تاراز قالاسىنان شىعىپ جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى اسا اۋىلىنا باراتىن «تاراز-اسا» باعىتىنداعى تاسجولدىڭ بويىندا تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن فوسفوگيپس قالدىقتارى بار. بۇعان جۇرتتىڭ كوزى دە ۇيرەنىپ كەتكەن. ال بۇل اۋماق تاراز قالاسىمەن ىرگەلەس, سونداي-اق ماڭىندا جامبىل اۋدانىنا قارايتىن بىرنەشە اۋىل ورنالاسقان. وسى اۋماقتا «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە قاراستى مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى.
جالپى, وڭىردەگى ءىرى ءوندىرىس ورنى ەلىمىزگە عانا ەمەس, بىرقاتار شەت مەملەكەتكە دە تانىمال. كۇنىنە مىڭداعان توننا ءونىم وندىرەتىن كاسىپورىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋدا. الايدا جامبىل اۋدانى شايقورىق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى وسى فوسفوگيپس توگىندىلەرىنە بايلانىستى شاعىمدانۋدا. جەل تۇرعان ۋاقىتتا زاۋىتتان شىققان الگى قالدىقتار ۇشىپ, اۋىلدى شاڭ باسىپ قالادى ەكەن. سونداي-اق جەرگىلىكتى جۇرت مۇنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زيانى بولا ما دەپ تە الاڭداۋلى.
قازىرگى كەزدە بۇل جەردە شامامەن 13 ملن توننادان استام فوسفور ءونىمىنىڭ قالدىعى بار. مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتى مەن ودان ءارى ورنالاسقان جاڭا جامبىل فوسفور زاۋىتىنان شىعاتىن قالدىقتار تالاي جىلدان بەرى وسى جەرگە ءۇيىلىپ كەلەدى. ال ەندى اتالعان كاسىپورىنداردا جىل سايىن ءونىم كولەمى ارتىپ كەلە جاتقاندىقتان, ودان شىعاتىن فوسفوگيپس تە كوبەيىپ وتىر. تۇرعىندار تالاي رەت دابىل قاعىپ, ماسەلە كوتەرگەنىمەن, ونىڭ شەشىلەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. ءبىز اتالعان ماسەلە بويىنشا شايقورىق اۋىلىنا ارنايى بارىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسكەنىمىزدە, ولار قالدىقتاردىڭ اۋىلعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن, ماسەلە تالاي رەت كوتەرىلسە دە ءتيىستى ورىنداردان ەشقانداي دا شەشىم قابىلدانباعانىن ايتتى.
«وڭىردە جاقىندا عانا قاتتى داۋىل تۇرعانىن ءبارىڭىز بىلەسىزدەر. سول كەزدە فوسفوگيپس قالدىقتارىنىڭ شاڭى اۋىلدى باسىپ قالدى. ءتىپتى شاڭ ءۇيدىڭ ىشىنە دەيىن كىرىپ كەتتى. ءارى مۇنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زيانى بار ما دەپ قورقامىز. سەبەبى وسى ۋاقىتتا مالدىڭ ءبىرازى ءىش تاستادى. جاڭا سالىنعان الما باق قۋراپ قالدى. جەرگىلىكتى باسشىلار وسى ماسەلەنى شەشىپ بەرسە ەكەن دەيمىز», دەيدى اۋىل تۇرعىنى باقىت يماناليەۆ.
«بۇل ماسەلەنىڭ تۋىنداعانىنا تالاي جىل بولدى. جىل وتكەن سايىن قالدىقتاردىڭ كولەمى دە ارتىپ كەلەدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن اۋىلدا سيىرلاردىڭ ءتىسى ءوسىپ كەتكەن, تالداردىڭ جاپىراقتارى وزدىگىنەن قارايىپ كەتكەن جاعدايلار بولعان. مۇنىڭ ءبارى فوسفوگيپس قالدىقتارىنىڭ شاڭىنان ەمەس پە ەكەن دەپ ويلايمىن. زاۋىتتىڭ باسشىلىعى ونى كوشىرۋگە شاماسىنىڭ كەلمەيتىنىن ايتۋدا. ماسەلەنى قازىر شەشۋ دە قيىندىق تۋدىرۋدا. ەكى ورتادا قاراپايىم حالىق قينالىپ وتىر. تىم قۇرىسا جان-جاعىنا تال ەگىپ, ءۇستىن جاۋىپ ءبىر ارەكەت جاساسا دەگەن ويىمىز بار. ودان كەيىن اۋىل سازدى جەردە ورنالاسقان. الگى قالدىقتاردىڭ زيانى اۋىز سۋ ارقىلى كەلە مە دەپ تە قورقامىز», دەيدى تاعى ءبىر اۋىل تۇرعىنى سەرىك لەسباەۆ.
بۇل رەتتە تۇرعىنداردىڭ ءۋاجى ورىندى. ءتىپتى, كەيبىر تۇرعىندار اۋىلدان كوشىپ تە كەتىپتى. بىراق بارلىق ەلدىڭ اۋىلدان كوشۋگە مۇمكىندىگى جوق. قازىرگى كەزدە اۋىلدا ءتورت مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى. دەگەنمەن تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى مۇقاش ەسكەندىروۆ اۋىلعا گاز تارتۋعا, سپورت الاڭدارىن سالۋعا جانە وزگە دە شارۋالارىنا دەمەۋشىلىك جاساپتى.
اۋىلدىقتار فوسفوگيپستىڭ جەلدى كۇنى كوز اشتىرمايتىن شاڭى ءوز الدىنا, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە دە الاڭداپ وتىر. بۇل ماسەلە – تۇرعىنداردىڭ بارىنە ورتاق. اۋىلدىقتار قالدىقتاردى كوشىرمەسە دە, ونىڭ حالىققا ءبىر زيانى تيمەيتىن ارەكەت جاسالسا دەيدى. ەندى بۇل ماسەلەنىڭ قالاي شەشىلەتىنىن ءبىلۋ ماقساتىندا ءبىز مۇقاش ەسكەندىروۆتىڭ وزىمەن جولىقتىق. ەڭبەك ەرى مۇنداي ماسەلەنىڭ بار ەكەنىن ايتتى.
«اتالعان مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتى جەتپىس جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ول كەزدە قازىرگى فوسفوگيپس قالدىقتارى ورنالاسقان اۋماق تاراز قالاسىنان دا, اۋىلداردان دا الىس بولاتىن. قازىر بۇل جەردە 13 ملن توننا قالدىق بار. اتالعان كاسىپورىن كۇنىنە 2 مىڭ توننا ءونىم وندىرەدى. ۋاقىت وتكەن سايىن قالدىق كولەمى دە ۇلعايىپ كەلەدى. ارينە, مۇنشا كولەمدەگى توگىندىلەردى كوشىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق ءبىز قالدىقتاردىڭ ءبىر تونناسىن 1 مىڭ تەڭگەدەن ساتامىز دەپ شەشتىك. الايدا ونى دا ەشكىم المايدى. ەلگە كورسەتىپ بەرەيىك دەپ, ءوزىمىز 5 مىڭ توننا قالدىقتى جامبىل اۋدانىنىڭ بىرقاتار اۋىلدارىنا تەگىن اپارىپ بەردىك. فوسفوگيپس نەگىزىنەن جەردى تىڭايتۋعا كوپ اسەر ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ءبىزدىڭ وبلىس ءۇشىن بۇل – تاپتىرماس نارسە. ەل سونىڭ ءوزىن الماي وتىر عوي. بۇل قالدىقتاردى وبلىس اۋماعىندا ساقتاعانى ءۇشىن زاۋىت وبلىس بيۋدجەتىنە اقشا تولەيدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءبىز بيۋدجەتكە 2,9 ملرد تەڭگە تولەدىك. بۇل – از اقشا ەمەس. ەندى جەرگىلىكتى بيلىك سول قاراجاتقا ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋى كەرەك قوي», دەيدى م.ەسكەندىروۆ.
سونداي-اق كاسىپورىن باسشىسى فوسفوگيپس قالدىقتارىنىڭ جول سالۋعا دا جارايتىنىن, ەگەر مەملەكەت تاراپىنان سول ماقساتقا پايدالانۋعا سۇرانىس ءتۇسىپ جاتسا, تەگىن بەرەتىنىن جەتكىزدى. بىراق ازىرگە بۇل ورىندالا قويمايتىن سياقتى.
جامبىل وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, شايقورىق اۋىلى فوسفوگيپس توگىندىسىنەن 1300 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسقان ەكەن. ەكى ارالىق ءبىر شاقىرىمنان ءسال عانا اسادى. بىراق وتكەن جىلعا ارنالعان وندىرىستىك باقىلاۋ دەرەكتەرىنە قاراساق, شاڭ بويىنشا ارتىق مولشەر بەلگىلەنبەگەن. دەپارتامەنتتىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسكەن جۇمىس جوسپارىنا سايكەس, شايقورىق اۋىلىنىڭ شەكاراسىندا وسى وندىرىستەن شاڭ مەن باسقا زاتتارعا 6 رەت سىنامالار الىنىپتى. الايدا نورمادان اسىپ كەتكەن جاعداي تىركەلمەگەن. قازىرگى كەزدە مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتى اۋماعىندا شاڭنىڭ پايدا بولۋىن ازايتۋ ءۇشىن بىرقاتار القاپقا جاسىل جەلەكتەر وتىرعىزىلدى. ال فوسفوگيپستىڭ ەكىنشى قوقىس سالاتىن اۋماعىنا وتكەن جىلى 1500 اعاش كوشەتى ەگىلگەن.
«2021-2026 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى نەگىزىندە شىعارىندىلار كوزىنە اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەنى ەنگىزۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ۇڭعىمالارىندا جەراستى سۋلارىنىڭ جاعدايىن باقىلاۋ, سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىنىڭ شەكاراسىنداعى توپىراقتىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋ, اۋماعى 8 گەكتار بولاتىن سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىن قاراعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋمەن كوگالداندىرۋ, جىلىنا سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىندا 1 مىڭ جاسىل جەلەكتى سانيتارلىق كۇتىپ-ۇستاۋ مەن جىلىنا 30 مىڭ توننا فوسفوگيپس قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ كوزدەلگەن», دەيدى وبلىس بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى مارات قۇرمانباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, فوسفوگيپستى اۋىل شارۋاشىلىعىندا سورتاڭ جانە قىشقىل توپىراقتى حيميالىق مەليوراتسيا ءۇشىن قولدانۋعا بولادى ەكەن. ال ونى جاراتۋدىڭ بالامالى نۇسقاسى جول قۇرىلىسىنا قولدانۋ بولىپ وتىر. الايدا وڭىردە مۇنىڭ ەشقايسىسىنا سۇرانىس جوق. قالدىقتار سول تاۋ بولىپ ۇيىلگەن كۇيى ءالى تۇر.
«ۇيىندىلەردەگى فوسفوگيپس كولەمى – 14 ملن 175 مىڭ توننا. فوسفوگيپستىڭ تۇتىنۋشىلارعا ساتىلۋى جىلىنا 0,032 ملن توننادان اسپايدى. بۇل تاراز قالاسى ءۇشىن ەكولوگيالىق ماسەلە جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ شۇعىل شارالارىنا جاتادى. بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىزدىڭ دەپارتامەنتپەن قولايسىز مەتەورولوگيالىق جاعدايلار تۋىنداعان جاعدايدا «قازگيدرومەت» مەكەمەسىنىڭ فيليالى جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇشجاقتى مەموراندۋم جاسالعان», دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.
بىراق قۇجاتتار قابىلدانعانىمەن, ميلليونداعان توننا توگىندىلەردى ءبىرجولا قۇرتىپ جىبەرۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق بولىپ تۇر. ماسەلەن, فوسفوگيپس كولەمى 25 جانە 28 گەكتار بولاتىن ەكى اۋماقتا, كاسىپورىننىڭ قوقىس ۇيىندىلەرىندە ورنالاسقان. قازىر اۋدانى 25 گەكتار بولاتىن ءبىرىنشى ءۇيىندى جوبالىق دەڭگەيگە دەيىن تولتىرىلعان بولسا, بۇگىندە پايدا بولعان فوسفوگيپس ەكىنشى قوقىس ۇيىندىسىندە ورنالاستىرىلعان. بۇل ءۇيىندى بۇرىنعى اينالما جولدىڭ ارتىندا تۇر. مۇندا 2013 جىلدان باستاپ قالدىق توگىلىپ كەلەدى. سول قالدىقتاردىڭ ءبارى دە جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ جانايقايىنا سەبەپ بولىپ وتىر. شايقورىق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى جەرگىلىكتى بيلىكتەن وسى ماسەلەنى شەشىپ بەرۋدى سۇرايدى. ەگەر زاۋىت قالدىعىنان جۇرت زارداپ شەكپەسىن دەسەك, كۇردەلى ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن شەشەتىن ءبىر جولدىڭ قاراستىرىلعانى دۇرىس.
جامبىل وبلىسى