جاعدايىڭ قالاي, شەكاراشى؟

الاكولدىڭ تۇسىنان باستالعان شەكارا سىزىعى زايسان اسىپ, التايدىڭ ءورىن, ءتورىن باسىپ وتەدى. مۇنداي نۋلى, تاۋلى جەردى كىرپىك قاقپاي كۇزەتۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس شىعار. ەل ىرگەسىندە جۇرگەن ساربازداردىڭ جاعدايىن بىلەيىك دەپ, شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا شەكارا قىزمەتى دەپارتامەنتىنە حابارلاسقانبىز. 

شەكاراشىلار جۇمىسىنىڭ شەت جاعاسىن كۇزدىڭ كۇنى تۇكپىردەگى شىندىعاتايعا بارعان ساپارىمىزدا دا بايقاعانبىز. وڭاي ەمەس كورىندى. كەلىمدى-كەتىمدى تۋريستەردىڭ تولقۇجاتىن تەكسەرىپ, جۋرنالعا تىركەيدى, ءجۇرىپ-تۇرۋدىڭ ەرەجەسىن تاق-تۇق ەتىپ تۇسىندىرەدى. قوناقتاردىڭ ىشىندە اڭ-قۇسقا كوز سالعان قاسكويلەر دە جوقەمەس. سوندىقتان ساربازدار ولاردان دا كوزجازبايدى.

رادجان باتىرحانوۆ اتىنداعى زاستاۆا سوڭعى ەلدى مەكەننەن 50 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتىر. ەلۋدىڭ ءوزى 500 شاقىرىمعا پارا-پار. جولدىڭ ەڭ قيىنى – «وپاسنىي» اتالىپ كەتكەن قاۋىپتى ۋچاسكە. بۋىرقانعان بۇقتىرمانى جاعالاي جاتقانجولدىڭ توبەسىنەن تونگەن شاعىل تاس جازدىڭ جاڭبىرىندا اعىپ, ۇنەمى جولدى جاۋىپ قالادى. ونى تازالاۋعا زاستاۆانىڭ ساربازدارى جۇمىلدىرىلادى. ويتكەنى بۇل جولدىڭ وزگە ەشكىمگە اسا قاجەتى جوق. ساۋ ەتىپ اققان شاعىلدى كوشكىننىڭ جولدى جاۋىپ قالعانى تۇك ەمەس, تازالانادى. ال ساربازداردىڭ كولىگىنە قۇلاسا, كىم جاۋاپ بەرمەك؟ قۇداي ساقتاسىن! ونى ءبىر دەپ قويىڭىز. ەكىنشىدەن, شىعىستاعى شەكارا بولىمشەلەرىنىڭ تاريحى سوناۋ حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنان باستالعان. ياعني زاستاۆالاردىڭ ىرگەسى دە سول كەزدە قالانعان بولاتىن. ودان بەرى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. زاستاۆا عيماراتتارىنىڭ كوبى توزدى, جوندەۋ قاجەت.

– شىعىس شەكاراسىنىڭ سوڭعى شەبىندە ورنالاسقان رادجان باتىرحانوۆ اتىنداعى شەكارا بولىمشەسىنە باراتىن جولدىڭ جاعدايىماز ەمەس. كوكتەم, جاز مەزگىلىندە جولعا تاسقۇلاپ, جولدى جاۋىپ قالادى. ال قىستا جولدىڭ ۇستىنە سۋ جايىلىپ, مۇز قاتادى. جولدىڭ كەڭدىگى– ءتورت-بەس مەتر عانا. شەكاراشىلاردىڭ قوزعالىسىنا قاۋىپ توندىرەتىنى شىندىق. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جول جىلدا تەحنيكا كومەگىمەن تازارتىلادى. ازىق-ت ۇلىك, جەمشوپ, جانار-جاعارماي كۇزدە جەتكىزىلەدى. ساقتالۋ مەرزىمى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى عانا قاۋىپتى ايماققا دەيىن جەتكىزىلىپ, ءارى قاراي شەكاراشىلار وزدەرى الىپ كەتەدى. كەيبىر جاعدايدا تىكۇشاقتىڭ كومەگىنە جۇگىنەمىز. اتالعان جولداعى قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ۇشىن كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ باسشىلىعى دا كومەك كورسەتۋگە دايىن, – دەيدى شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا شەكارا قىزمەتى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, گەنەرال-مايور ەرلان الداجۇمانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, شىعىستاعى بىرقاتار شەكارا بولىمشەسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلمەكشى. ولاردىڭ قاتارىندا ر. باتىرحانوۆ اتىنداعى شەكارا بولىمشەسى دە بار. ودان بولەك, شەكارا بولىمدەرىن جاڭا تەحنيكا قۇرالدارىمەن, بايلانىستىڭ زاماناۋي تۇرلەرىمەن جابدىقتاۋ جوسپارلانىپتى.

ايتا كەتەرلىگى, شەكارا قىزمەتىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى جۇيەسىنە تولىقتاي تەڭەستىرىلگەن زامانعا ساي قۇرىلىم قۇرىلعان. ول شەكارا كۇزەتىن بارىنشا كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كۇشەيتە وتىرىپ, ءتۋريزمنىڭ, حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ دامۋىنا دا قولايلى جاعداي جاسالادى.

ەل ىرگەسىن قورعاپ جۇرگەن شەكاراداعى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى قالاي؟ بۇل سۇراقتى دا اتالعان دەپارتامەنت باسشىلىعىنا توتەسىنەن قويدىق. ولاردىڭ ايتۋىنشا, جالاقىدان بولەك, الەۋمەتتىك تولەمدەر, تۇرعىنۇي تولەمدەرى تولەنەدى. اسكەري قىزمەتشىلەرگە اقشالاي ۇلەس, قىزمەتتىك جالاقى اسكەري اتاقتارىنا, قىزمەتتىڭ ەرەكشە شارتتارىنا بايلانىستى بەلگىلەنەدى.

تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالساق, 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بارلىق اسكەري قىزمەتشىلەر ارنايى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ مودەلىنە وتكەن. بۇل باستى الەۋمەتتىك ماسەلە ەدى. بۇگىندە 13 مىڭنان استام اسكەري قىزمەتشى جەكە تۇرعىن ءۇي شوتتارىنا اۋدارىلاتىن تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىن الىپ وتىر.

– 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بارلىق ساناتتاعى اسكەري قىزمەتشىلەرگە اقشالاي جاردەماقى ورتا ەسەپپەن 75 پايىزعا ءوستى. قىزمەتتىڭ ەرەكشە جاعدايلارى ءۇشىن قوسىلاتىن ۇستەمەاقى 25-35 پايىزعا كوتەرىلدى. سەرجانتتىق جانە قاتارداعى قۇرامنىڭ لاۋازىمدارى بويىنشا دا تولەم نازاردان تىس قالمادى. زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋگە كەلەتىن بولساق, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ اسكەري قىزمەتشىلەر تولىقتاي زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋگە اۋىستىرىلدى. ياعني اسكەري قىزمەتشىنىڭ اسكەردەن بوساتىلعاننان كەيىن بىردەن زەينەتاقىنى تولىق كولەمدە الۋىنا مۇمكىندىك بەرىلدى. سونداي-اق زەينەتكەرلىك جاسىنا (63 جاس) جەتكەننەن كەيىن بجزق-دا اسكەري قىزمەتشىلەر 2016 جىلعا دەيىن قالعان زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىنالۋعا قۇقىلى, – دەدى شەكارا قىزمەتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پولكوۆنيك تولەۋجان ءجۇنىسوۆ.

ءيا, اسكەري قىزمەتشىلەرگە مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك جاعداي جان-جاقتى قاراستىرىلعان. ءتىپتى وتباسى مۇشەلەرىنە دەيىن مەديتسينالىق قولداۋ اسكەري مەديتسينالىق مەكەمەلەردە بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. اسكەريلەر ناۋقاستانىپ قالسا, اسكەري مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە جاراقات السا, ساناتوريلەرگە جىبەرىلەدى. اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلعان جانە 20 جىل ەڭبەك ءوتىلى بار اسكەري قىزمەتشىلەرگە اسكەري مەديتسينالىق مەكەمەلەردە مەديتسينالىق كومەك تەگىن كورسەتىلەدى. ال ەڭبەك ءوتىلى 25 جىل بولعان اسكەري قىزمەتشىلەرگە كۋرورتتىق ەمدەلۋ تەگىن. بۇعانقوسا, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ بالالارى بالاباقشالارعا, مەكتەپتەرگە كەزەكتەن تىس ورنالاسادى.

پولكوۆنيك تولەۋجان ءجۇنىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, شەكارا قىزمەتىندە مەرزىمدى اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن ساربازدار دا بار.

– ءبىز بىلتىر كۇزدە وتان الدىنداعى بورىشىمىزدى اتقارۋ ءۇشىن سالتاناتتى تۇردە «ورەل» شەكارا بولىمشەسىنە اتتاندىق. سودانبەرى اسكەردەگى ءومىرىمىز جالعاسىپ كەلەدى. اسكەري ومىر جىگىتتەردى شيراتتى. بورىشىمىزدى ابىرويمەن اتقارۋعا تىرىسامىز, – دەدى «ورەل» شەكارا ءبولىمىنىڭ اسكەري قىزمەتشىسى جاراس جاسۇلان ۇلى.

شەكارادا ساربازدارعا ارتىلعان مىندەت تە, جاۋاپكەرشىلىك تە از ەمەس. قىراعىلىق قاجەت. الەمدى جايلاعان COVID-19 ىندەتى كەزىندە ەل ىرگەسىن بۇرىنعىدان ەرەكشە جاعدايدا قورعاۋعاتۋرا كەلگەن. ودان بولەك, ۇساق-تۇيەك قىلمىستاردا ورىن الماي تۇرمايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى ارقىلى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتتىڭ شەكارا ناريادتارى جالپى سالماعى 1633,23 گرامم ەسىرتكى زاتتاردى تاسىمالداۋدىڭ 10-نان اسا فاكتىسىنىڭ جولىن كەسكەن. تىيىم سالىنعان كونتراباندالىق تاۋارلاردى تاسىمالداۋدىڭ 8 فاكتىسى, 22 ۇرلانعان اۆتوكولىك اشكەرەلەندى. ءبىر جىل ىشىندەعانا شىعىس قازاقستاندا 8 مەملەكەتتىك شەكارانى, 66 مەملەكەت سىزىعى رەجىمىن, 411 شەكارا رەجىمىن بۇزۋشى ۇستالدى. 149 ادامنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا كەلۋ تارتىبىن بۇزعاندىعى انىقتالدى.

جالپى, شەكارا قىزمەتىندە كادر تاپشىلىعى جوق بولعانىمەن, بىلتىرعى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى قوسىمشا بوس لاۋازىمدار پايدا بولعان. اتاپ ايتساق, كەلىسىمشارت نەگىزىندە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, ۆەتەرينارلار, جۇرگىزۋشىلەر, كينولوگ, اسپاز, ءورتسوندىرۋشى, سلەسار, تراكتورشى, دانەكەرلەۋشى سىندى ماماندار جەتىسپەيدى.