تابيعاتتىڭ تىنىسىن تارىلتپاۋى ءتيىس
وبلىستا ەرلان نىعماتۋلين باستاعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ەكولوگيا جانە تابيعات پايدالانۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى ۆ. كوتوۆيچ, م. يتەعۇلوۆ, ۆ. نەحوروشەۆ, ۆ. دوسكالوۆ, ي.چيركاليندەر جانە باسقا دا دەپۋتاتتار بولىپ, اقسۋ جانە وبلىس ورتالىعىنداعى بىرقاتار كاسىپورىنداردى ارالادى. ءوندىرىستى ءوڭىر ءۇشىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ەكولوگيا, تابيعاتتى قورعاۋ جونىندە كوشپەلى وتىرىس تا وتكىزدى. بۇل دەپۋتاتتار توبى وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن دا ءبىزدىڭ وڭىرگە كەلىپ, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ەكولوگيانى قالاي ساقتاپ, قورعاپ جاتقاندارىن كورىپ كەتكەن بولاتىن. وسى جاققا ەكىنشى رەت بەت بۇرعاندارىنان وسى ەكى جىلدا قانداي وزگەرىستەر بولعانىن انىقتاۋدى ماقسات ەتىپ قويعاندارىن بىلدىك. جالپى, ENRC تابيعي رەسۋرستار كورپوراتسياسى قۇرامىنا ەنەتىن ءوندىرىس ورىندارىن ارالاعان دەپۋتاتتار كورگەن-تۇيگەندەرىنە وراي ءسوز قوزعاپ, كوشپەلى وتىرىس بارىسىندا قورىتىندى جاسادى. كەڭەستە كورپوراتسيانىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى فەليس ۆۋليس كورپوراتسيانىڭ قۇرامىنا ەنەتىن جەرگىلىكتى “قازحروم”, “قازاقستان ءاليۋمينيى”, “قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى”, “ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى” سياقتى زاۋىتتاردىڭ اتقارىپ جاتقان ىستەرى جايلى مالىمەتتەر بەرىپ ءوتتى. الىپتار تىزبەگىن قۇرايتىن كورپوراتسيادا بۇل كۇندەرى 65 مىڭداي ادام ەڭبەك ەتەدى. ءوندىرىس ورىندارىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندە كادىمگىدەي ەكولوگيالىق ساياسات جۇرگىزىلۋدە دەۋگە بولادى. زاۋىتتاردىڭ اينالاسىن كوگالداندىرۋ, كورىكتەندىرۋ جۇمىستارى جۇرۋدە. مىسالى, جاڭادان سالىنعان ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ اينالاسىنا 3,4 گەكتار جەرگە اعاشتار وتىرعىزىلدى. بارا-بارا زاۋىت اۋماعىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى تۇگەلدەي كوگالداندىرىلىپ, جاسىل جەلەككە, گۇلزارلارعا اينالادى.
ەرلان نىعماتۋلين باستاعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەكى كۇن بويى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تابيعاتقا تيگىزەتىن زياندى جاعدايلارى تۋرالى جان-جاقتى مالىمەتتەر الدى, وزدەرى كوزبەن كورگەن وسى زالالدى قالاي جويۋ كەرەكتىگى جايلى ءسوز قوزعادى. از دا بولسا, جاقسى ىستەر جاسالىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىنشە, جالپى الەمدىك دەڭگەيدە قولداۋعا يە بولعان زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى عانا تابيعات تازالىعىن ساقتاپ قالا الامىز. وڭىردە ءوندىرىس ورىندارى كوپ شوعىرلانعاندىقتان, ولاردان شىعاتىن زياندى قالدىقتار از ەمەس. بۇل — ادامدار دەنساۋلىعىنا وتە زيان. قورشاعان ورتانى لاستايدى. ءتۇرلى اۋرۋلار كوبەيەدى.
اقسۋ قالاسىنداعى “ ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا” اق-تا بولعان ەكولوگيا جانە تابيعات پايدالانۋ جونىندەگى كوميتەت مۇشەلەرى بۇگىنگى كۇنى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستى. ستانسا بىلتىر 13478 گۆت/ساعات ەلەكتر قۋاتىن ءوندىردى. بۇل كۇندەرى كورپوراتسيا 2016 جىلعا دەيىن بارلىق ەنەرگوبلوكتاردى ىسكە قوسىپ, ءوندىرىس ورنىنىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جولىندا جۇمىس جاساۋدا. قازىر №2 ەنەرگوبلوك قالپىنا كەلتىرىلۋدە. بۇل ءوندىرىس قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ بولماۋىنا دا وڭ اسەر ەتەدى.
كورپوراتسيا زياندى قالدىقتاردان ارىلۋ ءۇشىن بىرنەشە ەلەكتر سۇزگىشتەر ورناتقان. ەندى ءبىر-ەكى جىلدا بارلىعى 18 ەلەكترسۇزگىشتەر ورناتىلىپ, اقسۋ قالاسىنىڭ ۇستىندەگى تۇتىندەر از دا بولسا سەيىلەر ءتۇرى بار. ءاربىر سۇزگى ءبىر جىلدا 7 مىڭ تونناداي ءوندىرىس قالدىقتارىن ۇستاپ قالاتىن كورىنەدى. ال, دەپۋتاتتار بولسا, ءبىر ەلەكتر سۇزگىشتى ورناتۋدىڭ قۇنى 4 ميلليون اقش دوللارى شاماسىندا تۇراتىنىن ءبىلدى. ءتىپتى, ءوندىرىس ورنىنىڭ ءوزىنىڭ بالىق شارۋاشىلىعى دا بار. مۇندا تابان بالىقتار وسىرىلەدى. زاۋىت ىشىندەگى وسىمدىك الەمى دە كوز تارتارلىقتاي. بۇل ماقساتقا جىلىنا 5 ميلليون تەڭگە بولىنەدى. كورپوراتسيا قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىنا بىلتىر 18,6 ميلليون اقش دوللارىن جۇمساعان. زاۋىتتىڭ 70-كە جۋىق جۇمىسشىسى جاڭا ءۇي الىپتى. اقسۋداعى فەرروقورىتپا زاۋىتى دا تابيعاتتى قورعاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. كوميتەت مۇشەلەرى بيىل ەكىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلعالى تۇرعان “قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى” اق-تا بولىپ, جۇمىسشىلار قارالاتىن مەديتسينالىق ورتالىقتى ارالاپ كوردى. زاۋىتتا سىرتقا شىعارىلاتىن گاز قالدىقتارى ارنايى قوندىرعى ارقىلى سۇزگىشتەردە تۇتىلىپ قالادى ەكەن. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, “ENRC PLC” كومپانياسى باس اتقارۋشى ديرەكتورى فەليكس ءۆۋليستىڭ ايتۋىنشا, وسى زاۋىت شىعاراتىن ا-8, ا-85 ماركالى اليۋميني ونىمدەرى بىلتىر لوندونداعى مەتالل بيرجاسىندا تىركەلدى. ياعني, ساپالىق كورسەتكىشتەرى بارلىق جاعىنان الەمدىك تالاپتارعا ساي دەگەن ءسوز. ەلەكتروليز جانە اليۋميني زاۋىتتارىنىڭ پرەزيدەنتى ا. يبراگيموۆ قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدارلاماسىنا جىلىنا 700 ميلليون تەڭگە جۇمسالاتىنىن ايتىپ ءوتتى. بىلتىر كوپ پاتەرلى جاڭا ءۇي بەرىلدى. بيىل دا سونداي ءبىر ءۇي قۇرىلىسى اياقتالىپ قالدى. وبلىس ورتالىعىنداعى 250 بالاعا ارنالعان بالاباقشا 1 ماۋسىم – بالالاردى قورعاۋ كۇنى پايدالانۋعا بەرىلمەكشى. بۇل كومپانيانىڭ العا قويعان ماقساتتارىنىڭ ءبىرى, ياعني پاتەرى بار, بالاسىنا مەكتەبى, بالاباقشاسى بار جۇمىسشى الاڭسىز ەڭبەك ەتە الادى. جاستار تۇراقتى جۇمىس تابادى, ورنىعىپ قالادى. بۇل ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىندى ءتۇبىرىنىڭ شەشىلۋى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا كەپىل بولماق. ەكىنشى ماسەلە, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تابيعاتقا تيگىزىپ وتىرعان زالالدارىنا وراي تولەيتىن وتەماقى تولەمدەرى, ياعني تابيعاتتى لاستاۋشىلار جاي ىرىمىن جاساي سالماي, سايكەسىنشە ءتيىستى قارجىلارىن تولەپ وتىرۋلارى ءتيىس. بيۋدجەتكە بۇدان تۇسكەن قاراجات, وتىرىس بارىسىندا وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ ايتقانداي, الەۋمەتتىك سالالارعا جۇمسالادى. دەپۋتات ۆ.نەحوروشەۆتىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك مادەنيەتى جوعارى ەكەنى بايقالادى. ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ تازالىعى مەن ەكولوگيالىق ساقتىق شارالارىنا كوڭىل تولادى. ەكولوگيالىق قور قۇرۋدىڭ ەش قاجەتتىگى جوق. بۇل ءۇشىن ەكولوگيالىق اۋديت, مىندەتتى ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ جونىندەگى ەكولوگيالىق زاڭدار جۇيەسى بار. سولاردى ورىنداۋ كەرەك. بۇكىل الەمدە ەكولوگيالىق تالاپتار وسىلاي ورىندالادى. ەكولوگيا جانە تابيعات پايدالانۋ جونىندەگى كوميتەت توراعاسى ەرلان نىعماتۋلين وبلىستا ەكولوگيانى, تابيعاتتى قورعاۋدا, جالپى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ وسى سالادا وبلىس اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىندا جاقسى وزگەرىستەر بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جيىن سوڭىندا ENRC كورپوراتسياسى مەن وبلىس اكىمدىگى ءوزارا ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ باعىتىنداعى مەموراندۋمعا قول قويدى. ەندى وبلىس كورپوراتسيا بولگەن 2 ملرد. تەڭەگەگە جۋىق قارجىنى ءتۇرلى قايىرىمدىلىق شارالارىنا جانە جاڭا تۇرعىن ۇيلەر, الەۋمەتتىك سالالاردى وڭالتۋعا جۇمسايتىن بولادى.
فاريدا بىقاي.
پاۆلودار.