...سىناپتاي سىرعىعان زاماننىڭ ءومiر-وزەن جىلناماسىنان ادەتتە, ءار پەندەنiڭ ءجۇرiپ وتكەن جولى ۇڭiلگەن جانعا ءار قىرىنان سىر شەرتiپ تۇرادى. اسiرەسە, بۇل – جاستايىنان تارتقان تاعدىر تاۋقىمەتiنە مويىماي, قانىنا سiڭگەن نامىس نايزاعايىمەن ىلعي دا العا ۇمتىلىپ وتىرعان جانداردا انىق بايقالادى.
مىناۋ ءومiردiڭ جاقسىلىعىن دا, جوقشىلىعىن دا كورiپ, ىستىق-سۋىعىنا ءتوزiپ, ادامي بولمىس-بiتiمi مەن پاراساتىن, ادامگەرشiلiك اسىل قاسيەتiن قانداي مانساپقا بولماسىن ايىرباستاماستان ادالدىقتى, ەلگە, جەرگە دەگەن شىنايى ماحابباتتى تۋ ەتكەندەر ءۇشiن ول تiپتi الىستان-اق «مەن مۇندالايدى». ولاي دەيتiنiم – سوناۋ ەل باسىنا تونگەن زۇلمات-زاماندا تۋىپ, قانقۇيلى سوعىس زاردابى مەن قىزىل يمپەريانىڭ زوبالاڭىن باستان كەشiرiپ, بۇگiنگiدەي تاۋەلسiزدiككە جەتiپ, ەگەمەندiك جولىندا ازدى-كوپتi ەڭبەك ەتiپ, ەل اعاسى اتانعان ارالىقتا ءوز باسىم كوپ نارسەنi كورiپ, كوپ نارسەگە كۋا بولدىم. بۇرىلىس-بۇرالاڭى كوپ ءومiر جولىندا قىزمەت بابىمەن دە, رۋحاني جاعىنان دا قانشاما جاقسى جاندارمەن ارالاسىپ, سىيلاستىم. ءومiرiمiزدiڭ اششى-تۇششىسىنا قاراماستان سونداي جانى جايساڭدارمەن سىيلاستىق پەن جاراسىمدىلىقتىڭ كۇنi بۇگiنگە دەيiن جالعاسىپ كەلە جاتقانىنا تاعدىرىما تاۋبە ەتەمiن. سولاردىڭ بiرi – كوڭiلiمنiڭ كوگiنەن, جۇرەگiمنiڭ تورiنەن ورىن العان, بۇگiندە 75 جاسقا تولىپ وتىرعان, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرi, ەل سىيلاعان ۇلكەن ازامات – كەڭەس مۇستاحان ۇلى اۋحاديەۆ.
كەڭەس مۇستاحان ۇلى تۋرالى ويلاعانىمدا اۋەلi ونىڭ ء«ومiر جولى – تار سوقپاق» دەگەنi ەسiمە ورالادى. مۇنى تەكتەن-تەك ايتىپ وتىرعانىم جوق. 2008 جىلى كەڭەس مۇستاحان ۇلى ءوزiنiڭ جەتپiس جىلدىعى قارساڭىندا وسىنداي تاقىرىپپەن ۇلكەن ەستەلiك كiتاپ جازدى. وندا سوۆەتتiك سوتسياليستiك رەسپۋبليكالار وداعىنىڭ داۋiرلەپ تۇرعان تۇسىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ بيۋرو مۇشەسi, الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى كەزiندەگi ەلiمiزدiڭ جالپى ساياسي احۋالى, حالىقتىڭ تۇرمىس-تiرشiلiگi جانە ءوزiنiڭ ەڭبەك جولى مەن كسرو قايراتكەرلەرiنiڭ جۇمىس iستەۋ جۇيەسi, ءتاسiلi, تاعى باسقالارى تۇرعىسىندا وي تولعادى. كiتاپتا كەڭەس مۇستاحان ۇلى «تار سوقپاق» دەپ ءوزiنiڭ ءومiر جولىن ايتىپ وتىر. ولاي دەيتiن سەبەبi – كەڭەس مۇستاحان ۇلىنىڭ ءومiر جولى شىن مانiندە وڭاي بولعان جوق. اكەسi مۇستاحان 1939 جىلى سول كەزدەگi جوسپارلى شاقىرۋ بويىنشا اسكەرگە الىنىپ, الدىمەن فين سوعىسىنا, ودان كەيiن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسادى. اكەسi اسكەرگە اتتانعاندا كەڭەس بiر جاسار عانا بالا ەدi. بۇل كۇندەرi كەڭەسكە اكەسiنەن قالعان جالعىز اسىل مۇرا – اكەسiنiڭ 1941 جىلدىڭ 14 ماۋسىمىندا برەست ماڭىنان جازعان سوڭعى حاتى. سول حاتتىڭ ەلگە قاي كۇنi جەتكەنi بەلگiسiز, بiراق سودان بiر اپتا وتكەن سوڭ-اق تاريحتان بiلەتiنiمiزدەي, ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتتi. اكەسiنiڭ iنiسi ايتجان دا 1942 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, الدىمەن ۇلى وتان سوعىسىنا, سودان جاپون سوعىسىنا قاتىسىپ, ەلگە تەك 1947 جىلى عانا ورالادى. بۇل كەزدەر «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي ەلدiڭ وتىزىنشى جىلدارعى اشارشىلىقتان ارىپ-اشىپ, وتىز جەتiنiڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگiنi زۇلماتىنان ەسiن جيناي الماي جاتقان تۇسى ەدi. وسىلايشا, تۇرمىس-تiرشiلiگi جاعىنان دا, رۋحاني جاعىنان دا قالت-قۇلت كۇي كەشكەن حالقىمىز ۇلى وتان سوعىسى كەزiندە دە, ودان كەيiن دە قيىن كەزەڭدەردi باسىنان وتكەردi. باس كوتەرەر ەر-ازاماتتار سوعىسقا اتتانىپ, كوبi مايدان دالالارىندا قالدى. سوڭعى حاتىنان سوڭ كەڭەستiڭ اكەسi مۇستاحاننان دا حابار بولمادى. ەلدە جەسiر انا, جەتiم بالا كوبەيدi. سولاردىڭ بiرi – كەڭەس پەن ونىڭ اناسى زيناتاي ەدi. كويلەگiنiڭ ەتەگiنە ورالىپ, تاڭدى-كەشكە, ءتۇندi-تاڭعا ۇرىپ ءجۇرiپ اناسى كولحوزدىڭ فەرماسىندا ەڭبەك ەتتi. بار ماقساتى – جالعىز جەتiمەگiن جەتiلدiرiپ, ەل قاتارىنا قوسۋ بولاتىن. سول كەزدەرگi بالالاردا, سونىڭ بiرi – ءوزiم عوي, بالالىق شاق بولعان جوق. بiزدەر اش-جالاڭاش ءومiر سۇردiك. بiزدەردi قاتال تاعدىرىمىز بەن قيىنشىلىق ەرتە ەسەيتتi. قابىرعامىز قاتپاي جاتىپ جۇمىس iستەدiك, وقۋ وقىدىق. سونداي بار اۋىرتپالىقتى كەڭەس تە كوردi.
كەڭەس مۇستاحان ۇلىنىڭ ءومiر جولىنا زەر سالىپ, ۇڭiلگەندە ونىڭ جاستايىنان-اق وتە ەڭبەكقور, نامىسشىل, ادال, بiلiمگە قۇشتار بولعاندىعى اڭعارىلىپ تۇرادى. ورتا مەكتەپتi كۇمiس مەدالمەن بiتiرگەن ول, جوعارى وقۋ ورنىنا ەمتيحانسىز-اق قابىلدانا الاتىنىنا قاراماستان جالعىزiلiك اناسىن تەمiرجولدىڭ اۋىر دا ازاپتى جۇمىسىنان قۇتقارۋ ءۇشiن اۋىلدا قالۋ ماقساتىمەن شۇبار اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىنا ءتۇستi. بۇل – ونىڭ «ەندiگi جەردە انام تاۋقىمەت تارتپاسىنشى» دەگەن ويىنان تۋىنداعانى ءسوزسiز. اتالعان تەحنيكۋمدى 1960 جىلى ۇزدiك بiتiرiسiمەن سول كەزدەگi تالدىقورعان وبلىسى, پانفيلوۆ اۋدانىنا قاراستى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى كولحوزدىڭ تراكتور بريگاداسىنىڭ بريگاديرi بولىپ ورنالاسۋى كەڭەس مۇستاحان ۇلىنىڭ ەڭبەك جولىنىڭ باستاۋى ەدi. جاسىن وتىنداي جارقىلداعان جاس جiگiت ىلديدان سالسا توسكە وزىپ, بiردەن-اق باسشىلاردىڭ كوزiنە iلiكتi. سوۆەت زامانىندا جاستاردى باسشىلىق قىزمەتكە كوتەرۋ ءۇشiن ولاردىڭ اراسىندا قولىنان iس كەلەتiن, بiلiمدi, بiلiكتiلەرiن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابiلەتi بارلارىن كومسومول جۇمىسىنا سالىپ, جان-جاقتى سىناپ, تەمiردi كورiككە سالعانداي ەتiپ پiسiرiپ, تاجiريبەدەن وتكiزەتiن ەدi عوي. مۇنداي سىننان كەڭەس مۇستاحان ۇلى دا سۇرiنبەي ءوتiپ, 1962 جىلى 24 جاسىندا پانفيلوۆ اۋداندىق كومسومول كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىلىعىنا تاعايىندالدى. مiنە, وسىدان كەيiن كەڭەستiڭ باسشىلىق قىزمەتi باستالدى دەسە دە بولعانداي. 1978 جىلى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ بيۋرو مۇشەسi بولعانعا دەيiنگi ارالىقتا كەڭەس مۇستاحان ۇلى قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتiندە ءبولiم مەڭگەرۋشiسiنiڭ ورىنباسارى, الماتى قالالىق كومسومول كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى, قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتiنiڭ حاتشىسى, الماتى قالاسى سوۆەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى, الماتى قالالىق حالىق دەپۋتاتتارى اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسى مiندەتتەرiن اتقارعان ەدi. 1978-1985 جىلدار ارالىعىندا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى قىزمەتiندە بولدى. كوممۋنيستiك پارتيانىڭ جان-جاقتى تەرگەۋiنەن وتەتiن وسىنشاما لاۋازىمدى قىزمەتكە ول كەزدەرi اركiمنiڭ قولى جەتە بەرمەيتiن ەدi. كەڭەسكە حالىق – سەندi, پارتيا – تاعايىندادى, باسشىلار – ماقۇلدادى. ۇلكەن-ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتتەردi ازاماتتارىمىز باعىنا وراي سوۆەت زامانىندا دا اتقارعان, قازiر دە اتقارۋدا, اتقارا دا بەرەدi. سولاردىڭ بiرازى بۇرىن دا, قازiرگi كەزدە دە مانساپتىڭ بۋىنا ەلiتiپ, لاۋازىمىن قارا باسىنىڭ قامى ءۇشiن پايدالانىپ, قارابەت بولۋدا. بiراق, سونشاما لاۋازىمدى قىزمەتتiڭ تiزگiنiن ۇستاسا دا كەڭەس مۇستاحان ۇلى ابىروي-اتاعىنا, اتقارعان قىزمەتiنە, بولمىس-بiتiمiنە, ادامي پاراساتىنا كiر كەلتiرگەن جوق. ەگەر ول بiلiمدi بولماسا, iسكەر-ۇيىمداستىرۋشى بولماسا قازاقستاندى بiرنەشە ونداعان جىلدار بويى باسقارعان دiنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ سونداي جاۋاپتى ورىندارعا وتىرعىزار ما ەدi?! ادال جاننىڭ ابىرويى ونى ەشقاشاندا تاستاپ كەتپەيدi. 1985 جىلى ماسكەۋدەن تۇسكەن پارمەنگە بايلانىستى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىلىعىنان 47 جاسىندا, ياعني ابدەن تولىسىپ, قىزمەت iستەيتiن شاعىندا بوساپ قالعان كەڭەس مۇستاحان ۇلىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەرگەپ-تەكسەردi. ونداعى ويلارى – ابىرويلى ازاماتتىڭ كiرشiكسiز ادامگەرشiلiك قاسيەتiنە داق ءتۇسiرۋ ەدi. بiراق, قايدا جۇرسە دە, قانداي قىزمەتتi اتقارسا دا ءوزiنiڭ بويىنداعى بارلىق كۇش-قۋاتىن ەلiنە, وتانىنا ارناعان كەڭەس مۇستاحان ۇلىنان كiنا تابىلمادى. ونىڭ قىزمەتتەن كەتسە دە بويىن تiك ۇستاپ, كەۋدەسiن جوعارى كوتەرiپ, حالقىنا تۋرا قاراۋى دا سوندىقتان ەكەندiگiنە ءشۇبا كەلتiرمەيمiن, ويتكەنi, ەلiنە سىيلى, وتباسى مەن اعايىن-تۋعاندارىنىڭ ورتاسىندا ابىرويلى كەڭەس مۇستاحان ۇلىمەن قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتان بەرi توننىڭ iشكi باۋىنداي ارالاسىپ كەلەمiز. پاراسات-پايىمى جوعارى, سابىرلى, سالماقتى, بiلiمدi, ساليقالى وسىناۋ ازاماتتىڭ بiتiم-بولمىسىنان قاي كەزدە دە, ۇلت بولاشاعىنا دەگەن, وتانىمىزعا دەگەن ماحابباتتى, شىنايى جاناشىرلىقتى بايقاۋشى ەدiم. بۇل كۇندەرi جاسىمىز ۇلعايىپ, ەل اعالارى اتانعان تۇستا ول بۇرىنعىدان دا ايقىنىراق سەزiلۋدە. بiر ەرەكشەلiگi – قىزمەتتەس دوستارى مەن ۇزەڭگiلەستەرiنە, ەڭبەك جولىنداعى ۇستازدارى مەن قامقورشىلارىنا دەگەن ادالدىعى دا باياعى قالپىندا. ۇلكەن جۇمىستان كەتكەنىمەن كەڭەس مۇستاحان ۇلى وزگەرمەيتىن ازامات رەتىندە ەل قاتارلى ەڭبەك ەتىپ جاتىر. حالىق اراسىندا وتە سىيلى, قۇرمەتتى. بۇدان ەكى جىل بۇرىن بىزبەن قىزىلورداعا بارعاندا بۇكىل حالىق ەرەكشە قۇرمەتپەن قارسى الدى. جۇمىسىنا بايلانىستى قىزىلوردا وبلىسىنا ەشقانداي قاتىسى جوق ازاماتقا بۇل قۇرمەتتىڭ ءجونى ءتىپتى بولەكشە عوي.
پەندە بولعان سوڭ, بازبiرەۋلەر قىزمەتتەن كەتكەن كiسiگە دۇرىستاپ تا سالەم بەرمەي قالاتىن كەزدەر بولادى. ونى دا كورگەنiمiز بار. تiپتi, دiنمۇحامەد قوناەۆ اعامىز تاقتان تايعاندا تايقىپ شىعا كەلگەندەردi دە كوز كوردi. كەڭەس مۇستاحان ۇلى بولسا وزiنە سەنiم ارتىپ, تالاي جاۋاپتى ورىندارعا وتىرعىزىپ, اقىل-كەڭەسiن ايتقان اعا بۋىن وكiلدەرiن, ونىڭ iشiندە دiنمۇحامەد احمەت ۇلىن اسا جوعارى باعالاپ, ەسiمدەرiن قادiرلەيدi, قاستەرلەيدi. وسىنىڭ بiر دالەلi رەتiندە ونىڭ د.ا.قوناەۆ مۇراجايىن, كiتاپحاناسى مەن قورىن ۇيىمداستىرۋىن ايتساق تا جەتكiلiكتi.
كەڭەس مۇستاحان ۇلى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىلىعىنان بوساعاننان كەيiن «گلاۆريسسوۆحوزسترويدا», قازاق كسر مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلiگiندە, «كازۆودمەليوراتسيا» كونتسەرنiندە, ت.ب. مەكەمەلەردە جاۋاپتى قىزمەتتەردi اتقارعان تۇستا دا ءوز iسiنە دەگەن ادالدىعى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابiلەتiن كورسەتە بiلدi. بۇگiندە ەل اعاسى اتانىپ وتىرعان ۇلكەن جۇرەكتi ازامات بالا-شاعا, اعايىن-تۋعاندارىنىڭ, ءوزiن سىيلايتىن ەلiنiڭ, دوستارىنىڭ ورتاسىندا ادامگەرشiلiك اسىل قاسيەتتەرiن جوعارى ۇستاعان كۇيi ابىرويلى ءومiر ءسۇرiپ جاتىر. مۇقان, مۇحتار, ايگۇل سياقتى پەرزەنتتەرiنەن وربiگەن نەمەرەلەرiن تاۋەلسiز ەلiمiزدiڭ وركەندەۋi جولىندا ادال قىزمەت ەتەتiن ازامات ەتiپ تاربيەلەپ, جەتiلدiرىپ كەلەدى. بiر وكiنiشتiسi – وسىدان بەس جىل بۇرىن بالالارىنىڭ اناسى, نەمەرەلەرiنiڭ اجەسى, ومiرلiك جان جارى, شاڭىراعىنىڭ وتاناسى كەربەز جانە بەرتiندە قىزى ايگۇلدiڭ قازالارى وزەگiن ورتەپ كەتتi. تاعدىرعا نە شارا؟!
...جاقىندا ەلiمiزگە بەلگiلi اقىن رافاەل نيازبەكتiڭ «اتتان تۇسپەگەن ازامات» دەگەن كiتابىن وقىپ شىقتىم. ولەڭمەن ورiلگەن شىعارما كەڭەس مۇستاحان ۇلىنىڭ جاستارىمىزعا ۇلگi-ونەگە بولارلىق عيبراتقا تولى عۇمىر جولىنا ارنالعان ەكەن. كەرەمەت! كiتاپتى وقي وتىرىپ, تاڭiرiمiزدەن اتتان تۇسپەگەن ازاماتتى ەندi ء«ومiردiڭ دە تاعىنان تۇسiرمەگەيسiڭ» دەپ تiلەدiم...
كامال ورمانتاەۆ,
اكادەميك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى
مەملەكەتتiك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.