اتام قازاق قىز بالانىڭ تاربيەسىنە ايرىقشا ءمان بەرگەن. «قىزدىڭ جولى – جىڭىشكە», «قىزىم – ۇيدە, قىلىعى – تۇزدە», «قىزىم جاقسى بولسىن دەسەڭ, قىزى جاقسىمەن كورشى بول» دەگەن ماقالدار – سونىڭ جارقىن دالەلى. مۇحتار اۋەزوۆتەي كەمەڭگەر ءىرى تۇلعانىڭ ءوزى اق باتاسىن بەرىپ, ۇستازدىق جولعا تۇسۋىنە باعىت-باعدار سىلتەگەن, بۇكىل سانالى عۇمىرىن قازاق قىزدارىن زيالىلىققا تاربيەلەۋ ىسىنە ارناعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ۇستاز گۇلباراش بايتوعاەۆا ەسىمى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا ايرىقشا ىلتيپاتپەن اتالادى. تومەندە پەداگوگ-عالىم مۇحاڭ تۋرالى ەستەلىكتەردى جادىندا قايتا جاڭعىرتا وتىرىپ, قازاق قىزدارىنىڭ بويىنداعى قادىر-قاسيەتتەر تۋرالى سىر شەرتەدى.
– ء«بىز جانە ءبىزدىڭ زامانداستار» اتتى ەستەلىگىڭىزدە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قازاق قىزدارى تاعدىرىنا دەگەن قامقورلىعى مەن جاناشىرلىعىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ شىققانىڭىزدى بىلەمىز. سونداي-اق مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, بەلگىلى ۇستاز, قۇداي قوسقان جارىڭىز ءمۇسىلىم بازارباەۆ اعامىزدىڭ كۇندەلىك داپتەرى جايىندا دا تىڭ دەرەكتەردى العا تارتقان ەدىڭىز. وتكەن جىلدار پاراعىن سۋدىراتىپ, جاستىق شاقتىڭ كوكوراي بەلەسىن وزىڭىزبەن بىرگە تاعى دا ويشا كەزىپ قايتساق پا دەپ كەلدىك.
– مەن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ورىس بولىمىندە وقىپ جۇرگەنىمدە مۇحاڭ فاكۋلتەتتىڭ قازاق بولىمىندە قازاق اۋىز ادەبيەتىنەن لەكتسيا وقيتىن. لەكتسيانى جۋرناليستيكا, فيلولوگيا, تاريح فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى تۇگەل كەلىپ تىڭدايدى. مۇحاڭنان تىكەلەي ءدارىس الىپ جۇرگەن اسپيرانتى ءماستۋرا سارمۋرزينا ورىس بولىمىندەگى بىزدەرگە كەلىپ: «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ساباعىنا بارىپ قاتىسىڭدار, كەلەشەكتە وزدەرىڭە تاۋسىلماس ازىق بولادى» دەپ كەتتى. سونداعى لەكتسيانىڭ اسەرى بولسا كەرەك, ديپلومدىق جۇمىسىما «جامبىل جانە قازاقتىڭ سۋىرىپسالما اقىندىق ءداستۇرى» تاقىرىبىن تاڭدادىم. مۇنى جازىپ بىتكەن سوڭ, ورىس فولكلورىنان ساباق بەرگەن جەتەكشىم تاتيانا ۆلاديميروۆنا پوسسە مەنىڭ قولىما مۇحتار اۋەزوۆكە جازىلعان ءبىر جاپىراق قاعازدى ۇستاتتى. قالامگەر ول كەزدە اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ الدىنداعى ۇيدە تۇراتىن. ول كىسىنىڭ ۇيىنە سوندا جۇرەكسىنبەي قالاي بارعانىما تاڭعالامىن. ءوزىم ورتا مەكتەپتى تولىق بىتىرمەي, دايارلىق كۋرسىنان كەلگەنمىن. ستۋدەنت كەزىمدە قاتتى اۋىرىپ, دارىگەرلەردىڭ كەڭەسىمەن شاشىمدى الدىرىپ تاستاعانمىن. ونىڭ ءوزى ءالى تولىق ءوسىپ شىعا قويماعان. مۇحاڭنىڭ مەنى كورگەندە اۋەلگىدە نەگە توسىلىڭقىراپ قالعانىن سول كەزدەگى تۇرىمە بايلانىستى بولسا كەرەك دەپ توپشىلايمىن. بىراق ۇلى پەداگوگ مەنىڭ قوبالجىپ تۇرعان كەيپىمدى اياپ كەتكەن بولسا كەرەك, ديپلوم جۇمىسىمدى قولىنا الدى دا, «پالەن كۇنى كەل» دەپ ۋاقىتىن ايتتى. بەلگىلەنگەن مەرزىمدە باردىم. ديپلوم جۇمىسىمدى وتە جوعارى باعالاپ, ءۇش پاراق قاعازعا ءوز قولىمەن رەتسەنزيا جازىپتى. وتە جاقسى دەگەن باعا قويىپتى. قۋانىشىمدا شەك جوق.
ءبىز ديپلوم قورعاعان كۇنى مۇحاڭ ۋنيۆەرسيتەتكە كەلمەي قالدى. ول كىسىنىڭ جازعان رەتسەنزياسىن ۇستاز سەمەن ميحايلوۆيچ ماحمۋدوۆ اسا ءبىر جىلى ىقىلاسپەن وقىپ بەردى. كەيىن حازەلدەن (ابايدىڭ شوبەرەسى) «مۇحاڭ سەن تۋرالى – ول كىشكەنتاي قىزدان تۇبىندە بىردەڭە شىعادى» دەپ ايتتى دەگەندى ەستىگەندە توبەم كوككە جەتتى.
– ودان كەيىن قالامگەرمەن قاشان جولىقتىڭىز؟
– ەلۋىنشى جىلداردىڭ باس كەزى ەدى. ءبىر كۇنى مۇحاڭ مەنى اكادەميانىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنان كورىپ قالىپ, مەنىڭ ادەبيەت سەكتورىنا بارماي نەگە ءتىل جاعىنا اۋىسىپ كەتكەنىمدى سۇرادى. مەن وعان ادەبيەت سەكتورىندا بوس ورىن جوق ەكەنىن, سول سەبەپتى «قازاقشا-ورىسشا» سوزدىككە جىبەرگەنىن ايتتىم.
ال ودان سوڭ ءمۇسىلىم ەكەۋمىز ينستيتۋتتان بىرگە شىعىپ كەلە جاتقاندا جولىقتىردىم. مۇسىلىمگە تۇرمىسقا شىققانىمدى ەستىپ: «ۆوت ونو چتو؟!» – دەپ كۇلگەنى كوز الدىمدا.
– مۇحتار اعا نەگە كۇلدى؟ – دەپ سۇرادىم مۇسەكەڭنەن.
– سەنى العاش كورگەندە مەن دە كۇلگەنمىن, – دەدى ءمۇسىلىم.
– ءتۇرىم سونشاما كۇلكىلى مە ەدى؟ – دەپ جاتىپ كەپ اشۋلانايىن وعان.
– تاقيا كيىپ, كىتاپحانادا وزىڭنەن اۋىر كىتاپتاردى اۋدارىپ وتىرعان ءتۇرىڭدى كورگەندە كۇلمەگەندە قايتەم؟ – دەدى ول ودان سايىن ىزالاندىرىپ.
– ونىڭ قاي جەرى كۇلكىلى؟
– جوق, – دەدى ءمۇسىلىم سوسىن ءازىلىن شىنايى اڭگىمەگە بۇرىپ. – مەن سەنى العاش كورگەندە قۋانعاننان كۇلدىم, ال مۇحاڭ ءبىز ەكەۋمىزدىڭ وتباسى قۇرعانىمىزدى ەستىپ, سۇيسىنگەننەن كۇلگەن بولسا كەرەك, – دەدى.
– مۇحاڭنىڭ كەڭەسىمەن قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا اۋىستىم دەپ ايتقانىڭىز ەسىمىزدە. وسى تۋرالى كەڭىرەك اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– 1958 جىلدىڭ كوكتەمىندە مۇحتار اۋەزوۆتى ۇيگە شاقىردىق. مۇحاڭمەن بىرگە جۇبايى ۆالەنتينا نيكولاەۆنا, بەلگىلى ادەبيەتشى-عالىمدار زويا كەدرينا, ەۆگەنيا ۆاسيلەۆنا ليزۋنوۆا, ىسقاق دۇيسەنباەۆ, ىسمەت كەڭەسباەۆ سۇيگەن جارى جۇماش اپايمەن بىرگە كەلدى. وسى جىلدىڭ كۇزىندە مۇحاڭنىڭ ۇيىندە باس قوستىق. ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, احمەت جۇبانوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, دميتري سنەگين, ىسقاق دۇيسەنباەۆ سەكىلدى زيالى قاۋىم وكىلدەرىن العاش رەت وسى ۇيدەن جولىقتىردىم. ءبىزدى مۇحاڭ قاسىنا وتىرعىزىپ قويدى. ۆالەنتينا نيكولاەۆنا ۇستەلدىڭ شەت جاعىنا جايعاسىپ, مۇحاڭنىڭ كەيبىر ۇمىت قالدىرعان نارسەلەرىن ايتىپ وتىردى. مۇحاڭنىڭ ۇيىنە ەكىنشى رەت 1960 جىلى شەتەلدەن ورالعاندا باردىق. قالامگەر جاپونيانىڭ ادەبيەتى, مادەنيەتى, ادەت-عۇرپى تۋرالى اڭگىمەلەدى. اسىرەسە جاپون ايەلدەرى تۋرالى, ولاردىڭ يناباتتى, سىمباتتى, نازىك تە ادەپتى بولىپ كەلەتىنىن باياندادى.
مۇنان كەيىنگى كەزدەسۋلەردە دە مۇحاڭنىڭ قازاق قىزدارىنىڭ قاسيەتى تۋرالى ايرىقشا ەلجىرەپ ايتىپ وتىرعانىن كوپ كوردىم. ول كىسى ارۋلارىمىزدىڭ تالانتىن, باتىرلىعىن, شىدامدىلىعىن, قاي كاسىپتى دە تەز مەڭگەرىپ, ۇرشىقشا ءيىرىپ اكەتەتىنىن سۇيىسپەنشىلىكپەن اڭگىمەلەيتىن. لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەن كەزىندە ءبىر جولداسىنىڭ اۋىلدان كەلگەن كەلىنشەگىنىڭ ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا جان-جاقتى كەمەلدەنىپ, ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى, كيىنۋ مادەنيەتى جاعىنان ناعىز «لەديگە» اينالىپ شىعا كەلگەنىن ءوز اۋزىنان ەستىگەنىم بار. قازاقتىڭ ارۋ قىزدارى باتىرلار مەن بيلەردىڭ, جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ اسىل دا ادال جارى بولىپ قانا قويماي, ولاردىڭ قاسىنداعى اقىلشىسى, جۇبانىشى, ناعىز سەرىگى بولا بىلگەنىن, ءتىپتى ەل باسىنا قاتەر تونگەن جاعدايدا ەرلەرمەن بىردەي ات ۇستىندە ەل نامىسىن قورعاعانىن ماقتانىشپەن اڭگىمەلەيتىن.
1959 جىلدىڭ باسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. ءبىر كۇنى مەنى مۇحاڭ جولدان ۇشىراتىپ قالىپ: «مۇندا سەنەن باسقا دا وقىتۋشىلار جەتەرلىك. سەنىڭ ورنىڭ – قىزدار ينستيتۋتى, سوندا بار. اۋىلدان كەلگەن قازاقتىڭ قاراگوز ارۋلارىن جوعارى مادەنيەتتىلىككە, ساۋاتتىلىققا, زيالىلىققا تاربيەلەۋ كەرەك. ولارعا ءدال ءوزىڭ سياقتى ۇستازدار قاجەت. مەن بارىپ ساباق بەرەر ەدىم-اۋ, بىراق وعان قازىر ۋاقىتىم بولماي ءجۇر. قازاقتا «اپاعا قاراپ ءسىڭلى وسەر» دەگەن ءسوز بار» دەپ قىزدار ينستيتۋتىنا نە ءۇشىن باراتىنىمدى ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىردى. مۇحاڭنىڭ ايتقان اقىل-كەڭەسىنە ول ۋاقىتتا ونشا ءمان بەرە قويماسام دا, ۇستاز وسيەتىن ەكى ەتپەي 1960 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ۋنيۆەرسيتەتتى تاستاپ, قىزدار ينستيتۋتىنا قىزمەتكە ورنالاستىم. مۇنداعىلار مەنى قۇشاق جايا قۋانىپ قارسى الدى.
– شىعارمالارىندا دا قازاق ايەلدەرىنىڭ بەينەسى ايرىقشا سۇيىسپەنشىلىكپەن سيپاتتالماي ما؟!
– بىردە لەرمونتوۆ اتىنداعى ورىس دراما تەاترىندا مۇحاڭنىڭ «تۇنگى سارىنى» ورىسشا قويىلدى. سپەكتاكلدى تاماشالاۋعا مۇحاڭا ىلەسىپ ىسقاق دۇيسەنباەۆ, ءمۇسىلىم جانە تاعى دا ءبىراز اسپيرانتتار باردىق. «نوچنىە راسكاتى» قويىلىمىندا ە.ديورديەۆ, يۋ.پومەرانتسەۆ, ە.پوپوۆ سياقتى تانىمال ارتىستەر ونەر كورسەتتى. ايەلدەردەن مەنىڭ ەسىمدە قالعانى – جۇزتايلاقتىڭ رولىندە ويناعان ۆ.حارلاموۆا ەدى. كەيىپكەرلەردى ورىس تەاترى ارتىستەرىنىڭ ءتاپ-ءتاۋىر سومداعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. اسىرەسە جۇزتايلاقتى كەيىپتەگەن ءارتىس ءبارىن كەلىستىرىپ-اق, نانىمدى ويناپ جۇرگەندەي كورىنگەن. بىراق ۇلى مۇحاڭ سپەكتاكلدىڭ ەڭ ءبىر شارىقتاۋ تۇسىندا: «مىناۋ تىم تايراڭداپ كەتتى عوي» دەدى. بۇل ءسوزدى قالامگەر قازاق ايەلى قانشا سۇلۋ, كورىكتى بولعانمەن ادەپتى, قاراپايىم, سابىرلى دا پاراساتتى قالىپتان اينىماعانىن ەسكە سالۋ ماقساتىندا ايتقان بولسا كەرەك-ءتى.
– جالپى, ادەبيەتتە جانىڭىزعا جاقىن سونداي بەينەلەر بار ما؟
– مۇحاڭ دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن اۋەزوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىندە وتكەن كەشكە شىڭعىس ايتماتوۆ قاتىستى. «مەنىڭ ەلۋىنشى جىلدارى ماسكەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. وندا ء«جاميلا» پوۆەسىم جارىق كورىپ قويعان. «اباي جولىن» جانە ءوزىمنىڭ پوۆەستەرىمدى قولتىعىما قىسىپ, مۇحاڭدى قوناقۇيدەن ىزدەپ ءجۇرىپ تاۋىپ الدىم. ءبىزدىڭ اراداعى تانىستىعىمىز, ۇزاق دوستىعىمىز سول كەزدەن باستالدى. ول كىسىنىڭ مەنى وزىنە جاقىن تارتىپ, جۇمىسىما ءسات ساپار تىلەگەنىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپايمىن» دەدى ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى. وسى باسقوسۋدا مەن دە سۇراق قويىپ ۇلگەردىم. ء«سىزدىڭ جازىپ جۇرگەن ءجاميلا, اسەلدەرىڭىز – اۋىلدىڭ قاراپايىم جاي ايەلدەرىنىڭ عانا تاعدىرى. ءدال وسى شەبەرلىگىڭىزبەن قالانىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ قىز-كەلىنشەكتەرى تۋرالى تۇشىمدى ءبىر دۇنيە جازۋ ويىڭىزدا بار ما؟» دەپ سۇرادىم. ول: «قازىرگى شىعىستىڭ زيالى ايەلدەرى تۋرالى كەرەمەت كوركەم تۋىندى جازۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ولاردىڭ بەينەسى وتە كۇردەلى. قازىر مەن «قىزىل الما» پوۆەسىن جازىپ جاتىرمىن. سوندا قىرعىزدىڭ قازىرگى زامانعى ينتەلليگەنت ايەلىنىڭ بەينەسىن بەرۋگە تىرىستىم» دەدى.
– ال كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ قازاق ايەلدەرىنەن كىمدەردىڭ ەسىمىن ايرىقشا اتاعان بولار ەدىڭىز.
– ۇمىتپاسام 1957 جىلدىڭ قازان ايى بولسا كەرەك. ادەبيەتشى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ ۇيىنە باردىق. ەساعاڭنىڭ ايەلى شايزا اپاي مەنى بالا كۇنىمنەن جاقسى ءبىلۋشى ەدى. شاقىرىلعان قوناقتار اسا كوپ بولا قويعان جوق, وزدەرىن ەسەپتەمەگەندە باس-اياعى جەتى-سەگىز عانا ادام. سوندا كۇيەۋىمەن قوناققا ەرىپ كەلگەن ايەلدەردەن ەسىمدە قالعانى – اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى ءمۇتاش اشىربەكوۆا ەدى. بىزدەن كوپ بولسا ءتورت-بەس جاس قانا ۇلكەن بولسا كەرەك. بۇرىن ونى تاعى ءبىر وسىنداي قوناقتاردىڭ اراسىنان كورگەنىم بار... وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ورىسشا ءبىتىرىپ, اكادەمياعا قاراستى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا ورىسشا-قازاقشا سوزدىك جازۋمەن اينالىسقان اننا يۆانوۆنا دۋيۋنوۆا مەن ەليزاۆەتا نيكولاەۆنا شيپوۆامەن بىرگە جۇمىس ىستەدىم. ەليزاۆەتا نيكولاەۆنا سوعىس كەزىندە لەنينگرادتان الماتىعا قونىس اۋدارىپ, وسى ينستيتۋتقا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسقان. سوعىس بىتكەننەن كەيىن ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى لەنينگرادقا قايتا كوشكەندە ول وسىندا قالدى. سول كىسىنىڭ ءمۇتاش تۋرالى ايتقان سوزدەرىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇمىتپايمىن. ءمۇتاش اعىلشىن ءتىلى فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ 1942-1943 جىلدارى لەنينگرادتان كەلگەن عالىمدارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپتى. سوندا ولار قازاقتىڭ ءمۇتاشتاي كورىكتى ارۋ قىزىن العاش كورگەندە قاتتى ءسۇيسىنىپتى. ءوز ارالارىندا ونى «ۆوستوچنايا كراساۆيتسا» دەپ اتاعان دەسەدى. ال ءمۇتاش دەپ ايتۋعا تىلدەرى كەلمەگەندەرى ءتىپتى ناتاشا دەپ وزدەرىنە جاقىنداتىپ العانعا ۇقسايدى. جارىققا ۇيمەلەگەن كوبەلەكتەي ءمۇتاشتىڭ جانىنان شىعا الماي قالاتىنبىز دەپ ەسكە الاتىن ەليزاۆەتا نيكولاەۆنا.
سودان كوپ ۇزاماي ءمۇتاش تۇرمىسقا شىقتى. تاعدىردىڭ ماڭدايعا جازعان بۇيرىعى شىعار, كەيىن ينستيتۋتتان دا, عىلىمي ورتادان دا ءبىرجولا قول ءۇزىپ كەتتى. ايتايىن دەگەنىم, ءمۇتاش ءۇش تىلدە ەمىن-ەركىن سويلەيتىن. ول كەزدە اسىرەسە قازاق ايەلدەرى اراسىنان مۇنداي دارا تۇلعالار, بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن عالىمدار نەكەن-ساياق ەدى عوي. شەكسىز سۇلۋلىق پەن اسقان ءبىلىمى ونىڭ ءبىتىم-بولمىسىن باسقالاردان وزگەشە بيىكتەتىپ تۇراتىن. ەر-كىسىلەردى ايتپاعاندا, ونىڭ جانىنداعى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ءوزى ءمۇتاشتىڭ سىمباتىنا تابىنىپ تۇرعانداي سەزىلەتىن. مىنە, سول سۇلۋ ءمۇتاشتى اسەمدىك الەمىنەن مارجان ءسوزدىڭ كەستەسىن تىزگەن مۇحاڭ دا ايرىقشا قۇرمەتتەي الدى. قازاقتىڭ زيالى ارۋلارى دەگەندە مەنىڭ ەسىمە الدىمەن ءمۇتاش بەينەسى ورالا بەرەدى.
– ۇلى دالانىڭ ارۋلارى سۇلۋلىعىمەن عانا ەمەس, وجەت تە قايسار مىنەزىمەن دە دارا تۇرعان دەيسىز عوي...
– ەساعاڭنىڭ ۇيىندەگى سول باسقوسۋدا مۇحاڭ قازاق قىزدارى تۋرالى تاماشا اڭگىمەلەر ايتىپ بەردى. «قازاق حالقى باسقا شىعىس حالىقتارىنا قاراعاندا قىز بالانى اسا قادىرلەپ, بەتىنەن قاقپاي, سوڭىنان ءسوز ەرتپەي ەركىن وسىرگەن. ەرلەرمەن بىردەي جاۋعا قارسى نايزا ۇستاپ شىققان وجەت مىنەزدى قىزدارىمىزدىڭ تالايىنىڭ اتىن تەك تاريحتان عانا ەستىپ-ءبىلۋشى ەدىك. ال بەرتىنىرەكتە دالالىق ەركىندىككە ءتان قايسار رۋحتى مانشۇك پەن ءالياداي ارۋلارىمىزدىڭ بويىنان كورمەدىك پە؟! مۇنداي باتىر اتاعىن يەلەنگەن قوس جۇلدىز شىعىستىڭ باسقا جۇرتىندا كەزدەسپەيدى» دەپ قازاق قىزدارى بويىنداعى سان ساپات قاسيەتتى شىن ىقىلاسىمەن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى.
ءبارىمىز ورتادا كوسىلە سويلەپ وتىرعان جازۋشىنىڭ ءار قيمىل-قوزعالىسىن اڭدىپ, تەسىلە قاراپ قالعانبىز. تىرپ ەتپەي ۇيىپ تىڭداپ وتىرمىز. ء«بىزدىڭ قازاق قىزدارىنىڭ اراسىندا, – دەدى مۇحاڭ, – ءمۇتاش سياقتى ءجۇزى ارشىعان جۇمىرتقاداي اپپاق, بەتىنىڭ ۇشى بوياۋسىز-اق قىزىل نۇرعا مالىنعان كورنەكتى قىزدارىمىز بار». مۇنى ەستىگەندە ءمۇتاش ىڭعايسىزدانىپ قالدى. ءبىراز ۇنسىزدىكتەن سوڭ: ء«سىزدىڭ مىنا سوزىڭىزدەن كەيىن قالايشا كىسى قىزارمايدى؟!» دەدى.
– كوپشىلىككە بەيمالىم تاعى دا ءبىراز تاعدىرلار تۋرالى جازعان سياقتى ەدىڭىز. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
–شىعىستىڭ ۇلى عۇلامالارىنىڭ ءبىرى – نيزامي سۇيگەن اپپاق ەسىمدى ارۋدى ايتىپ وتىرعان بولارسىز. اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار ءھام باتىر اپپاق ەسىمدى قىپشاق ارۋىمەن ول بار-جوعى ەكى-ءۇش-اق جىل ءومىر سۇرگەن عوي. باتىر قىز بىردە تۋعان جەرىن جاۋدان قورعاپ ءجۇرىپ, ابايسىزدا تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالادى. سۇلۋ قىزدى ولتىرۋگە جاۋ اسكەرلەرىنىڭ كوزى قيماي ونى ەل بيلەۋشىنىڭ الدىنا الىپ كەلەدى. ول سۇلۋلىعىنا تامسانىپ, جار ەتپەك بولعاندا وجەت مىنەزدى اپپاق جاۋدىڭ بۇل ارەكەتىنە كونبەي, ودان دا ءولىم ارتىق ەكەنىن ايتادى. ولتىرگەننەن ىشتەگى كەگىن قايتارا الماسىن سەزگەن ولار سارايدا اقىن بولىپ جۇرگەن ءارى جاس نيزاميگە قالاماقىنىڭ ورنىنا سىيعا تارتىپ جىبەرەدى. الايدا ارادا ەكى-ءۇش جىل وتىسىمەن قازا تابادى. ول ءومىر بويى ءوزىنىڭ سۇيىكتى اپپاعىن جىرلاپ وتەدى.
ءبىز ءمۇسىلىم ەكەۋمىز قوناقتان قايتقاننان كەيىن كوپكە دەيىن سول اڭگىمەنىڭ اسەرىنەن شىعا الماي جۇردىك. شىركىن, مۇحاڭنىڭ ءار اڭگىمەسى اسىل قازىنا ەدى عوي. قازاقتىڭ تاريحىندا اپپاقتاي ارۋدىڭ ەسىمى ايتىلماي كەلگەنىنە ءمان بەرگەن ءمۇسىلىم ءنيزاميدىڭ پوەما, داستاندارىن كىدىرمەي زەرتتەۋگە كىرىستى. نيزاميگە قاتىستى «قازاق-ازەربايجان بايلانىسى», «نيزامي جانە قازاق پوەزياسى» اتتى ەڭبەكتەر جازدى. اپپاق تۋرالى سول اڭگىمەنىڭ اسەرى بولسا كەرەك, سول جىلدارى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ «ۆەليكيە ماستەرا سلوۆ» كىتابىن جازىپ, وقىرماندى نيزامي شىعارمالارىمەن جاقىنىراق تانىستىردى. قاليجان بەكحوجين ءوزىنىڭ «اپپاق-نامە» پوەماسىن جازدى. ال 1982 جىلى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قىپشاق قىزى اپپاق» اتتى درامالىق تۋىندىسى جارىق كوردى.
– قازاق ايەلى باسىنا تۇسكەن كەز كەلگەن اۋىرتپالىقتى قاسقايىپ تۇرىپ قارسى الىپ, بالالارىن باعىپ-قاعۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستى بولسىن اتقارۋعا دايىن تۇراتىنى ءمالىم. كەيىنگى جاستارعا ۇلگى ەتەرلىك سونداي قىز-كەلىنشەكتەردەن كىمدى مىسالعا كەلتىرگەن بولار ەدىڭىز؟
– بىردە مۇسىلىممەن ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا بىرگە ىستەيتىن بولات سۇلەيمەنوۆانىڭ ۇيىندە قوناقتا بولدىق. بولاتتىڭ كۇيەۋى توقتامىس بەدەلباەۆ زاڭ سالاسىندا قىزمەت ىستەيتىن. ەكەۋى دە سۇڭعاق بويلى, وتە كورىكتى, قازاق دەگەن قانداي حالىق دەپ سۇراعان جۇرتقا ءبىرىن قازاقتىڭ ازاماتى, ەكىنشىسىن اياۋلى انا, ادال جار دەپ مىسالعا الىپ كورسەتۋگە تۇراتىنداي سىمباتتى ءارى قاراپايىم جاندار ەدى. توقتامىس اكە-شەشەسىمەن بىرگە تۇراتىن. توقتامىستىڭ اناسى ءلايلا مۇحتارقىزىنىڭ قايناعاسى, دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ جاقىن اپاسى بولعاندىقتان بۇل ءۇيدىڭ مۇحاڭمەن قۇداندالىق جاعىنان دا جاقىندىعى بار ەدى. مۇحاڭ وسى كۇنگى كەشتە بولاتتىڭ بىلىمدارلىعىنا, تالانتىنا ءتانتى بولىپ, ءبىراز ءسوز سويلەدى. ويتكەنى ول ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن ءتامامداپ شىققان قازاقتىڭ ەڭ العاشقى كوزى اشىق قىزدارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. سونداعى ۇلى جازۋشىنىڭ: «قازاقتىڭ بولات سياقتى كورنەكتى قىز-كەلىنشەكتەرى دۇنيەجۇزىلىك ۇلكەن فورۋمدارعا قاتىسىپ, ءسوز سويلەۋگە ابدەن لايىق» دەگەن ءسوزى سول كۇنى ونىڭ بويىنداعى كوبىمىز ايتا الماي جۇرگەن ءبىر اقيقاتتىڭ بەتىن اشىپ بەردى. بۇعان ول اجەپتاۋىر قىسىلىپ, قىزاراڭداپ قالدى. مۇنىڭ سىرى بەلگىلى ەدى. ويتكەنى ءدال سول ۋاقىتتا ونىڭ عىلىمنان قول ۇزىڭكىرەپ, ءۇي شارۋاسىمەن كوبىرەك اينالىسىپ كەتكەن تۇسى بولاتىن. ءۇش بالانى كامەلەت جاسىنا تولتىرۋ, الاقانىنا قاراپ وتىرعان اتا-ەنەسىنىڭ ىستىعىن سۋىتپاي الدىنا توسىپ وتىرۋ ايتقانعا وڭاي سياقتى بولعانمەن, شىنتۋايتىندا جەڭىل-جەلپى اتقارىلا سالاتىن ءىس ەمەس ەدى. عىلىم سالاسىنا اتويلاپ ءىز سالماعانمەن, اياۋلى جار, ارداقتى انا رەتىندە كوبىمىزدەن ونىڭ جولى دا, ءجونى دە بيىك كۇيىندە قالا بەردى.
– جالپى, باقىت دەگەندى ءسىز قالاي تۇسىنەسىز؟
– ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 1961 جىلدىڭ جاڭا جىلىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. سول كەشتە ۇجىمنىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى, ازاماتتارى جارىسىپ ونەر كورسەتتى. ماسكالى ارۋلار مۇحاڭدى بىرىنەن كەيىن ءبىرى بيگە شاقىرىپ, قولدان-قولعا تيگىزبەي جاتىر. تولەگەننىڭ بەينەسىندەگى ءمۇسىلىمدى دە كوزدەرىنە بەتپەردە تاققان سۇلۋلار قايتا-قايتا ورتاعا شاقىرىپ, بيدەن قالىسار ەمەس. ويىن-ساۋىق, ءان-بي ءسال سايابىر تاۋىپ, جۇرت داستارقان باسىنا جايعاسار تۇستا مۇحاڭ دوستارىنا, جاستارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, بىلاي دەدى: «كوپ جاساپ, جاقسى ءومىر سۇرگەن بىرەۋدەن ادامنىڭ باقىتى تۋرالى سۇراعاندا, ول كىسى كوپ جاساعان جىلداردىڭ بىرنەشە جىلىندا, كۇنىندە, ساعاتىندا عانا باقىتتى بولعانىن ايتىپتى. ول ساناۋلى جىلدار, كۇندەر, ساعاتتار وسىنداي, ناق قازىرگى وزدەرىڭىزبەن بىرگە وتىرعانداي كوڭىلدى دوستاردىڭ, شاكىرتتەردىڭ اراسىندا جانە سىيلاس, سۇيىكتى ادامداردىڭ قاسىندا بولعان ساعاتتاردان تۇرادى ەكەن».
كەيىن ءمۇسىلىم مۇحاڭنىڭ وسى كەشتە ايتقان كەرەمەت سوزدەرىنىڭ تاسپاعا باسىلماي قالعانىنا وكىنىپ, «بۇل ول كىسىنىڭ ءوز دوستارىمەن, شاكىرتتەرىمەن قوشتاسقان سوڭعى ءسوزى سياقتى ەستە قالدى» دەپ ءجۇردى. سوندىقتان جاقسى-جايساڭمەن وتكىزگەن ءار ءساتىڭدى باقىتقا بالا دەپ وسيەت ايتقىم كەلەدى كەيىنگى ۇرپاققا.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«Egemen Qazaqstan»