حالىق ومىرىندەگى ماڭىزدى كەزەڭ

وسى كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ الدىندا داعدارىسقا قارسى ءتيىمدى شارالار قابىلداۋ, تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر. بۇگىنگى كۇن – ەلىمىز ءۇشىن شىنىمەن دە تاريحي جانە ماڭىزدى كۇن. بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ جانە وبلىستىق, قالالىق جانە اۋداندىق ماسليحاتتارعا كەزەكتى سايلاۋى. بۇل ساياسي شارانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – سوڭعى زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى رەسپۋبليكادا پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى پايدا بولادى. وسى سايلاۋدا العاش رەت پارتيالىق تىزىمدەگى ايەلدەر مەن جاستارعا 30 پايىزدىق كۆوتا بولىنەدى. دەمەك, پارتيالاردان كانديداتتاردىڭ كەم دەگەندە ۇشتەن ءبىرى ايەلدەر مەن 29 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار بولۋى كەرەك. سونداي-اق, ماسليحاتتارعا سايلاۋ العاش رەت پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا وتكىزىلەدى.

بۇل سايلاۋ, مەنىڭ ويىمشا, ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ جاڭارۋىن, سونداي-اق, قازاقستاندى دەموكراتيالاندىرۋ مەن جاڭارتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەدى.

ءبىزدىڭ حالىق بارلىق ماڭىزدى تاريحي ساتتەردە ارقاشان بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى كورسەتە بىلگەن. ءبىز بۇگىن ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز ۇرپاقتارىمىزدىڭ الدىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاعدىرى, اۋقىمدىلىعى مەن جاڭاشىلدىعى, اسقاق, زور ەكەندىگى ءۇشىن جاۋاپتىمىز. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى – حالقىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى. مۇنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ جاقىندا جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا دا اتاپ ءوتتى. بۇل قازاقستان حالقى 1991 جىلى جاساعان تاڭداۋدىڭ تاريحي كۇشى – ەركىن, تاۋەلسىز ەلدە, بەيبىتشىلىكتە, كەلىسىمدە جانە ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمدە ءومىر ءسۇرۋدى, ءوز تاعدىرىن, بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءومىرىن ءوزى بەلگىلەپ, ولاردىڭ تابىستى بولاشاعىن قۇرۋعا جاسالعان تاڭداۋ.

تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سان قىرلى جانە ۇلى قىزمەتىمەن, ەل ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن جەتىستىكتەرىمەن, وتانىمىزدىڭ ودان ءارى وركەندەۋىمەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. العاشقى كۇندەردەن باستاپ قازاقستان ءوز الدىنا قۇقىقتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت پەن باستىسى ادام, ونىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى بولاتىن ادىلەتتى ازاماتتىق قوعام قۇرۋدى ماقسات ەتىپ قويدى. ەگەمەندىكتىڭ دامۋ جولىنا نازار اۋدارا وتىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي رەفورمالاردى جۇرگىزۋ بويىنشا وراسان زور جۇمىس اتقارىلدى, بۇل قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بارلىق سالالارىندا اۋقىمدى جەتىستىكتەر مەن تابىستارعا اكەلدى دەپ دالەلدى ايتۋعا بولادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا ساپالى جاڭا بەلەستەرگە جەتتى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, ەلدىڭ جوعارى دامۋ قارقىنىن قامتاماسىز ەتۋ – بۇل ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە بولىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ باستى ماقساتى. قازاقستاندا مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.

تاۋەلسىزدىك جەتىستىكتەرىنە ءبىزدىڭ ءوڭىر دە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. بۇل كەزەڭدە وبلىستىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى جۇزدەگەن ەسە ءوستى. ايماققا ينۆەستيتسيا تارتىلۋدا. مەملەكەتتىك يندۋستريالاندىرۋ باعدارلامالارى اياسىندا ءتۇرلى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. وبلىستىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى قارقىندى دامۋدا, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى ۇلعايۋدا. الەۋمەتتىك-مادەني سالانىڭ جاڭا نىساندارى, قازىرگى زامانعى بالالار ساۋىقتىرۋ جانە ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, ستاديوندار, مۇراجايلار, مادەنيەت سارايلارى, اۆتوموبيل جولدارى مەن تەمىرجولدار, تۇرعىن اۋداندار جانە باسقا دا ماڭىزدى نىسانداردىڭ قۇرىلىسى كەڭ اۋقىمعا يە بولدى. ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالالارىندا, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋدە, مەديتسينادا, عىلىمدا جانە مادەنيەتتە ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. جامبىلدىقتاردىڭ ءومىر ساپاسى كۇرت جاقساردى.

قازىرگى قازاقستان – بۇل تاۋەلسىز, ەگەمەن, دەموكراتيالىق مەملەكەت, ەكونوميكاسى تۇراقتى جانە بولاشاققا ءتيىمدى جوسپار. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەكونوميكا, عىلىم جانە مادەنيەت كۇرت دامي باستادى. ارينە, ءبىزدىڭ مەملەكەتكە ءوز مەملەكەتىنىڭ «قۇرىلىسىن» باستاۋ, داعدارىستان شىعۋ, جۇمىسسىزدىقتى جەڭۋ وڭاي بولعان جوق, بىراق ءبىز بۇل قيىندىقتاردان وتتىك. سوعان قاراماستان, سوڭعى 30 جىل ىشىندە ءبىلىم بەرۋ الەمى ۇنەمى جاڭا مازمۇنعا, ادىستەر مەن تەحنولوگيالارعا بەت بۇردى. تاۋەلسىزدىك تاڭىندا ء«بىلىم تۋرالى», «عىلىم تۋرالى», «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» جانە «قازاقستانداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمى ءبىلىم بەرۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتى كلاسسيفيكاتسياسىنا (ISCED) سايكەس كەلتىرىلدى. وقۋ جوسپارى مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى, جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى جاسالدى, ۇلتتىق مەملەكەتتىك ستاندارتتار ەنگىزىلدى. بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا جەكە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ جۇيەسى بەلسەندى دامىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, زاڭنامالىق دەڭگەيدە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىسى جانە مىندەتتى مەكتەپكە دەيىنگى دايىندىق ەنگىزىلدى. قازاقستان مەكتەبى ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس جاڭارتىلعان مازمۇنعا كوشتى. دارىندى بالالاردى انىقتاۋ جانە قولداۋ بويىنشا جۇيەلىك شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازاقستاندىق وقۋشىلار حالىقارالىق پاندىك وليمپيادالاردا شەتەلدىك قۇرداستارىنىڭ بايقاۋشىلارىنا اينالدى. مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى قۇرىلدى. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى, ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى, «ورلەۋ», «وقۋلىق», «بوبەك», «بالداۋرەن» ورتالىقتارى جانە باسقالارى.

تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدە تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق جانە اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىندا وقىتۋدىڭ دۋالدى جۇيەسى ەنگىزىلدى. قازاقستاندا جوعارى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ماقساتتارى الەمدىك ترەندتەردى ەسكەرە وتىرىپ قۇرىلا باستادى. جوعارى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى – ءبىلىم بەرۋدى, عىلىم مەن ءوندىرىستى ينتەرناتسيونالداندىرۋ جانە ينتەگراتسيالاۋ. ناتيجەسىندە ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس ۇلعايدى. بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار ستۋدەنتتەردى وقىتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالعان جانە كەدەرگىسىز قولجەتىمدى. قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ ۇلەسى ۇلعايدى. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ينتەگراتسياسى قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە QS حالىقارالىق رەيتينگىنە كىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. قازاقستاندىق عالىمداردىڭ جاريالانىمدارى الەمدەگى ەڭ كوپ كەلتىرىلگەن ماقالالار تىزىمىنە ەندى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە كوممەرتسياليزاتسيا كەڭسەلەرى, تەحنوپاركتەر جانە بيزنەس-ينكۋباتورلار قۇرىلۋدا. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر قازىردىڭ وزىندە الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قاتارىندا, حالىقارالىق رەيتينگتەرگە ەنگىزىلگەن. اكادەميالىق ۇتقىرلىق تۇرعىسىنان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتىلدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارۋ جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ تاجىريبەسى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا تاراتىلادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى ەنگىزىلدى, سونىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر شەتەلدە ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك الدى. قازىر باعدارلاما تۇلەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردا جۇمىس ىستەيدى.

قازاقستان بولون پروتسەسىنىڭ مۇشەسى بولدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى كورپوراتيۆتى باسقارۋ پرينتسيپتەرىن ەنگىزۋدە, قاداعالاۋ جانە قامقورشىلار كەڭەسى قۇرىلدى. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەرى يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىلىكتى كادرلار دايارلاۋدا. شيرەك عاسىردا ءبارى وزگەردى – سىرتقى الەم دە, ونى ءبىزدىڭ ىشكى قابىلداۋىمىز دا. ءبىز ءوزىمىزدى وزگەرتتىك. جاڭا ۇرپاق ءوستى. تاۋەلسىز قازاقستاندا حالىقتىڭ 50 پايىزى دۇنيەگە كەلگەن. تابىستار مەن جەتىستىكتەر ايقىن. سونداي-اق, ءبىز الەم العا جىلجىپ كەلە جاتقانىن ءتۇسىنىپ, بولاشاققا ءۇمىت ارتامىز. ءححى عاسىر – جاس مەملەكەتتىڭ تىرەگىنە اينالاتىن جاڭا ۇرپاقتىڭ عاسىرى. ءبىز وقۋعا ۇلكەن كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك, بارىنشا ءبىلىم الۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. بىزگە ءبىلىمدى, بەلسەندى ادامدار قاجەت. مەملەكەتتىڭ بولاشاعى بىزگە, جاستارعا بايلانىستى بولادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي «قازاقستانعا ۇلتىمىزدىڭ الەۋەتىن وياتۋعا جانە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينتەللەكتۋالدى رەۆوليۋتسيا قاجەت». ءبىزدىڭ الدىمىزدا ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. قول جەتكەن جەتىستىكتەر نەگىزىندە جانە سوڭعى الەمدىك ۇردىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. الداعى جىلدارى قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ كۇش-جىگەرى ءتورتىنشى جاھاندىق ماقساتقا «جالپىعا بىردەي جانە ادىلەتتى ساپالى ءبىلىم بەرۋدى جانە ءومىر بويى بارلىق ادامدار ءۇشىن ءبىلىم الۋدى قامتاماسىز ەتۋ» قول جەتكىزۋگە باعىتتالۋى كەرەك. وسىعان وراي, بىلتىر «مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بيىل قاڭتار ايىنان باستاپ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «الىپپەنى» بىرقاتار مەكتەپتەرىندە ەكسپەريمەنت رەتىندە, ال 2021 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ ەلدەگى بارلىق مەكتەپتەرگە تولىق ەنگىزىلەتىن بولادى. 2021 جىلدان باستاپ اۋداندىق جانە قالالىق ءبىلىم بولىمدەرى باقىلاۋعا الىنىپ, مامانداندىرىلعان ايماقتىق دەپارتامەنتتەر قارجىلاندىراتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرى دەنە شىنىقتىرۋ ساباعىندا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزە باستايدى. الدىمەن اسىق اتۋ, توعىزقۇمالاق جانە قازاقشا كۇرەس ەنگىزىلەدى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا وتەدى. بۇل قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدىڭ بارلىق ادىستەرىن ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋعا جانە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان وقۋ باعدارلامالارىن ءتيىمدى تالداۋعا جانە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا كوتەرىلەدى. بۇل جايلى 2020 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا مالىمدەگەن بولاتىن. وسى بارلىق قازاقستاننىڭ كۇش-جىگەرى مەن جەتىستىكتەرىن تالداي وتىرىپ, ءبىز رەسپۋبليكانىڭ ستراتەگيالىق دۇرىس جولدى تاڭداعانىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. تاۋەلسىزدىگىمىز كەزىندە ءبىز كوپ نارسە جاسادىق: ءبىز قۋاتتى مەملەكەت قۇردىق, ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرىن قۇردىق, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتتىق. حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمى, وزىندىك ساناسى تۇبەگەيلى جانە تۇبەگەيلى وزگەردى.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى – بۇل حالىق ومىرىندەگى ماڭىزدى كەزەڭ. بۇل تاريحي جانە ساياسي قاجەتتىلىككە اينالدى, بارلىق قازاقستاندىقتارعا ءتان بارلىق ەرەكشەلىكتەردى: دانالىقتى, دايەكتىلىكتى, ماقساتتىلىقتى, تەكتىلىكتى, بىلىمدىلىكتى, تولەرانتتىلىقتى, باستى ماقساتتى تاڭداۋدى, بيزنەستى جۇرگىزۋ قابىلەتتىلىگىن ءوز لوگيكالىق قورىتىندىسىنا دەيىن جەتكىزدى. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىمىز كەرى قايتارىلمايدى. ءبىز بولاشاققا وپتيميزممەن قارايمىز. بىزدە جالپىۇلتتىق بىرلىك بار. ەڭ ىقپالدى, ناقتى ىستەر پارتيا – «نۇر وتان» حالىق جاعىندا. ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز – قازاقستاننىڭ وركەندەۋى جانە ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى. بۇگىن ءبىزدىڭ حالقىمىز ەلدى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا تاريحي ميسسياسىن ابىرويمەن قابىلدايتىنىنا, قازاقستاندى ودان ءارى دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە شىعارىپ اپاراتىنا سەنىمدىمىن.

ەرجان امىربەك ۇلى,

م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى