يسلامابادتا جاھاندىق فارابي فورۋمى ءوتتى

القالى جيىنعا پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اريف الۆي, COMSTECH باس ديرەك­تورى مۇحاممەد يكبال چاۋداري, حا­لىق­ارالىق تۇركى اكادە­ميا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى اسقار مۋسينوۆ, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ساۋد ارابياسى كورول­دىگىندەگى, باحرەين كورولدىگىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بەرىك ارىن, كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اساد احمەد, لاحور مەنەدجمەنت جانە تەحنولوگيا­لار ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورى سايد نومانۋل حاك, وكسفورد ۋنيۆەر­سيتەتى پروفەسسورى فارحان نيزامي, ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى پيتەر ادامسون, بات سپا ۋني­ۆەرسيتەتى ( ۇلىبريتانيا) پروفەسسورى يفتيحار ماليك, سونىمەن قاتار الەمنىڭ تانىمال فارابيتانۋشى عالىمدارى قاتىستى.

جيىن بارىسىندا پاكىستان پرە­زيدەنتى اريف الۆي قازىرگى تاڭدا عىلىمنىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, مۇنداي ءۇردىس دامىعان جانە دامۋشى مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى ايىر­ماشىلىقتى الشاقتاتا تۇسەتىنىنە توقتالدى. وسىعان وراي ا.الۆي جەدەل تۇردە ءبىلىم سالاسىنا نازار اۋدارۋعا شاقىردى.

سونداي-اق پاكىستان پرەزيدەنتى COMSTECH كوميتەتى عىلىم مەن تەح­نولوگيا ارقىلى الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋعا دەن قويعان يس­لام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ بىرەگەي مەكەمەسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءوز سوزىن­دە ا.الۆي يىۇ ەلدەرىن بارشا يسلام­نىڭ قايتا وركەندەۋى ءۇشىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە, تىزە قوسۋعا شاقىردى.

حالىقارالىق فورۋمنىڭ مارتە­بەلى قوناعى بولعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى قۇتتىق­تاۋ سوزىن­دە ۇيىمنىڭ ءال-فارابي جىلىندا اتقارعان جۇمىستارى تۋرالى بايانداپ, جيىننىڭ ءساتتى وتۋى­نە تىلەكتەستىك ءبىلدىردى. ءوز سوزىندە د.قىدىرالى ىرگەلى جيىننىڭ سۇلتان ماحمۋد گازناۋي مەن ۇلى ويشىل, اقىن مۇحاممەد ىقبالدىڭ ەلىندە ءوتىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. ءال-ءفارابيدىڭ ءوز داۋىرىندە ءىلىم مەن عىلىمدى جەتە مەڭگەرگەنىنە توق­تالىپ, «ەكىنشى ۇستازدىڭ» ءومىرى ءالى كۇنگە دەيىن قوعامعا ۇلگى ەكەنىن ايتتى.

ء«ال-ءفارابيدىڭ شىعىس تاريحىنا جاساعان ەتيكالىق جانە مورالدىق اسەرىن اتاپ وتكەن ءجون. بىرنەشە عاسىر بويى ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى سانالعان ۇشتاعان – ء«ادىل باسقارۋ», «قايىرىمدى قالا» جانە «باقىتتى قوعام» باسقا ويشىلدار ءۇشىن دە قۇندى جادىگەرگە اينالدى. ءال-فارابي وسى شارتتار ورىن­دالعاندا عانا «كامىل ادام» ۇعىمىنا قول جەتكىزىلەتىنىن جەتە ءتۇسىندى», دەدى د.قىدىرالى.

ءىس-شارا بارىسىندا يىۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى اسقار مۋسينوۆ تە ءسوز سويلەپ, عالىمنىڭ جەتىستىگىنە ەرەكشە ەكپىن بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا يسلام الەمى ءال-فارابي سىندى بۇرىنعى زا­مان­نىڭ ويشىلدارىنداي ءىلىم مەن عى­لىمعا ەرەكشە نازار اۋدارۋى كە­رەك. «يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر­دەگى عىلىمنىڭ بولاشاعى عىلىمي مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى. ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى قوعامدى ءىلىم ىزدەۋگە وزگەرتىپ, عىلىمعا قولايلى جاعداي جاساۋدا ۇلكەن ءرول ويناۋعا ءتيىس», دەدى ا.مۋسينوۆ.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىندەگى, باحرەين كورولدىگىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بەرىك ارىن ءوز سوزىندە ءابۋ ناسىر ءال-ءفارا­بي­دىڭ اريستوتەل مەن پلاتوننىڭ ءىزىن جالعاپ, باتىس جانە شىعىس فيلوسوفيالىق مەكتەپتەرىن بىرىكتىر­گەنىن جەتكىزدى. ء«ال-ءفارابيدىڭ اريس­توتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستاز اتانۋى بەكەر ەمەس. ول – اراب, پارسى, گرەك, ءۇندى جانە تۇرىك مادەنيەتتەرىنىڭ قۇندى جەتىستىكتەرىن ۇيلەستىرە بىلگەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىل.

سونداي-اق ءال-فارابي ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا رەفورما جاساپ, حالىقتىڭ جاپپاي ساۋات اشۋىنا, ادامزاتتىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. ونىڭ تىڭ ءارى اشىق فيلوسوفيالىق پىكىرلەرى كەيدە قوعامدىق پىكىرمەن كەرەعار بولدى. ول ويلانۋدا دەربەستىك تانىتىپ, ءوز ۇستانىمىنىڭ بەرىكتىگىن دالەلدەي ءتۇستى.

ءال-فارابي ءبىر عانا سالامەن شەكتەلىپ قالماي, ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭىتە بەردى. فيلوسوفيا, لوگيكا, مۋزى­كا جانە ساياسي عىلىمدى دا مەڭ­گەردى. راسىندا, ءال-ءفارابيدىڭ ساياسي في­لوسوفياعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن باعا­لاۋ مۇمكىن ەمەس. پلاتوننان ءتالىم العان ول ىزگىلىكتىڭ شىڭىنا جەتەتىن, كوپ ءتىلدى, كوپ ۇلتتى, كوپ ءدىندى ەل قا­لىپ­تاستىرۋعا باسىمدىق بەردى», دەدى ب.ارىن.

COMSTECH باس ۇيلەستىرۋشىسى, پرو­فەسسور يكبال چاۋداري ءوز سوزىندە مۇنداي جيىندار ءالى دە جالعا­ساتى­نىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىن­شا, كەلەشەكتە COMSTECH ۇيى­مى حالىقارالىق تۇركى اكادەميا­سىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تۇركى­ستاندا پاكىستاننىڭ ويشىلى مۇحام­مەد ىقبالعا ارنالعان فورۋم, وزبەك­ستاندا عالىم ۇلىقبەككە ارنالعان جيىن وتكىزبەك.

جيىندا ءسوز سويلەگەندەر عىلىم مەن تەحنولوگيانى ودان ءارى دامىتۋعا, يىۇ اياسىندا وسى سالا­داعى ىق­پالداستىقتى كۇشەيتۋگە, يسلام الەمىنىڭ التىن عاسىرى سانالاتىن ءداۋىردى جالعاستىرىپ, ءال-فارابي سەكىلدى ويشىلداردان ءتالىم الۋدىڭ ماڭىزىنا ەكپىن بەردى.

ايتا كەتۋ كەرەك, 1969 جىلعى 25 قىركۇيەكتە رابات قالاسىندا وتكەن كونفەرەنتسيادا نەگىزى قالانعان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى (يىۇ) – ەڭ ءىرى جانە ىقپالدى ۇكىمەت­تىك ءارى حالىقارالىق مۇسىلمان ۇيى­مى. قازىرگى ۋاقىتتا ول جالپى سانى شا­مامەن 1,5 ميلليارد ادامدى قام­تيتىن 57 ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر.