن, ونى قوزعالىسپەن ءدوپ جەتكىزگەنىن جانە وسىنىڭ ءبارىن ىشتەي دۇرىس قابىلداعانىن قالايمىز. انۆارا سادىقوۆا وسىنى جۇزەگە اسىرا ال­عان ادامداردىڭ ءبىرى بولىپ شىق­تى. ارينە, ءبىز ۇزاق ۋاقىت ەتەنە جۇ­مىس ىستەۋدى كوزدەپ وتىرمىز. سەبەبى ۇلت­تىق حورەوگرافيا اكادەمياسى بالەت ونەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ تۇ­تاس ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. وسى بىرەگەي وقۋ ورنىنىڭ تار­بيەلەنۋشىلەرىمەن ءبىر ساحنادا ونەر كورسەتۋگە ءاردايىم قۋا­نىش­تىمىز», دەيدى مۋزىكانت.

اكادەميانىڭ «تۇران» ان­سام­­بلىمەن جاساعان سوڭعى جۇمىس­تارىنىڭ ءبىرى – باۋىرجان بەك­مۇحامبەتوۆتىڭ «جەتىسۋىم» كۇ­يىنە قويىلعان جەكە ءبيى. 1-كۋرس ستۋ­دەنتى ىڭكار ايدارحانقىزىنىڭ ورىن­داۋىنداعى بۇل بي بيىل العاش رەت اكادەميانىڭ ناۋرىز مەيرامىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان كونتسەرتتىك باعدارلاماسىندا ۇسىنىلدى.

«ارينە, ءبىزدىڭ «تۇران» انسام­بلىمەن ىنتىماقتاستىعىمىز ۇزاق مەرزىمدى. ولاردىڭ قازاق حورەوگرافياسىن ناسيحاتتاۋ­دىڭ جاڭا تۇرلەرىن ىزدەۋگە باعىتتال­عان شى­عار­ماشىلىق جۇمىسى ءبىزدى قۋان­تادى جانە شابىتتاندىرادى. «تۇراننىڭ» تۋىندىلارى ماحابباتتى, ءولىمدى, ازاپتى, قۋانىشتى, باقىتتى بەينەلەيتىن ءارتۇرلى تاقى­رىپتاردى قامتيدى, قازاق دالا­سىنىڭ تاريحى تۋرالى باياندايدى», دەيدى حورەوگراف انۆارا سادىقوۆا.

اكادەميا وقىتۋشىلارى, ستۋ­دەنتتەرى مەن «تۇران» مۋزىكالىق ۇجىمىنىڭ شىعارماشىلىق بىر­لەستىگى بەدەلدى ماراپاتتارعا قول جەتكىزۋگە عانا ەمەس, وتاندىق جا­نە شەتەلدىك كورەرمەندەر اراسىن­دا قازاق مادەنيەتىنە دەگەن سۇيىس­پەنشىلىكتى ارتتىرۋعا دا مۇم­كىندىك بەرەدى.

ادەمى بي مەن اۋەزدى مۋزىكانىڭ نەگىزى – شابىت پەن يمپروۆيزا­تسيا. انۆارا سادىقوۆا مەن «تۇران» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءان­سامبلىنىڭ ۇجىمى سياقتى شى­­عار­ماشىل جاندار ونى قا­زاق حال­قىنىڭ باي مادەنيەتى مەن تاريحىنان الادى. ال ولاردىڭ تالانتى مەن كاسىبيلىگى ەڭبەكسۇيگىشتىك پەن ادالدىقپەن ەسەلەنە وتىرىپ, ەكى ونەردىڭ جارىق دۋەتىن ونەر شىڭىنا جەتەلەيتىنى جانە بۇكىل الەمگە قازاق مادەنيەتىن پاش ەتە­تىنى ءسوزسىز.

تالعات سادىق ۇلى