وڭىرگە تانىمال اقىن-سازگەر جولدىباي ايتقۇلوۆ «ويداعى ەلىم – ويىلىم» دەپ جىرعا قوسقان بۇل اۋدان بىرىڭعاي مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ونىڭ ۇستىنە وبلىس ورتالىعىنان دا, ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى بولىپ تابىلاتىن تەمىرجولدان دا شالعايدا ورنالاسقاندىقتان كۇنى كەشەگە دەيىن الەۋمەتتىك يگىلىكتەردەن كەنجەلەۋ قالىپ كەلگەنى شىندىق. جەتپىس جىل بويى قوبدامەن ەكى ورتاداعى 140 شاقىرىم كۇرە جولدىڭ ازابىن تارتىپ كەلگەنى دە راس. بۇل پروبلەما قازىرگى سەناتور ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ وبلىس اكىمى بولىپ تۇرعاندا وڭ شەشىمىن تاۋىپ, وسى جولعا قاتتى جامىلعى توسەلگەن بولاتىن. جول قاتىناسى جاقسارعاننان كەيىن ويىلدىقتاردىڭ بويىندا ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم ۇيالاپ, ءوز شارۋالارىن جۇرگىزۋگە دەگەن تالپىنىس پايدا بولدى. ونى جاقىندا اۋداندا بولعان ءىسساپارىمىزدا ايقىن اڭعاردىق.
وڭىرگە تانىمال اقىن-سازگەر جولدىباي ايتقۇلوۆ «ويداعى ەلىم – ويىلىم» دەپ جىرعا قوسقان بۇل اۋدان بىرىڭعاي مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ونىڭ ۇستىنە وبلىس ورتالىعىنان دا, ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى بولىپ تابىلاتىن تەمىرجولدان دا شالعايدا ورنالاسقاندىقتان كۇنى كەشەگە دەيىن الەۋمەتتىك يگىلىكتەردەن كەنجەلەۋ قالىپ كەلگەنى شىندىق. جەتپىس جىل بويى قوبدامەن ەكى ورتاداعى 140 شاقىرىم كۇرە جولدىڭ ازابىن تارتىپ كەلگەنى دە راس. بۇل پروبلەما قازىرگى سەناتور ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ وبلىس اكىمى بولىپ تۇرعاندا وڭ شەشىمىن تاۋىپ, وسى جولعا قاتتى جامىلعى توسەلگەن بولاتىن. جول قاتىناسى جاقسارعاننان كەيىن ويىلدىقتاردىڭ بويىندا ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم ۇيالاپ, ءوز شارۋالارىن جۇرگىزۋگە دەگەن تالپىنىس پايدا بولدى. ونى جاقىندا اۋداندا بولعان ءىسساپارىمىزدا ايقىن اڭعاردىق.
اۋدان ورتالىعىنا كەشتەتىپ كەلگەنىمىزدە كوشەلەردەگى سامالاداي جارقىراعان ەلەكتر شامدارىن كورىپ كوڭىلىمىز مارقايىپ قالىپ ەدى. ەرتەسىنە بىرقاتار كوشەلەرگە قاتتى جامىلعى توسەلىپ, تروتۋارلار جاسالعانىنا كوزىمىز جەتتى. ءتىپتى كوشەلەردىڭ بويىنا تىم ءتاۋىر سۋاعارلار سالىنىپتى. ال, ورتالىق كوشەلەردىڭ تۇرعىندار جۇرەتىن جەرلەرىنە تەمىر-بەتون پليتالار توسەلگەن. جاڭادان ساياباق اشىلىپ, ەكىنشى ساياباق قۇرىلىسى باستالىپ تا كەتىپتى. جاڭادان سالىنعان سوت جانە پروكۋراتۋرا, اۋداندىق اۋرۋحانا عيماراتتارى اۋىلدىڭ اجارىن اشا تۇسكەن. جاڭادان سالىنعان تۇرعىن ۇيلەر دە كوركىمەن كوز تارتادى. ءتىپتى, بۇل وڭىردە بولماعان ەكى قاباتتى كوتتەدج ءۇيىن سالىپ جاتقاندار دا كەزدەستى. بۇل ءبىزدىڭ سىرت كوز رەتىندە بايقاعان وزگەرىستەرىمىز عانا. جالپى, اۋدانداعى وركەنيەتكە ۇمتىلۋدىڭ قادامدارى, تۇرمىستى تۇزەۋدىڭ تالپىنىستارى بۇدان دا اۋقىمدى جۇمىستارمەن جۇلگەلەنە تۇسەدى.
اۋدان اكىمى ماۆر ءابدۋلليننىڭ بيلىك تىزگىنىن ۇستاعانىنا ءبىر جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بىراق, وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى بولىپ كەلەتىن وعان اۋدان ءومىرى بۇرىننان تانىس. ول وسىندا ەڭبەك جولىن باستاپ اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىن كوتەرىلگەن ازامات. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنان وسى قىزمەتكە كەلدى.
ءبىز جىلىشىرايلى جۇزدەسۋدەگى اڭگىمە ارناسىن اۋداننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ باعىتتارىنا بۇرعانىمىزدا ماۆر ەرعالي ۇلى دا كوپ توستىرماي وندىرىستىك كورسەتكىشتەرگە كومىپ تاستادى. ولاردى وي-سانامىزدان وتكىزىپ, ىرىكتەپ ايتقاندا بىلايشا ورىلەر ەدى.
اۋدان بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ توعىز ايىندا ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 340,9 ميلليون تەڭگەگە جەتىپ, وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 105 پايىز قۇراعان. ەسەپتى كەزەڭدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 3842,0 ميلليون تەڭگە بولىپ, بىلتىرعا قاراعاندا 100,7 پايىزدى قۇراعان. ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا جانە ءجۇن ءوندىرۋ اناعۇرلىم ارتقان. وسى كەزەڭدە نەگىزگى كاپيتالعا 1150,0 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنىپ, بۇل كورسەتكىش تە اسىرا ورىندالدى. اۋداننىڭ ەلدى مەكەندەرىندە 32 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن.
اۋداندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە بۇرىندارى جۇمىس ىستەمەي تۇرعان كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزىلگەن. كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ بەلسەندىلىگى 64,3-تەن 87,4 پايىزعا كوتەرىلگەن. ءسويتىپ, تىركەلگەن 587 شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىنىڭ 513-ءى بەلسەندىلەر قاتارىنا ەنگەن. ەسەپتى كەزەڭدە ولاردان بيۋدجەتكە 10,9 ميلليون تەڭگە ءتۇسىم تۇسكەن. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ توعىز ايىندا 230 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپتى. اۋداننىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتىنىڭ كىرىس جوسپارى 100,6 پايىزعا ورىندالدى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 80,0 ميلليون تەڭگە يگەرىلىپ, ءۇش ءبىلىم بەرۋ نىسانىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. جالپى سمەتالىق-جوبالاۋ قۇنى 291,8 ميلليون تۇراتىن اقشاتاۋ جانە قۇمجارعان نەگىزگى مەكتەپتەرىنىڭ جاڭا عيماراتتارى پايدالانۋعا بەرىلگەن كورىنەدى.
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا بولىنگەن 5,0 ميلليون تەڭگە قارجى تولىق يگەرىلىپ, بولاشاقتا سالىناتىن 70 تۇرعىن ۇيگە 20,0 ميلليون تەڭگەگە ينفراقۇرىلىم جاساقتالۋدا ەكەن.
اۋدان بويىنشا تارىنىڭ ءار گەكتارىنان 7 تسەنتنەر, كارتوپتىڭ ءار گەكتارىنان – 101, كوكونىستەن – 120 جانە باقشا ونىمدەرىنەن 261 تسەنتنەر ءونىم جينالدى. شىنى كەرەك, ويىلدىقتاردىڭ تىرشىلىگى نەگىزىنەن مال وسىرۋگە تاۋەلدى. قازىرگى تاڭدا شارۋا قوجالىقتارى مەن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىندا 32837 ءىرى قارا, 160 مىڭ قوي, 4711 جىلقى قىسقا تۇسپەك. ولاردى قىستان شىعىنسىز الىپ شىعۋ ءۇشىن 87300 توننا مال ازىعى دايىندالىپ, قىستاقتارعا جانە جەكە تۇرعىندارعا جەتكىزىلگەن.
«كوركەيە بەر, تۋعان جەر» اكتسياسى اياسىندا اۋداننىڭ ەلدى مەكەندەرىن, قۇرىلىستارىن جوندەۋ, كورىكتەندىرۋ مەن كوگالداندىرۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا. بىلتىر وسىنداي جۇمىستار 106 ميلليون تەڭگەگە ورىندالسا, بيىل 117,5 ميلليون تەڭگەگە 62 الەۋمەتتىك نىسانعا قۇرىلىس-جوندەۋ جانە اباتتاندىرۋ شارۋالارى تىندىرىلۋدا ەكەن.
– ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ نەگىزگى وندىرىستىك باعىتى مال شارۋاشىلىعى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءتورت ت ۇلىكتى ءوسىرۋ مەن مال ازىعى ءوندىرىسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. قازىر مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن ونعا جەتكىزىپ, اسىل تۇقىمدى قويدى كوبەيتىپ, ۇلكەن اۋكتسيون وتكىزۋ ويىمىزدا بار. سوندا ءبىزدىڭ اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويلارىمىزعا سۇرانىس قالىپتاسادى دەپ ويلايمىن. سونداي-اق, مال ازىعىنىڭ مول قورىن جاساۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلۋدا. 4800 گەكتار شابىندىق جەر ۋچاسكەسى بويىنداعى «قيىل» ليماندى سۋلاندىرۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ دە الداعى كۇندەر ەنشىسىندەگى شارۋا, – دەيدى ول ءوڭىر ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردى تاراتا ايتا كەلە.
اۋداندا شەشىمىن كۇتكەن ىستەر دە بارشىلىق. ءومىر بولعان سوڭ ءبىر ورىندا تۇرىپ قالۋعا بولمايدى, ىلگەرىلەۋدىڭ قامىن ويلاۋ كەرەك. اۋدان اكىمى ماۆر ءابدۋلليندى اقجار ەلدى مەكەنىنە اۋىز سۋ قۇبىرىن جۇرگىزۋ, امانگەلدى اۋىلىندا مەكتەپ سالۋ, قاراوي سەلوسىندا بالاباقشا اشۋ, سارالجىنعا كلۋب ءۇيىن سالىپ بەرۋ دە ويلانتادى. بىرقاتارى باستالىپ تا كەتتى. سونىڭ ءبىرى ويىل سەلوسىنا 95 شاقىرىم جەردەگى بايعانين اۋدانىنان ديامەترى 400 مم. جوعارى قىسىمدى تابيعي گاز قۇبىرىن جۇرگىزۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى دايىندالىپ, وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسى ارقىلى مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىنە جولدانىپ تا قويىپتى. سمەتالىق قۇنى 3200 ميلليون تەڭگە قۇرايدى ەكەن. بيىل جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتى جاسالىپ قويىلىپتى. ەندى جوعارىدان كەلىسىم بولسا, كوگىلدىر وتىننىڭ قىزىعىن ويىلدىقتار دا كورەتىن كەز قاشىق بولماس, ءسىرا. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ كاسىپورىندارىن اشۋدىڭ, ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ باستامالارى دا بار. اكىم ماۆر ابدۋللين اۋىلدا جۇمىسسىزدىق جوق, كەيبىر جاتىپىشەرلەر مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا اشىلعان جۇمىستاردىڭ وزىنەن باس تارتاتىنىن دا جاسىرمادى. ايتەۋىر ءتىلىن تاۋىپ, جۇمىسقا تارتىپ ءجۇرگەندەرىن جەتكىزدى.
اۋداندا مادەنيەت ءۇيى, مۇراجاي جانە كىتاپحانالار جۇمىس ىستەپ تۇر. بىلاي قاراساڭ دا, ولاي قاراساڭ دا دۇكەن, اسحانا, ءدامحانا كەزدەسەدى. ءتىپتى, سىيىمدىلىعى جوعارى مەيرامحانالار دا سالىنا باستاعان. بارلىق اۋىلداردا دا تاپ وسىلاي ىلگەرىلەۋگە ءىز سالىنعان. ونى اۋىلدىڭ ىشكى-سىرتقى كەلبەتى مەن تۇرمىسىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ارينە, بۇل سالالاردا دا ويلاسا شەشەتىن ماسەلەلەر بارشىلىق. ەڭ باستىسى, حالىق اۋداننىڭ ەرتەڭىنە سەنىمدى.
قازىر اۋدان ورتالىعىنان اقتوبەگە اۆتوبۋس قاتىنايدى. الايدا, حالىق جۇردەك تە جۇمساق جەڭىل تاكسيلەردى قولايلى كورەدى. جولاقىسى اناعۇرلىم قىمبات بولسا دا, سولاي. شاعىن عانا اۋدان ورتالىعىندا تاكسيلەردىڭ كوبەيگەندىگى بولار, ديسپەتچەرلىك قىزمەت جۇمىس ىستەيدى, تاپسىرىس بەرسەڭ ۇيدەن كەلىپ الىپ كەتەدى. ءبىز دە سونىڭ يگىلىگىن كوردىك. مۇنىڭ ءوزى ويىل اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىن تۇزەي باستاعانىن اڭعارتادى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى