جەم مەن ويىل وزەندەرىنىڭ اعىنى ازايدى

تالداۋعا سايكەس شارۋا­شى­لىق قىزمەتكە كليماتتىق فاكتورلاردىڭ وزگەرۋىن ەنگىزۋ ناتيجەسىندە شارتتى-تابيعي كەزەڭمەن سالىستىرعاندا جەم وزەنىندەگى اعىننىڭ ورتاشا جىلدىق كولەمى 201 ملن تەكشە مەتر (58%-عا), ويىل وزەنى بويىن­شا 233 ملن تەكشە مەترگە (25%-عا) دەيىن تومەندەدى.

گەنەزيسى بويىنشا قازاق­ستاننىڭ جازىق وزەندەرى قارمەن قورەكتەنەتىن وزەندەرگە جاتادى. سوندىقتان قىسقى كەزەڭدەگى جاۋىن-شاشىن مولشەرىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ديناميكاسى تالدانىپ, وعان سايكەس سوڭعى 20 جىلدا جاۋىن-شاشىننىڭ ازايۋى بايقالعانى انىقتالدى. بۇل رەتتە وزەندەردىڭ ەكى باس­سەينىندە دە اۋانىڭ ورتاشا جىل­دىق تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاۋى بايقالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە سۋ تاسقىنى باستالاتىن ۋاقىتتىڭ نەعۇرلىم ەرتە مەرزىمگە ىعىسۋىنا اكەلەدى, وسىلايشا اتالعان كەزەڭنىڭ ۇزاقتىعىن ارتتىرادى.

بۇگىندە شاعىن وزەندەر اعى­نىنىڭ ازايۋ سەبەپتەرىن انىق­تاۋدى ارى قاراي زەرتتەۋ جانە ونىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ ءۇشىن ۇسىنىستار ازىرلەۋ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. بۇل ءۇشىن قازگيدرومەت جەم جانە ويىل وزەندەرى باسسەيندەرىنىڭ قازىرگى جاعدايىن زەرتتەۋ مەن اعىننىڭ وزگەرۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ بو­يىنشا ەكسپەديتسيالىق ءىس-شا­رالار وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

جەم مەن ويىل وزەندەرىنىڭ باسسەيندەرىندە گيدرومەتريالىق باقىلاۋلار 1935 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وتكەن عا­سىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا جەم وزەنى اعىنىنىڭ ورتاشا جىلدىق كولەمى 474 ملن تەكشە مەتر, ويىل وزەنىندە 310 ملن تەكشە مەتردى قۇراعان. جايىلما سۋارۋ مەن شاعىن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار ءۇشىن بوگەتتەر جۇيەلەرىنىڭ پايدا بولۋىنان اعىننىڭ ورتاشا جىلدىق كولەمى 18%-عا قىسقاردى جانە جەم وزەنى بويىنشا 388 ملن تەكشە مەتردى, ويىلدا 253 ملن تەكشە مەتردى قۇرادى.

وسىنداي وزگەرىستەر ەلىمىز­دىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە ورىن الۋدا. ءوز كەزەگىندە ءىرى سۋ وبەك­تىلەرىنىڭ سالالارىن قورەك­تەندىرەتىن شاعىن وزەندەردىڭ وسى ىسپەتتى ماسەلەلەرىن زەردەلەۋ تەك قازگيدرومەت ماماندارى ءۇشىن ەمەس, سونىمەن بىرگە سۋ قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى بۇ­كىل عىلىمي قوعامداستىق ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزدى مىن­دەت بولىپ سانالادى.