قازاق ساحنا ونەرىنە قوسقان شىعارماشىلىق ۇلەسى سالماقتى, ۇلتتىق كينو ونەرىندە ەرەكشە قوڭىر ۇنىمەن «دۋبلياج كورولى» اتانعان اتاكەلدى ىسمايىلوۆ ءتىرى بولعاندا ۇستىمىزدەگى جىلى 90 جاسقا تولار ەدى. ءبىر بويىندا ونەردىڭ ءتۇرلى ءۇنى توعىسقان سۋرەتكەر ۇرپاعىنا وشپەس مۇرا قالدىردى. ءبىر عانا كينوفيلم كەيىپكەرلەرىنىڭ سوزدەرىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, ولاردىڭ مىنەزىنە, الەۋمەتتىك ورنىنا ساي دىبىسىن جاساۋداعى شەبەرلىگىنىڭ ءوزى ا.ىسمايىلوۆ ونەرىنىڭ بيىكتىگىن, ەشكىمگە ۇقسامايتىن دارالىعىن بايقاتادى. سونداي ەسىمى كوپشىلىكتىڭ جۇرەك تورىنەن ورىن العان ونەرپازدىڭ ادامدىق تۇلعاسى دا, سۋرەتكەرلىك بولمىسى دا بيىك بولاتىن...
«دۋبلياج كورولى» اتانعان اتاكەلدى ىسمايىلوۆ ءتىرى بولعاندا ۇستىمىزدەگى جىلى 90 جاسقا تولار ەدى. ءبىر بويىندا ونەردىڭ ءتۇرلى ءۇنى توعىسقان سۋرەتكەر ۇرپاعىنا وشپەس مۇرا قالدىردى. ءبىر عانا كينوفيلم كەيىپكەرلەرىنىڭ سوزدەرىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, ولاردىڭ مىنەزىنە, الەۋمەتتىك ورنىنا ساي دىبىسىن جاساۋداعى شەبەرلىگىنىڭ ءوزى ا.ىسمايىلوۆ ونەرىنىڭ بيىكتىگىن, ەشكىمگە ۇقسامايتىن دارالىعىن بايقاتادى. سونداي ەسىمى كوپشىلىكتىڭ جۇرەك تورىنەن ورىن العان ونەرپازدىڭ ادامدىق تۇلعاسى دا, سۋرەتكەرلىك بولمىسى دا بيىك بولاتىن...
اتاكەلدى ىسمايىلوۆ 1923 جىلى 27 جەلتوقساندا الماتى قالاسىنا قاراستى «گورنىي گيگانت» اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. №12 مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اەروكلۋبتى ۇزدىك اياقتاپ, اۆياتسيالىق ۋچيليششەگە جولداما الادى. جاستىق شاعى سوعىس جىلدارىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىكتەن بە, ول ۇشقىش بولۋدى ارماندايتىن. سول العا قويعان ماقساتىنا قولى جەتىپ, تاشكەنت قالاسىنداعى ۇشقىشتار ۋچيليششەسىن 1943 جىلى «اتقىش-شتۋرمان» ماماندىعى بويىنشا اياقتاپ شىعادى. بىراق ا.ىسمايىلوۆقا 1943 جىلعى مايدان دالاسىندا بولعان كەزدەيسوق اپات سالدارىنان بۇل ماماندىق بويىنشا ەڭبەك ەتۋ مۇمكىن بولماپتى. بالالارىنىڭ جارالانسا دا سوعىستان امان كەلگەنىنە قۋانعان اتا-اناسى توي جاساپ, قالادان ارتىستەر شاقىرادى. ولاردىڭ ىشىندە بولعان جاعدا وگىزباەۆ التى جاسىنان باستاپ گارمون تارتىپ, ءان ايتۋدى ۇيرەنگەن جاس جىگىتتىڭ تالانتىن بايقاپ, ونى ونەرگە باۋليدى.
سول كەزدەردە تەاتر ارتىستەرى گاسترولدىك ساپارلاردا الدىمەن سپەكتاكل قويىپ, سوڭىنان كونتسەرت بەرىپ وتىراتىن. جاس اتاكەلدى سوندا ءان ورىنداۋشى ارتىستەردى گارمونمەن ءسۇيەمەلدەپ, كەيىن ءوزى دە رولدەردە ويناي باستايدى. ەڭ العاشقى ءرولى ش.ايمانوۆتىڭ «شتابتا» اتتى ءبىر اكتىلى پەساسىنداعى سولدات بەينەسىن جاساۋداعى تەاتر ونەرىنە دەگەن تالپىنىسىمەن, كەيىپكەر سوزدەرىن تەز جاتتايتىن زەرەكتىگىمەن كوزگە تۇسەدى. جاس تالانتتىڭ كاسىبي ونەرىنە جول اشقان سول كەزدەگى تەاتر ديرەكتورى ورىنبەك بەكوۆ, جاعدا وگىزباەۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ ىقپالىمەن اتاكەلدى ىسمايىلوۆ 1944 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنا قابىلداندى. ساحنانىڭ قىرى مەن سىرىن تولىق مەڭگەرىپ, ادەبي شىعارمالاردىڭ ءمان-مازمۇنىن يگەرۋ ماقساتىندا ول تەاتر ۋچيليششەسىن, ودان كەيىن اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى) فيلولوگيا فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ بىتىرەدى.
ا.ىسمايىلوۆ باس تەاتر ساحناسىندا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» تراگەدياسىنداعى سەيىت, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدا» قوزى, م.اۋەزوۆتىڭ «ابايىندا» (ينستسەنيروۆكا) جاس اباي, ءا.ابىشەۆتىڭ «دوستىق پەن ماحابباتىندا» نۇرلان, م.گوركيدىڭ «شىڭىراۋ ءتۇبىندەسىندە» الەشا, ك.گوتستسيدىڭ «قوناق ءۇيدىڭ قوجاسىندا» قىزمەتشى جىگىت, ن.ۆ.گوگولدىڭ «رەۆيزورىندا» بوبچينسكي, ج.ب.مولەردىڭ «ساراڭىندا» ۆالەر, ت.ب. كەيىپكەرلەردىڭ سوم تۇلعاسىن جاساپ, ساحنالىق قيمىل-ارەكەتتەرىن سولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ مىنەز ەرەكشەلىگىنە قاراي باعىتتاپ وتىردى. ولاردىڭ بىرىندە پسيحولوگيالىق تولعانىسى باسىم ءتۇسىپ جاتسا, ەندى ءبىرى – عاشىقتىق سەزىمگە باي, شىن سۇيىسپەنشىلىك يەسى رەتىندە كورىندى.
ا.ىسمايىلوۆ – قازاق ساحناسىندا م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى جەلىسىنىڭ نەگىزىندە ش.ايمانوۆ پەن يا.شتەين جاساعان ينستسەنيروۆكادا بالا ابايدىڭ ءرولىن تۇڭعىش سومداعان اكتەر. 1954-1955-جىلدارى ارنايى شاقىرتۋمەن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنا كەلگەن ا.ىسمايىلوۆتىڭ ۇلكەن ساحنادان جيناعان مول تاجىريبەسى بۇل تەاتردا دا ءوز ناتيجەسىن بەرەدى. مۇندا ول ش.قۇسايىنوۆتىڭ «عاني مۇراتباەۆىندا» عاني, «العاشقى ۇشقىندارىندا» بايعاني, «ەسىرتكەن ەركەسىندە» شاپىق, ش.قۇسايىنوۆ پەن و.بودىقوۆتىڭ «ءال-فارابي» تراگەدياسىندا ازاتبەك, م.اقىنجانوۆتىڭ «ىبىراي التىنسارينىندە» ىبىراي, و.بودىقوۆتىڭ «وتىرار ەرتەڭ قيرايدىسىندا» شىڭعىس حان, ب.مۇقايدىڭ «قوش بول, مەنىڭ ەرتەگىم» دراماسىندا ءالي قارت, ش.مۇرتازانىڭ «ستالينگە حاتىندا» كولحوز باستىعى, «بەسەۋگە حاتىندا» ستالين, ءا.ءتاجىباەۆتىڭ «ساعىنامىن كۇن سايىنىندا» قانىش ساتباەۆ, ي.بايزاقوۆتىڭ «اقبوپەسىندە» ءامىرحان, ج.جۇماحانوۆ پەن ب.تاجىباەۆتىڭ «قاراكوز قارىنداسىمىندا» اتىمتاي, م.يمانجانوۆتىڭ «جاس ومىرىندە» وراز, س.شايمەردەنوۆتىڭ «دوكەي كەلە جاتىرىندا» سەيسەك, ا.پ.چەحوۆتىڭ «شاعالاسىندا» سورين, س.مۇقانوۆتىڭ «بوتاكوزىندە» (ينستسەنيروۆكاسىن جاساعان ا.ىسمايىلوۆتىڭ ءوزى) كۋلاكوۆ, س.سەيفۋلليننىڭ «قىزىل سۇڭقارلارىندا» ءبايدىلدا, ت.ب. جۇزدەن اسا كەيىپكەرلەردى سومدايدى. ءبىر-ءبىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن وسىنداي كەيىپكەرلەردىڭ ساحنادا شىنايى ءومىر ءسۇرۋى, ەپيزودتىق رولدە نەمەسە ساحنانىڭ ءۇشىنشى پلانىندا (ماسسوۆكادا) ءجۇرىپ-اق ايقىن ءارى نانىمدى حاراكتەر جاساۋى اكتەردىڭ تابيعي دارىنى مەن تالانتىنىڭ جەمىسى بولسا كەرەك.
يسا بايزاقوۆتىڭ «اقبوپە» پوەماسى نەگىزىندە ساحنالانعان قويىلىمدا ءامىرحاننىڭ اقبوپەگە دەگەن عاشىقتىق سەزىمى, ءان ايتۋداعى اسەم داۋسى, جەسىر داۋىن قۋعان كارىباي بيدىڭ جىگىتتەرىمەن شايقاسۋى جانە تايشىقتىڭ ونى اتۋ كورىنىستەرىندە اكتەر ەموتسياسى ايقىن بەرىلەدى. وسىنداي جان-جاقتى ىزدەنىس پەن شىعارماشىلىق تاجىريبە ا.ىسمايىلوۆتى دراماتۋرگياعا قالام تەربەۋگە ىقپال ەتەدى. ونىڭ «انالار» جانە «ءاليا» پەسالارى نۇكىس دراما تەاترى ساحناسىندا, «الدار كوسە» كومەدياسى مەن قاراقالپاق دراماتۋرگى ت.تاڭىربەرگەنوۆپەن بىرىگىپ جازعان «اققۋلار ايدىنىنا ورالادى» دراماسى جاستار مەن بالالار تەاترىندا, «شىق بەرمەس شىعايبايى» كەزىندە قۋىرشاق تەاترىندا تابىسپەن جۇرگەنىن بىلەمىز. سونداي-اق, س.مۇقانوۆتىڭ «ءمولدىر ماحاببات», «بوتاكوز», «بالۋان شولاق», ش.ايتماتوۆتىڭ «دۇيسەننىڭ مەكتەبى», «شىنارىم مەنىڭ», «ارمانىم – اسەلىم», م.يمانجانوۆتىڭ «العاشقى ايلار» ءتارىزدى رومان-پوۆەستەرىنىڭ ساحنالىق جەلىسىن ءتۇسىرىپ, تەاتر رەپەرتۋارىن تاريحي شىعارمالارمەن بايىتۋعا كۇش سالۋى دا ا.ىسمايىلوۆ دارىنىنىڭ دارالىعىن, ەڭبەكسۇيگىشتىگىن, ونەرگە دەگەن ادالدىعىن اڭعارتادى.
قازاق كينو ونەرىنە دە زور ۇلەس قوسقان اكتەردىڭ «دالاداعى قايىڭ», «قىز جىبەك», «باتىر بايان», «شىڭداعى شىنار», «جامبىلدىڭ جاستىق شاعى», «تىنىشتىق», «ساعان قۋىرشاق كەرەك پە؟», «قاراڭعىلىق ءامىرشىسى» (ەرتەگى), ت.ب. كينوفيلمدەردەن ونىڭ امبەباپ شىعارماشىلىعىنداعى تاعى ءبىر قىرىن تانيمىز. كينوداعى دەبيۋتى – «دالاداعى قايىڭداعى» كولحوز پرەدسەداتەلى امانوۆتىڭ ءىس-قيمىلىن, مىنەز ەرەكشەلىگىن ونىڭ جاس مولشەرىنە, ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتاسىنا ساي بەينەلەۋىن جاس اكتەردىڭ ىزدەنىسىنەن تۋعان ناتيجە دەيمىز. وسى كەيىپكەرى ا.ىسمايىلوۆتىڭ بۇدان كەيىنگى رولدەرىنە سالىنعان دارا جول بولعاندىعى انىق.
ساحنا مەن ەكران ارقىلى كوپشىلىكتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن اتاكەلدى ىسمايىلوۆ كينو اۋدارماسىندا ۇلى كوسەمدەر مەن قولباسشىلاردىڭ, باتىرلار مەن بي-بولىستاردىڭ جاسى مەن تاريحتاعى وزىندىك ورنىنا بايلانىستى ءتۇرلى ءۇن جاساپ, داۋسىن كەلتىرىپ, «دۋبلياج كورولى» اتانعان بىرەگەي تۇلعا. 1946 جىلى «جاس گۆارديا» فيلمىنەن باستالعان دۋبلياج جاساۋ قىزمەتى «تاراس شەۆچەنكو», «قىلمىس پەن جازا», «كوممۋنيست», «عاسىردىڭ باستالۋى», «ميعۇلا», «ماحاببات مۇڭى», ت.ب. ءجۇزدەگەن كوركەمفيلمدەردە جالعاسىپ, سونداعى باس كەيىپكەرلەردى اكتەر ءوز انا تىلىندە سويلەتتى. ول «جاس گۆارديا» فيلمىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىر ۇلى ولەگ كوشەۆويدىڭ داۋسىن جاساسا, «عاسىردىڭ باستالۋى», «بەرليننىڭ قۇلاۋى», «ازاتتىق» فيلمدەرىندە لەنين مەن ستالين بولىپ سويلەپ, سول كەزدەگى پاتريوتتىق سەزىمدى شەبەر ۇنىمەن جەتكىزە ءبىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن ءارتىسى اتاكەلدى ىسمايىلوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – ادەبيەتتىڭ پوەزيا جانرىنا قالام تەربەۋى بولاتىن. ونىڭ سىرشىل ليريكاعا تولى كوركەم تۋىندىلارى «تۋعان جەر», «قايران اكە», «قايدا سولار؟», «ءۇمىت», «سىر», ت.ب. ولەڭ جولدارىندا ەرەكشە ءبىر پافوس, ادەمى اۋەز بار. جالپى, ۇلتتىق تەاتر جانە كينو ونەرىنە زور ۇلەس قوسقان ا.ىسمايىلوۆ قازاق ونەرىمەن ماڭگى ساباقتاس ەسىم. تەاتر, كينو, دۋبلياج, ينستسەنيروۆكا جاساۋ, دراماتۋرگيا, پوەزيا ءبىر ادامنىڭ بويىندا ۇندەسكەن. ياعني, اتاكەلدى ىسمايىل ۇلى ىسمايىلوۆ – ونەر قازىناسى.
زۋحرا يسلامباەۆا,
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى.