سۋ ديپلوماتياسى بۇگىنگە دەيىن قانداي ناتيجە بەردى؟

قازاقستاننىڭ سۋ ديپلوماتياسىنىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرى

قازاقستاننىڭ سۋ ديپلوماتياسى 2026 جىلى ترانسشەكارالىق سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, سۋ تاپشىلىعىن باسقارۋعا (رەسۋرستاردىڭ 40%-دان استامى كورشىلەرگە بايلانىستى) جانە كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋعا نازار اۋدارادى. نەگىزگى اسپەكتىلەر ەرتىس, ەسىل, توبىل جانە جايىق وزەندەرى بويىنشا رەسەيمەن ىنتىماقتاستىقتى, سونداي-اق اۋعانستانداعى كانال قۇرىلىسى اياسىندا وزبەكستانمەن سۋ ءبولۋ بويىنشا كۇردەلى ديالوگتى قامتيدى.

وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ ورتاسىندا قازاقستان مەن وزبەكستان وكىلدەرى ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. ەندى ونى ەكى مەملەكەتتىڭ پارلامەنتتەرى راتيفيكاتسيالاۋى ءتيىس.

ترانسشەكارالىق تاۋەكەلدەر: قولجەتىمدى سۋ قورىنىڭ 40%-دان استامى قازىردىڭ وزىندە پايدالانىلىپ جاتىر, بۇل ورنىقتىلىق نورمالارىنان اسىپ تۇسەدى.

وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق: كورشىلەس ەلدەرمەن سۋ ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى بار.

ەكونوميكالىق سالدارى: سۋ تاپشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەنەرگەتيكاعا تىكەلەي اسەر ەتەدى.

سۋ ديپلوماتياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى − ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك داعدارىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىنا ءادىل جانە ورنىقتى قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ. 

بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2026 جىلعى 22-24 ساۋىردە استانادا وڭىرلىك ەكولوگيالىق ءسامميتتىڭ وتكىزىلەتىنىن حابارلاي وتىرىپ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋعا فراگمەنتتىك ەمەس, جۇيەلى ءتاسىل قاجەت ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن.

سۋ تاپشىلىعى ەلدەر مەن حالىقارالىق ينستيتۋتتار دەڭگەيىندە ۇيلەستىرۋدى تالاپ ەتەتىن نەگىزگى جاھاندىق سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەندى.

قازاقستان مەن قىتاي سۋ سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن كوللەدج قۇرادى

MediaNet جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا ساراپتامالىق الاڭدارى سۋ ديپلوماتياسىن جوعارى سۋ كۇيزەلىسى جاعدايىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ سىني قۇرالى رەتىندە قابىلدايدى.  

وتكەن اپتادا MediaNet حالىقارالىق جۋرناليستيكا ورتالىعى ۇيىمداستىرعان ونلاين-پىكىرتالاس قازاقستاننىڭ سۋ تاپشىلىعى مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىسقا ارنالدى. تالقىلاۋ سۋ رەسۋرستارىنىڭ ناقتى جاي-كۇيىن تىركەۋ ارەكەتىنەن باستالدى. بەلگىلى بولعانداي, سۋ تاپشىلىعىنىڭ كۇشەيۋى − بۇل گيپوتەتيكالىق تاۋەكەلدەر ەمەس, اگرارلىق وندىرىسكە اسەر ەتەتىن پروتسەستەر.

قازىرگى جاعداي ونداعان جىلدار بويى قالىپتاستى. سۋارمالى ەگىنشىلىكتى كەڭەيتۋ ينفراقۇرىلىم جاڭارتىلعاننان جىلدام ءجۇردى, ال سۋدى پايدالانۋ جۇيەسىنىڭ ءوزى ناقتى سۋ تەڭگەرىمىنە ەمەس, ءوندىرىستىڭ ءوسۋ لوگيكاسىنا نەگىزدەلدى. ناتيجەسىندە رەسۋرستا جۇكتەمە ءتىپتى رەسمي دەرەكتەر بويىنشا سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن دەپ ەسەپتەلگەن جىلدارى دا جيناقتالعان.

مەملەكەت تاراپىنان جاعدايدى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ سۋ ساياساتى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مارات يماناليەۆ باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اعىننىڭ ازايۋى كوپتەگەن باسسەيندەردە, ونىڭ ىشىندە سىرداريا, ىلە, شۋ جانە تالاس باسسەيندەرىندە بايقالادى. بۇل رەتتە ەل ىشىندە جانە ودان تىس جەرلەردە سۋ تۇتىنۋدىڭ ءوسۋى جۇيەنى ءالسىز ەتەدى: جاۋىن-شاشىن نەمەسە سۋ جىبەرۋ رەجيمى بويىنشا ازداعان اۋىتقۋلار دا فەرمەرلەر تاراپىنان سەزىلە باستادى.

بيىل سۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 50%-عا دەيىن ارتتى

يماناليەۆ ماسەلە سۋدىڭ ابسوليۋتتىك كولەمىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەل بويىنشا رەسۋرستاردىڭ تىم بىركەلكى بولىنبەۋىنە دە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىك-شىعىسى ەداۋىر دارەجەدە مەنشىكتى سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, ال ەلدىڭ وڭتۇستىگى, باتىسى جانە ورتالىعى ترانسشەكارالىق وزەندەر مەن سۋ جىبەرۋگە بايلانىستى. ءدال وسى وڭتۇستىك وڭىرلەر سۋارمالى ەگىنشىلىكتەن نەعۇرلىم سۋسىمالى بولىپ وتىر.

«بۇگىندە بىرقاتار وڭىردەگى ەكونوميكالىق قىزمەت تابيعي سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمىنە سايكەس كەلمەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى مارات يماناليەۆ.

يماناليەۆ كوبىنەسە رەزەرۆ رەتىندە قاراستىرىلاتىن جەراستى سۋلارى تاقىرىبىن جەكە قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ايتارلىقتاي بولجامدى الەۋەتىنە قاراماستان, ءىس جۇزىندە بۇل رەسۋرس ءوندىرۋدىڭ جوعارى قۇنىمەن, ورنالاسۋ تەرەڭدىگىمەن جانە گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىمەن شەكتەلگەن. كەيبiر وڭiرلەردە جەراستى سۋلارى تiپتi, ورنىقتى اۋىزسۋمەن جابدىقتاۋ ءۇشiن جەتكiلiكسiز, بۇل ولارعا ستاۆكانى امبەباپ شەشiم ەتپەيدi.

كليماتتىق فاكتورلار تاقىرىبىن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ كليماتتىق ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى ابجالي ىڭكاردىڭ ايتۋىنشا, كليماتتىق وزگەرىستەر سۋ تاپشىلىعىن كۇشەيتسە دە, ونىڭ جالعىز نەمەسە باستى سەبەبى ەمەس. كليمات بۇرىننان بار پروبلەمالاردى كۇشەيتەدى, بىراق باسقارۋ شەشىمدەرىن الماستىرمايدى.

اڭگىمە, اتاپ ايتقاندا, بۋلانۋدىڭ ءوسۋى تۋرالى بولدى. ءتىپتى, سۋ الۋدىڭ بۇرىنعى كولەمى ساقتالعان جاعدايدا دا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولجەتىمدى سۋدىڭ ناقتى مولشەرى قىسقارادى. بۇل اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەردە بايقالادى, وندا تەمپەراتۋرا جىلدام كوتەرىلەدى, ال ءوسۋ كەزەڭى ۇزارادى. مۇنداي ماسەلە باستى نازاردى تابيعي بولماي قويمايتىندىقتان بەيىمدەلۋگە اۋىستىرعان. داقىلداردى تاڭداۋ, ەگiستiكتەردiڭ قۇرىلىمى, سۋارۋ ادiستەرi جانە كەڭiستiكتiك جوسپارلاۋدىڭ ءوزi بۇرىنعىسىنشا اعىمداعى نەمەسە بولجامدى سۋمەن قامتاماسىز ەتiلۋگە ەمەس, كوبiنەسە وتكەننiڭ جاعدايلارىنا باعدارلانعان.

پىكىرتالاس اياسىنداعى كليمات سۋ مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنان بولەك قاراستىرىلماعانى ماڭىزدى. كەرىسىنشە, ول جەردى پايدالانۋ, ينفراقۇرىلىم جانە ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ نەگىزگى ءرول اتقاراتىن ءوزارا بايلانىستاردىڭ نەعۇرلىم كەڭ جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن بولاتىن. ينفراقۇرىلىم توزعان, ال سۋدى پايدالانۋ ءتيىمسىز بولعان جەرلەردە كليماتتىق فاكتور جىلدام جانە قاتاڭىراق كورىنەدى.

حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاننىڭ سۋ سالاسى دامۋىن وڭ باعالادى

ماسەلەگە پراكتيكالىق كوزقاراستى كۇرىش وندىرۋشىلەر جانە قايتا وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ساراپشىسى ساعيدوللا سىزدىقوۆ ۇسىندى. ول كۇرىش شارۋاشىلىعىندا سۋ تاپشىلىعىنىڭ قالاي سەزىنەتىنىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالىپ, ونىڭ ماۋسىمدىق سيپاتى مەن سۋارۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاي-كۇيىنە تىكەلەي تاۋەلدىلىگىن اتاپ ءوتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا, سۋ كوزدەرىندە سۋ بار بولسا دا, ونىڭ ەداۋىر بولىگى دالاعا قاراي جوعالادى. توزعان كانالدار, بەتون جامىلعىسىنىڭ بولماۋى جانە باقىلاۋدىڭ السىزدىگى شارۋاشىلىقتاردى ناقتى سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ ەسەپتەگىشتەن تومەن بولۋىنا اكەلەدى.

سالادا قازىردىڭ وزىندە سۋ تۇتىنۋدى ايتارلىقتاي قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالار قولدانىلىپ جاتىر. اڭگىمە, اتاپ ايتقاندا, جەر بەتىن ءدال تەگىستەۋ ارقىلى سۋدىڭ ارتىق شىعىنىن ازايتاتىن لازەرلىك جوسپارلاۋ, سونداي-اق تاسىمالداۋ كەزىندەگى شىعىندى ازايتاتىن كانالداردى تازارتۋ جانە جوندەۋ تۋرالى بولىپ وتىر.

«لازەرلىك جوسپارلاۋ سۋدى 30-40%-عا دەيىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ ءتۇسىندىردى ساعيدوللا سىزدىقوۆ.

بىراق مۇنداي شەشىمدەر ەلەۋلى ينۆەستيتسيالاردى تالاپ ەتەدى جانە بارلىق شارۋاشىلىقتارعا قولجەتىمدى ەمەس, دەمەك, سالا اۋقىمىنداعى جاعدايدى وزگەرتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە, گەكتارعا سۋ شىعىنىنىڭ تومەندەۋى ەگىس القاپتارىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى جالپى سۋ تۇتىنۋدىڭ تومەندەۋىنە اكەلمەيدى.

تەحنولوگيالار سۋدى تولتىرمايدى

سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ورتالىق ازيا تۇعىرناماسىنىڭ حالىقارالىق ساراپشىسى جانە ۇيلەستىرۋشىسى بولات ەسەكين سۋ ساياساتىنىڭ قازىرگى ءتاسىلىن قاتاڭ جانە جۇيەلى سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەك سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنا عانا ارقا قويۋ ستراتەگيالىق قاتە. مۇنداي شەشىمدەر سۋدى نەعۇرلىم ءتيىمدى الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بىراق «بۇل سۋ قايدان تولتىرىلۋى ءتيىس؟» دەگەن ءتۇيىندى سۇراققا جاۋاپ بەرمەيدى.

ەسەكين مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى نازارىندا «كوك سۋ» − وزەندەر, ارنالار, سۋ قويمالارى تۇرعانىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىردى. بۇل رەتتە «جاسىل سۋ» − توپىراقتا, وسىمدىكتەردە جانە ەكوجۇيەلەردە ساقتالاتىن ىلعال ءىس جۇزىندە ەلەنبەيدى, ول اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قالىپتاستىرادى.

ء«بىز ماسەلەنى تەحنولوگيالارمەن شەشەمىز دەپ ەسەپتەيمىز, بىراق تەحنولوگيالار سۋدى تولتىرمايدى. ازىرگە ءبىز وزەندەر مەن ارنالاردى عانا باسقارامىز, سۋ داعدارىسى تەرەڭدەي تۇسەدى», دەپ اتاپ ءوتتى بولات ەسەكين.

ول جەردى قۇرعاتۋ, ارنالاردى تۇزەۋ, تابيعي لاندشافتتاردى جويۋ سۋدىڭ اعۋىن جەدەلدەتىپ, قۇرعاقشىلىقتى كۇشەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى. سۋ ەكوجۇيەدەن نەعۇرلىم جىلدام كەتسە, سونشالىقتى ونى وزەندەردەن الىپ كەتۋگە تۋرا كەلەدى.

ونىڭ ءسوزىنىڭ جەكە بلوگى «ۆيرتۋالدى سۋ» ەكسپورتىنا ارنالدى. كۇرىش, ماقتا جانە باسقا دا سۋ سىيىمدى داقىلداردىڭ ەكسپورتى ءىس جۇزىندە تاپشى رەسۋرستىڭ ەكسپورتىن بىلدىرەدى. بۇل رەتتە ءونىمنىڭ سۋ ءىزى ەكونوميكالىق ەسەپتەۋلەر مەن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدا ەسكەرىلمەيدى.

جالپى, ەسەكيننىڭ پىكىرىنشە, نەگىزگى پروبلەما ينستيتۋتسيونالدىق سيپاتتا: سۋدى باسقارۋ فراگمەنتتەلگەن كۇيىندە قالادى, ال شەشىمدەر جالپى سۋ تسيكلىن ەسكەرمەي قابىلدانادى.

بولات ەسەكين تاعى دا ەكى اڭگىمەنىڭ اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىنعا اينالدى. ساراپشى ءوز سوزىندە قازاقستاننىڭ پروبلەمالارىن جالپى الەمدىك ۇدەرىستەرمەن تىكەلەي بايلانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن ەلدەردە سۋ تاپشىلىعى سۋ از بولعاندىقتان ەمەس, رەسۋرستاردى باسقارۋ سەكتورلار, ۆەدومستۆولار جانە حالىقارالىق ينستيتۋتتار اراسىندا بولشەكتەنگەن كۇيىندە قالاتىندىقتان كۇشەيەدى.

ول بۇگىندە سۋ ماسەلەسى كليماتتىق, ەنەرگەتيكالىق, اگرارلىق جانە ەكولوگيالىق كۇن تارتىبىندە «ەرىگەنىنە» نازار اۋداردى. ناتيجەسiندە سۋ ۇلتتىق تا, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ازىق-تۇلiك, ەكونوميكا مەن قاۋiپسiزدiك تiكەلەي تاۋەلدi بولاتىن دەربەس ستراتەگيالىق فاكتور رەتiندە قاراستىرىلمايدى.

سۋ سالاسىنىڭ 266 مامانى ماراپاتتالدى

Global Commission on the Economics of Water جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قورىتىندىلارىنا سايكەس, جاھاندىق سۋ داعدارىسى ەڭ الدىمەن تابيعي اپاتتارعا ەمەس, ينستيتۋتسيونالدىق جانە ەكونوميكالىق شەشىمدەرگە بايلانىستى. سۋدى باسقارۋ ونداعان حالىقارالىق قۇرىلىمدار اراسىندا ءبولىندى, بۇل رەتتە بىرىڭعاي ۇيلەستىرۋ تەتىگى جوق. ءتىپتى بۇۇ جۇيەسىندە دە ەكوجۇيەلەر مەن باسسەيندەردەن باستاپ ازىق-ت ۇلىك تىزبەكتەرى مەن ترانسشەكارالىق قاقتىعىستارعا دەيىن سۋدى تۇتاستاي قارايتىن ورگان جوق.

جاڭا سۋ پاراديگماسى

«قازاقستان ەكوفورۋمى» قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى سۆەتلانا موگيليۋك ەۋروپانىڭ ورماندى جانە تاۋلى وڭىرلەرى ءۇشىن ازىرلەنگەن شەشىمدەردى دالا جانە جارتىلاي شولەيت قازاقستانعا تىكەلەي كوشىرۋگە بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. ول تابيعي جاعدايلار مەن جەردى پايدالانۋ قۇرىلىمىن ەسكەرمەي, ەكوجۇيەلىك تاسىلدەردى امبەباپتاندىرۋ تاۋەكەلدەرىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ۇلگىلەردى مەحانيكالىق كوشىرۋ پروبلەمانى شەشۋگە ەمەس, جاڭا اۋىتقۋلارعا اكەلۋى مۇمكىن.

مامىلەلىك پوزيتسيانى EcoMind ەكوجۇيەلىك شەشىمدەر ورتالىعىنىڭ باسشىسى ارمان وتەپوۆ بەلگىلەدى. ول ەكوجۇيەلىك شەشىمدەر شىن مانىندە اعاش وتىرعىزۋمەن شەكتەلمەي, ناقتى لاندشافتارعا − جايىلىمدارعا, دالالارعا, شولەيتتەرگە بەيىمدەلۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«ەكوجۇيەلىك شەشىمدەر − بارلىق جەردە ورمان تۋرالى ەمەس, تابيعي جاعدايلارعا سايكەس كەلەتىن جەردە ىلعال ۇستاۋدى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى»,  دەپ اتاپ ءوتتى ارمان وتەپوۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە, ەكوجۇيەلىك ءتاسىل قازاقستان جاعدايىندا دا جۇمىس ىستەي الادى, بىراق امبەباپ رەتسەپتىلەردەن باس تارتقان كەزدە جانە باسسەيندىك جانە اۋماقتىق باسقارۋعا بايلانعان كەزدە عانا.

مەملەكەتتىڭ ۇستانىمى

وسىلايشا, ازىرشە حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ جونىندەگى باستاما ەرتە, كونسۋلتاتسيالىق ساتىدا تۇر.

ءسىم وكىلى ۇيلەستىرۋدىڭ مۇمكىن فورماتى تالقىلانىپ جاتقانىن, ول ءارتۇرلى سۋ مانداتتارىن − كليماتتىق, ەكولوگيالىق, ازىق-ت ۇلىك جانە ترانسشەكارالىق مانداتتاردى بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.

ماقسات − بيۋروكراتيانى كەڭەيتۋ ەمەس, بۇرىننان بار تەتىكتەر اراسىندا بايلانىس ورناتۋ. استاناداعى وڭىرلىك ەكولوگيالىق سامميت نەگىزگى الاڭ رەتىندە بەلگىلەندى, وندا بۇل يدەيالار ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جانە باسقا دا وڭىرلەردىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق كونسۋلتاتسيالار دەڭگەيىنە شىعارىلۋى مۇمكىن.