جىلۋ شىعىنى شاش ەتەكتەن

جالپى, كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ قۇنى قالاي قالىپتاسادى؟ مونوپوليا مەكەمە قۇزىرلى ورىنعا ءوتىنىش جول­داعاندا ءتاريفتى وزگەرتۋ سەبەپتەرىن تو­لىق كورسەتەدى. ياعني تۇتىنۋشىعا ۇسى­نىلاتىن جۇمىس كولەمى عانا ەمەس, سوعان جۇمسالاتىن شىعىن مولشەرى دە ەسەپتەلەدى. سونىڭ ىشىندە ماسەلەن, ەنەرگەتيكالىق قۋاتتاردى ءوندىرۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق ماقساتقا جۇمسالاتىن وتىن دا بار. ال اتىراۋ جىلۋ-ەلەكتر ور­تالىعى قازاندىقتارىنا شيكىزات رەتىندە تابيعي گازدى پايدالاناتىندىقتان, ءوز جۇمىسىن جەتكىزۋشىلەردىڭ قىزمەتىنە قاراي رەتتەپ وتىرادى. ءار جىلى «كو­گىلدىر وتىن» قۇنى قانشالىقتى وزگەرىپ وتىراتىندىعىن ەسكەرەدى.

مىنە, وسى ورايدا «اتىراۋ-جا­رىق» اكتسيونەرلىك قوعامى ديرەك­تور­لار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ورازعالي قارشەگەنوۆتىڭ ەنەرگەتيكا مي­نيس­ترلىگىنە جولداعان حاتىندا كور­سەتىلگەندەي, «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق-نىڭ قىزمەت قۇنىن كەنەت كوتەرۋى توبەدەن ۇرعانداي اسەر ەتكەن. راسىندا دا, وزگەسىن ءسوز ەتپەگەندە, تەك وسى وتىنعا جۇمسالاتىن قارجى جوسپارلى 2 ملرد 402 ملن 765,16 مىڭ تەڭگەدەن 4 ملرد 613 ملن 917,39 مىڭ تەڭگەگە كۇرت كو­تەرىلەدى ەكەن. دەمەك, ءوسىم 192 پايىز­دى قۇراعان. سونىڭ سالدارىنان جالپى كاسىپورىن بويىنشا كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن كەتەتىن شىعىن 7 ملرد 929 ملن 271,93 مىڭ تەڭگەدەن 10 ملرد 140 ملن 424,17 مىڭ تەڭگەگە ارت­قالى وتىر. سوندا اراداعى ءۇش ملرد تەڭگە شاماسىنداعى قاراجات قالاي جا­بىلماق؟

اتىراۋ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قازاندىقتارعا پايدالاناتىن بيىلعى وتىن شىعىنى 2 ملرد 211 ملن 152 مىڭ شاماسىندا كۇتىلۋدە. بۇل – و باستاعى بەلگىلەنگەن مەجەدەن ەكى ەسە دەرلىك ارتىق كورسەتكىش.

ون شاقتى جىلدان اسا ۋاقىت جۇيەلى جۇرگىزىلگەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما ناتيجەسىندە اتىراۋلىق ەنەرگەتيكتەر بىرنەشە ءىرى جوبانى مەجەگە ءساتتى جەتكىزىپ, ايماقتا ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگيالارىنا بايلانىستى تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلعان-دى. كاسىپورىن دا جەمىستى جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتقان. بىراق مىنا جاعداي قالىپتى قىزمەتكە كەدەرگى كەلتىردى. ەندى نەندەي امال بار؟

وسى ورايدا شەكتى تاريفكە تۇزەتۋ ەن­گىزۋگە تۋرا كەلەدى. اتىراۋلىق كاسىپ­ورىن وتكەن جىلعى 28 تامىزدا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ونى رەتتەۋ جونىندە ۇسىنىس جولداعان-دى. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا مونوپوليا مەكەمەلەردىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ەسەبىن جاڭا جۇيەمەن جۇرگىزۋ قاجەتتىگىنەن تۋعان. سوعان بايلانىستى بيىلعى 19 قاڭتاردا شەكتى تاريف بەكىتىلگەنشە «ينتەرگاز ور­­تالىق ازيا» اق-نىڭ تاسىمالعا بەل­گىلە­گەن باعاسىن توقتاتا تۇرۋ دا ايتىلدى.

اتىراۋلىق ەنەرگەتيكتەر اتالعان كوم­پانياعا حاتپەن شىعىپ, تاسىمال با­عاسىن كوتەرۋدى ءسال كەيىنگە قالدىرۋدى دا سۇراعان. بىراق ولار بيىلعى 27 قاڭ­تاردا قايتارعان جاۋابىندا كەلىسىم بەر­مەگەن. سونداعى ايتاتىن ءۋاجى – قى­زىلوردا-جەزقازعان-تەمىرتاۋ-نۇر-سۇل­­­تان اراسىن جالعايتىن «سارىارقا» ماگيس­­ترالدى جەلىسىن سەنىمدى باسقارۋعا الۋى­نا بايلانىستى شىعىن كولەمىنىڭ ارتۋى.

بىراق بۇل شىعىندى بىرەۋدىڭ, ياعني اتىراۋلىقتاردىڭ ەسەبىمەن جابۋ جاراسىمدى ما؟

وسى ورايدا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن «اتىراۋ-جارىق» اق, ونىڭ ءبىر وندىرىستىك بۋىنى – جەرگىلىكتى جىلۋ-ەلەكتر كاسىپ­ورنى باسشىلىعىنىڭ تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن جان-جاققا حات جولداۋى – قاراپايىم تۇتىنۋشىلاردىڭ تۇرمىسى ءتۇزۋ بولۋىن كوزدەگەندىك. سەبەبى بۇ­لار­دان باسقا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­ترلىگىنىڭ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنە, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا ءوتىنىش جىبەرىلىپ, «كوگىلدىر وتىندى» تاسىمالداۋ قۇنىن كوتەرمەۋ سۇرالعان.

مۇنىڭ ءبارى كاسىپورىننىڭ قالىپتى قىزمەتىن قالىپتاستىرۋ عانا ەمەس, قارا­پايىم حالىقتىڭ قالتاسىنا قول سالماۋ ءۇشىن دە جاسالعان-دى. كۇللى ايماقتى ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگيالارىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ءوندىرىس وشاعى دا ويسىراپ قال­ماۋى قاجەت, تۇتىنۋشى دا قينالماۋى كەرەك.

قالىپتاسقان جاعداي قولدانىستاعى تاريفكە وزگەرىس جاساۋ قاجەتتىگىنە سوق­­تىردى, ال ول قالاي جاساقتالادى؟ بۇ­گىن­دە اتىراۋ جىلۋ-ەلەكتر ورتالى­عىنان وندىرىلەتىن ءار گيگاكالوريا جىلۋ ەنەر­گياسىنىڭ قۇنى – 7 516,95 تەڭگە. وبلىس­­تىق تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتى وتكەن جىلعى 2 قارا­شادا وسىلاي بەكىتكەن. سودان حالىق­قا ۇسىنىلىپ وتىرعان باعا – 4 832 88 تەڭگە. بايقاپ وتىرعانىڭىزداي, جىلۋدى ون­دى­رۋگە كەتەتىن شىعىننان ەكى ەسە دەرلىك از.

ال اراداعى ايىرما نەمەن وتە­لەدى؟ كاسىپورىننىڭ بۇل شىعىنى قا­لاي اقتالادى؟ مىنە, وسى ورايدا تۇتىنۋ­شىلاردىڭ باسقا توبىنا سالماق سالىنادى. ماسەلەن, كاسىپكەرلەرگە ارنالعان تاريف – ءار گيگاكالورياسىنا 14 209,89 تەڭگە. اقىرىندا, بيۋدجەتتىك مەكەمەلەرگە بەكىتىلگەن تاريف 16 078,17 تەڭگە بولاتىن.

ەندى تابيعي گاز قىمباتتاعان ساتتە وسى ءتاريفتى از-كەم كوتەرۋ كەرەكتىگى تۋىندادى. مونوپوليا مەكەمە تۇتىنۋشىعا سالماق سالماي, بيزنەس نىساندارى مەن بيۋدجەتتىك مەكەمەلەرگە ارنالعان باعانى وزگەرتۋدى ۇسىنعان. ونىڭ دا ەكى نۇسقاسى قارالعان. بىرىنشىسىندە, كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارى مەن بيۋدجەتتىك مەكەمەلەرگە ءوسىم 6,46 پايىز كولەمىندە كورسەتىلگەن. ەكىنشىسىندە, سوڭعىلارىنىڭ ءتاريفىن عانا قازىرگى 16 078,17 تەڭگەدەن 19 243,68 تەڭگەگە كوتەرۋ كوزدەلگەن.

سوڭعى نۇسقانىڭ تيىمدىلىگى – قازىرگى پاندەميا كەزىندە بيزنەس نىساندارىن قولداۋ. راسىندا دا, ولار ءبىراز شىعىنعا باتىپ وتىر. ەندى كوممۋنالدىق تولەمدى كوتەرسە, ونى مۇلدەم تولەي الماۋ قاۋپى دە جوق ەمەس. ونىڭ سىرتىندا وسى شىعىندى جابۋ ماقساتىندا ەرتەڭ وندىرگەن ءونىمى مەن كورسەتەر قىزمەتىن حالىققا قىمباتقا ۇسىنسا, ول دا قاراپايىم جۇرتشىلىقتىڭ قالتاسىنا سالماق سالادى. مىنە, وسىنى ويلاعان ەنەرگەتيكتەر كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارعا ارنالعان ءتاريفتى دە قوزعاماعاندى ءجون كورگەن.

جالپى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­ترلىگىنىڭ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ بۇيرىعىنا وراي «اتىراۋ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى» اق بويىنشا 2021-2025 جىل­دارعا ارنالعان جىلۋ ءتاريفى بەلگىلەنگەن. قولىمىزداعى كەستەگە قارا­عاندا, ونى وسى ارالىقتا ساتىلاپ كوتەرۋ كور­سە­تىلگەن. الايدا, اتىراۋلىق ەنەرگەتيك­تەر بيىل تولەم مولشەرىن بىلتىرعى دەڭگەيدە ساقتاۋدى شەشىپتى.

ال جىلۋ ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەردىڭ شاش ەتەكتەن شىعىنى وسىمەن وتەلدى مە؟ ارينە, جوق. جاڭا تاريف اقپاننان باس­تاپ كۇشىنە ەنەدى دەسەك, «كوگىلدىر وتىن» تاسىمالىنا بايلانىستى قاڭتارداعى شىعىندى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى ءوزى كوتەرمەك.

مەڭدىباي سۇمەسىنوۆ,

جۋرناليست