مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىندا ەلىمىزدەگى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. جۇكتەلگەن مىندەت جۇيەلى جولعا قويىلىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى ويداعىداي ورىندالدى. وعان ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسىندا قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ تسيفرلى جوبالارى تانىستىرىلعان كەزدە كوز جەتكىزدىك.
جىل وتكەن سايىن ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە قاتىستى ءتۇرلى قادامدار جاسالىپ جاتقانى بەلگىلى. ولار, ەڭ الدىمەن, زاڭدىلىق پەن əدىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جول اشاتىنى انىق. وسى جونىندە پرەزيدەنت: «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – بۇل, شىن مəنىسىندە, «Əدىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى. ازاماتتاردىڭ مəسەلەلەرىن تىڭداپ, كورىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى – دۇرىس جəنە ءəدىل شەشىم شىعارۋ قاجەت», دەگەن بولاتىن.
Əدىلەتتى مەملەكەت قۇرۋداعى جاڭا دا نىق قادامداردى ەلىمىزدەگى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن بايلانىستىرۋعا بولاتىن سياقتى. ماسەلەن, باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى م.احمەتجانوۆ «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋ, تەكسەرۋلەر تاعايىنداۋ, وتىنىشتەرمەن جۇمىس بويىنشا بىرقاتار جوبا ىسكە اسىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل باستامالار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن وڭتايلاندىرىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە, قۇقىقتىق ستاتيستيكانىڭ اشىقتىعى مەن انىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بارىنشا ازايتۋعا, بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پرەزيدەنت پروكۋرورلىق قاداعالاۋ جۇمىسى ۇنەمى كەشەۋىلدەپ جاتاتىنىن سىنعا الىپ, «پروكۋرورلار ءىستىڭ مəن-جايىمەن تەك سوتقا جىبەرەر الدىندا عانا تانىسادى», دەگەن ەدى. وسى ولقىلىقتىڭ دا ورنى تولىپ وتىر. «سوتقا دەيىنگى تەكسەرۋلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» (سدتبت) جۇيەسىندە سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ نەگىزگى شەشىمدەرىن پروكۋرورلارمەن كەلىسۋ ءتارتىبى جولعا قويىلعان. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا دا ەرەكشە توقتالدى.
سونىمەن قاتار جوعارعى سوت 2016 جىلى سوت ورگاندارىنىڭ ىستەردى سوتتا قاراۋ ساتىسىن اۆتوماتتاندىراتىن ۆەدومستۆولىق ورتالىقتاندىرىلعان «تورەلىك» اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسىن ەنگىزدى. اتالعان جۇيەلەردى ينتەگراتسيالاۋ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تىركەۋدەن باستاپ, سوت ۇكىمىن شىعارۋعا دەيىنگى قىلمىستىق پروتسەستىڭ بارلىق ساتىسىن كەيىننەن اۋقىمدى اۆتوماتتاندىرۋعا تۇرتكى بولدى. 2017 جىلى باس پروكۋراتۋرا «سدتبت» اج بازاسىندا «ەلەكتروندىق قىلمىستىق ءىس» ءمودۋلىن ازىرلەدى. بۇل قادام 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قىلمىستىق ىستەردى تەرگەپ-تەكسەرۋدى ەلەكتروندىق فورماتتا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, «سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» اقپاراتتىق جۇيەسىندە 162783 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلدى, ونىڭ ىشىندە 73546 قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا قىلمىستىق ىستەر ەلەكتروندىق فورماتتا تەرگەلدى. وسىلايشا, تەرگەۋدىڭ تسيفرلى فورماتىنا كوشۋدى جانداندىرۋعا جول اشىلدى.
م.احمەتجانوۆ پروكۋروردىڭ نەگىزگى پروتسەستىك شەشىمدەردى كەلىسۋىنىڭ جاڭا ءتارتىبىن دە ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. بۇگىندە «ە-قىلمىستىق ءىس» پلاتفورماسىندا پروكۋروردىڭ نەگىزگى پروتسەستىك شەشىمدەردى كەلىسۋىنىڭ جاڭا ءتارتىبى تولىق ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل قىلمىستىق ىستەر ماتەريالدارىنا جەدەل قولجەتىمدىلىكتى جانە بۇزۋشىلىقتاردى ۋاقتىلى انىقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ايتا كەتۋ قاجەت, اتالعان جوبا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا بەرىلگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا قولعا الىنىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى, باس پروكۋراتۋرا قولدانىستاعى قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭناماعا بىرقاتار وزگەرىس دايىندادى. وتكەن جىلعى 1 قازاننان باستاپ قاناتقاقتى رەجىمدە بۇل جۇمىسقا بارلىق وڭىرلەر قوسىلدى. سونداي-اق 2020 جىلعى 31 جەلتوقساننان باستاپ ەلىمىزدە «قىلمىستىق پروتسەستە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنىپ, وندا پروكۋروردىڭ نەگىزگى پروتسەستىك شەشىمدەردى كەلىسۋ ءراسىمى كوزدەلگەن.
بۇل جۇمىستىڭ ءمانى تەرگەۋشى ادامدى كۇدىكتى دەپ تانۋ, ارەكەتتى سارالاۋ, قايتا سارالاۋ, مەرزىمدەردى ءۇزۋ, ءىستى توقتاتۋ تۋرالى ءوزىنىڭ شەشىمىن, سونداي-اق ادامدى ايىپتاۋ حاتتاماسىن جانە بۇيرىق ءوندىرىسىن قولدانۋ تۋرالى قاۋلىنى ەلەكتروندىق تۇردە سدتبت-دە قالىپتاستىرادى. پروكۋرور ونلاين رەجىمدە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ولاردىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرەدى. بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان جاعدايدا ءتيىستى شارالار قابىلدايدى. ەڭ باستىسى, پروكۋروردىڭ كەلىسۋى مەن بەكىتۋىنسىز پروتسەستىك شەشىمدەردىڭ زاڭدىق كۇشى بولمايدى.
سونىمەن قاتار قىلمىستىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلار قابىلدانعان پروتسەستىك شەشىمدەردى قاشىقتان قاداعالاۋىنا, كەلىسپەگەن جاعدايلاردا ۋاقتىلى شاعىمدانۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. مۇنداي مودەل ءىس جۇرگىزۋ قۇجاتتارىن دايىنداۋ ۋاقىتىن جانە تەرگەۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتادى. سونداي-اق ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ءتيىستى دەڭگەيدە قورعالاتىن بولادى. بۇل جۇمىستار – قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىنە كوشۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى سانالادى.
وسىلايشا 2021 جىلدىڭ باسىنان بەرى پروكۋرورلارمەن 29934 شەشىم كەلىسىلىپ, بەكىتىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار 4101 شەشىم بويىنشا كەلىسۋدەن جانە بەكىتۋدەن باس تارتىلدى. وسى ارقىلى قىلمىستىق پروتسەستىڭ اشىقتىعىنا, ءىس ماتەريالدارىنىڭ ونلاين قولجەتىمدىلىگىنە, بۇرمالاۋ تاۋەكەلدەرىن تومەندەتۋگە, تەلەفونعا سمس حابارلاما ارقىلى كۇن ءتارتىبىن الۋعا مۇمكىندىك پايدا بولدى.
سونداي-اق قىلمىستىق پروتسەسكە تارتىلعان ساتتەن باستاپ ونىڭ قاتىسۋشىلارى سدتبت اج «جاريا سەكتور» قىزمەتى ارقىلى ەلەكتروندىق قىلمىستىق ءىستىڭ ءتيىستى ماتەريالدارىنا قول جەتكىزە الادى. بۇل قادام ازاماتتاردى كابينەت ارالاپ, تابالدىرىق توزدىرۋدان ارىلتا وتىرىپ, ءوتىنىشحاتتار (شاعىمدار) بەرۋگە جانە ولارعا ەلەكتروندىق فورماتتا جاۋاپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
ادۆوكاتتاردىڭ كوميتەتكە جانە ونىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنا قىلمىستىق ىستەردىڭ قوزعالىسى, قابىلدانعان ءىس جۇرگىزۋ شەشىمدەرى بويىنشا سۇراۋ سالۋى دا ارتقانى بايقالادى. ماسەلەن, 2015 جىلى مۇنداي سۇراۋ سانى نەبارى – 49, 2016 جىلى – 203, 2017 جىلى – 901, 2018 جىلى – 1592, 2019 جىلى – 28 16 بولسا, وتكەن 2020 جىلى مۇنداي سۇراۋ سانى – 3976-عا جەتىپ وتىر. سونداي-اق مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگى شەڭبەرىندە ادۆوكاتتاردى اۆتوماتتى تۇردە تاعايىنداۋ ءۇشىن سدتبت ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ «ە-زاڭ كومەگى» اقپاراتتىق جۇيەسىمەن ىقپالداستىرىلدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدە ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان اۆتوماتتاندىرۋ جۇمىسىنا شەت مەملەكەتتەر دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر ەكەن.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تانىستىرعان تاعى ءبىر جوبا – «اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» ء(اىبت). بۇل جوبا اكىمشىلىك ىستەردى ەلەكتروندىق فورماتتا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق م.احمەتجانوۆ بۇگىندە جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇل تولەۋ جانە حاتتامالاردى راسىمدەۋ پروتسەسى 100% اۆتوماتتاندىرىلعانىن العا تارتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە, وتكەن جىلى 6 ملن-نان استام اكىمشىلىك حاتتاما مەن نۇسقاما ەلەكتروندىق فورماتتا رەسىمدەلىپتى.
مەملەكەت باسشىسى «پروكۋراتۋرانىڭ قاداعالاۋىن ازاماتتاردى جəنە بيزنەس سالاسىن تولعاندىراتىن پروبلەمالاردى ءتيىمدى شەشۋگە بەيىمدەپ قايتا باعدارلاۋ كەرەك», دەي كەلە, كەز كەلگەن تەرگەۋ əرەكەتى تەك سوت نەمەسە پروكۋرور سانكتسياسى ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس دەگەن بولاتىن. بۇل رەتتە, م.احمەتجانوۆ قاداعالاۋ جەدەلدىگى مەن بيزنەستى زاڭسىز تەكسەرۋدەن قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن «تەكسەرۋ سۋبەكتىلەرى مەن وبەكتىلەرىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» جۇيەسى (تسوبت) قۇرىلعانىن جەتكىزدى.
سونداي-اق باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى حالىققا قۇقىقتىق اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن «Qamqor» اقپاراتتىق سەرۆيسىنىڭ جۇمىسىن دا تانىستىردى. وسى سەرۆيس ارقىلى ازاماتتار پوليتسياعا ارىز بەرىپ, ونىڭ قارالۋىن قاداعالاي الادى. سونىمەن قاتار كولىكتىڭ قانداي دا ءبىر جول-كولىك وقيعاسىنا قاتىسى بارىن دا وسى قوسىمشا ارقىلى بىلۋگە بولادى. قىلمىستىق ءىستىڭ قوزعالىسىن, ايىپپۇلدار تۋرالى اقپاراتتى, سونداي-اق اليمەنت تولەمەگەن بورىشكەرلەر مەن ادامداردى ىزدەۋ تۋرالى مالىمەتتەردى دە وسى سەرۆيستەن تابۋعا بولادى.
ەڭ باستىسى, وسىنداي قادامداردىڭ بارلىعى قاراپايىم ادامداردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاپ, قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر.