كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋ ۇلەسىنىڭ ارتۋى مەن بالاما قۋات كوزدەرىنىڭ دامۋى وتاندىق ەنەرگەتيكا نارىعىندا كومىرگە دەگەن سۇرانىستىڭ ازايۋىنا الىپ كەلدى. ايتسە دە قاتتى وتىننىڭ بۇل ءتۇرىن كادەگە جاراتۋدىڭ باسقا دا امالدارى از ەمەس. ايتالىق, رەسمي ساندارعا جۇگىنسەك, بىلتىر قاڭتار-جەلتوقسان ارالىعىندا ەلىمىزدە كومىردەن 3 ملن 797 مىڭ توننا كولەمىندە كوكس ءونىمى ءوندىرىلدى. سويتە تۇرا 2016-2020 جىلدار كەزەڭىندە قازاقستانعا 4 ملن 500 مىڭ توننادان ارتىق كوكس يمپورتتالدى.
وڭدەۋدەن 400-دەن استام ءونىم الۋعا بولادى
دەمەك, ەلىمىزدەگى تاۋ-كەن كاسىپورىندارىندا اتالعان ونىمگە تاپشىلىق بايقالىپ وتىرعانىن, سونداي-اق ونى سىرتتان قىمبات باعاعا الۋعا ءماجبۇر ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, كومىردى ۇقىپتى وڭدەۋ ارقىلى ودان جاساندى گرافيت, نافتالين جانە انتراتسەن سىندى پايدالى ونىمدەر وندىرۋگە بولادى. سول سەكىلدى قاتتى وتىننىڭ ك ۇلى, ونى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدە الىناتىن قالدىق قۇرىلىس ماتەريالدارى, كەراميكا, وتقا ءتوزىمدى شيكىزات, سازتوپىراق جانە قاجاق وندىرىسىندە قولدانۋعا جارامدى. تۇتاستاي العاندا, كومىردى قايتا وڭدەۋ ءىسى 400-دەن استام ءتۇرلى ءونىمنىڭ وندىرىسىنە جول اشادى. ەنەرگەتيكتەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ولاردىڭ قۇنى كومىردىڭ قۇنىنان شامامەن 20-25 ەسە جوعارى. تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, قازىر كومىردەن قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم ءوندىرىسىن «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق كاسىپورنى جولعا قويىپتى. دالىرەك ايتقاندا, كاسىپورىندا كوكس, نافتالين, پەك, سولۆەنت, امموني سۋلفاتى جانە دومنا قالدىعى شىعارىلادى.
بولاشاقتا «شۇباركول كومىر» اق جانە «قاراجىرا» اق قوسىلعان قۇنى جوعارى كومىر ونىمدەرىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن ءوندىرۋدى كوزدەپ وتىر. سونىمەن قوسا, باسقا دا ءىرى كومىر كومپانيالارى كومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا بايلانىستى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاۋدا.
ەنەرگەتيكتەر كومىر-حيميا سالاسىنىڭ دامۋى قاتتى وتىننىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدى. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا ءتۇتىنسىز جاناتىن كومىردى ءوندىرۋ تاسىلدەرى زەرتتەلىپ, ونى جاعۋ كەزىندە اتموسفەراعا زياندى شىعارىندى تاراتپاۋدىڭ تەحنولوگياسى مەڭگەرىلدى.
«كومىر شيكىزاتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. نەگە دەسەڭىز, ەلىمىزدەگى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شامامەن 70%-ى كومىردى جاعۋ ارقىلى وندىرىلەدى. بۇل حالىققا ارزان تاريفتەردى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر», دەدى تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتس. سالا وكىلدەرى كەيبىر شەتەلدىك نارىقتاردا كومىرگە سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى, سول سەكىلدى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىن گازداندىرۋ جونىندەگى جوسپارى مەن كومىردى ەكولوگيالىق تۇرعىدا پايدالانۋ ماڭىزدىلىعىنا سايكەس, كومىر حيمياسى ءارى كوكس-حيميا ءوندىرىسىن دامىتۋ ارقىلى كومىردەن كەلەسى بولىنىستەردى ءوندىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىرعانىن ايتتى.
مەملەكەتتىك قولداۋ قاراستىرىلۋ كەرەك
«قازاقستانداعى كومىردى وڭدەۋ سالاسىنىڭ كەنجەلەپ قالۋى ءتيىستى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ قىمباتتىلىعى مەن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جوقتىعىمەن بايلانىستى. سول سەبەپتى 34 ملرد توننا كولەمىندەگى كومىردىڭ ۇلكەن قورىنا نەمەسە الەمدىك كومىر قورىنىڭ 4%-ىنا يە بولا وتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە بيۋدجەتكە سالىق تۇسىمدەرىنىڭ قوسىمشا اعىنىنا ىقپال ەتەتىن جوعارى بولىنىستەگى كومىر ونىمدەرى ءوندىرىسىن قولداۋ ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى», دەدى تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماكسيم كونونوۆ.
كومىر وندىرۋشىلەر وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلۋ كەرەك دەپ سانايدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك قولداۋسىز كومىردەن جاسالاتىن ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ قيىنعا سوعادى. قاتتى وتىننان وڭدەلەتىن ءونىم تۇرلەرى جاڭا نارىقتارعا شىعۋعا, سونداي-اق يمپورتتى الماستىرۋمەن قاتار ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا جول اشادى دەدى ماماندار.
بۇل رەتتە سالا وكىلدەرى كورشىلەس ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە جۇگىنگەن ارتىق بولمايدى دەگەن ويدا. ايتالىق, رەسەيدە كومىر ونەركاسىبىن دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا كومىر ونەركاسىبىنىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتى رەتىندە وڭىرلەردەگى كومىردى تەرەڭ وڭدەۋگە باسىمدىق بەرىلگەن. سونداي-اق رەسەيلىك باعدارلامادا ينۆەستيتسيالاردى قايتارۋدىڭ جوبالىق مەرزىمىنە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرۋ ارقىلى (كلاستەرلەۋ, كومىردى قايتا وڭدەۋدىڭ جاڭا ورتالىقتارىن قۇرۋ) كومىردى تەرەڭ وڭدەۋدى (جارتىلاي كوكستەۋ, گازداندىرۋ, سينتەتيكالىق سۇيىق وتىن) ىنتالاندىرۋ قاراستىرىلسا كەرەك.
وڭدەۋ ءىسى ينۆەستيتسيالىق تىزىمگە ەنگىزىلدى
سالالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرى بىلتىر اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلعانىن جەتكىزدى. ۇيىم تاراپىنان ءۇشىنشى ەلدەرگە كومىر ەكسپورتىن ازايتۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قارا وتىننان دايىندالاتىن جاڭا ونىمدەردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ۇسىنىس رەتىندە ايتىلىپتى. ونىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر سوڭعى توقساننىڭ اياعىندا ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنا سايكەس, كومىردى ءوندىرۋ مەن بايىتۋ سالاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ازىرلەگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلدى. «دەمەك, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ قوماقتى قاراجاتتى تالاپ ەتەتىنىن ەسكەرسەك, كومىردى ءوندىرۋ مەن بايىتۋ ءىسى باسىمدىق بەرىلگەن جوبالار تىزىمىنە قوسىلۋى وڭدەۋ ءوندىرىسىن دامىتۋعا جانە وتاندىق كومپانيالاردىڭ جاڭا نارىقتارعا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى كومىر ءوندىرۋشى ۇيىم وكىلدەرى. وسىعان بايلانىستى «شۇباركول كومىر» اق, «ارسەلورميتالل تەمىرتاۋ» اق, «قاراجىرا» اق جانە «مايكۋبەن-ۆەست» كاسىپورىندارى كومىردەن دايىندالاتىن جوعارى بولىنىستەردى وندىرۋگە ارنالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاۋدا. كومىردەن جاڭا ءونىم تۇرلەرىن ءوندىرۋ جوبالارىنىڭ جوعارىداعى تىزىمگە ەنگىزىلۋى اتالعان كاسىپورىنداردىڭ جوسپارلارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, كومىر ونەركاسىبىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتپەك.