كەشە ونلاين رەجىمدە «قازاقستانداعى قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. وتىرىس بارىسىندا ەلىمىزدىڭ سوت-قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋدىڭ الداعى باعىتى ايقىندالدى.
وتىرىسقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى, وتاندىق جانە شەتەل عالىمدارى, سوت, قۇقىق سالاسىنىڭ كاسىبي ماماندارى قاتىستى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ مودەراتورى يگور روگوۆ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە قۇقىق قورعاۋ جانە سوت سالالارىنىڭ جاڭا جۇيەسى قۇرىلعانىن, وسى جىلدار ارالىعىندا اتالعان جۇيە ۇنەمى دامىپ, العا جىلجىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, كەيىنگى ءىرى رەفورما 2014 جىلى جۇرگىزىلدى. سول جىلى قىلمىستىق جانە قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق كودەكستەر قابىلداندى. بۇل كودەكستەردى جاڭا زامان كودەكسى دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى وسى كودەكستەر ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ سوت-قۇقىقتىق جۇيەسىنە العا ادىمداپ قادام باسىپ, ەۋروپالىق جۇيەلەرگە جاقىنداي تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا ەشتەڭە ءبىر ورىندا تۇرمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بۇگىن ءبىز سوت-قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ اۋقىمدى قايتا جاڭعىرۋ, تۇرلەنۋ كەزەڭىن باستاعالى وتىرمىز. ارينە, 2014 جىلعى رەفورما كەزىندە ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى سوڭىنا دەيىن شەشىلمەي قالعان ماسەلەلەر بولدى, – دەيدى ي.روگوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتقارىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىسى ەلىمىزدىڭ سوت-قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ بۇعان دەيىن جەتكەن جەتىستىكتەرىن جەتىلدىرۋگە جانە ونى الداعى سىناقتاردان سۇرىندىرمەۋگە نەگىزدەلگەن.
– سوت-قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ رەفورماسى تەك قانا شەتەلدىك وزىق ۇلگىنى ەنگىزۋ عانا ەمەس, تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلۋى كەرەك. ەلىمىزدەگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى زاڭ ۇستەمدىگىن قالىپتاستىرۋ سانالادى. زاڭ بارىنەن بيىك بولۋى كەرەك. قۇقىقتىق مەملەكەتتە سوت جۇيەسى ءادىل بولادى. ال قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى حالىق سەنىمىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. بۇل بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما اياسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى مەجە بولىپ سانالادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا قازاقستاننىڭ سوت جانە قۇقىقتىق جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ باستى باعىتتارىن اتادى. ەل تاۋەلسىزدىك العالى بۇل ەكى جۇيەنى جاڭعىرتۋ جۇمىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. كەيىنگى 25 جىلدا اۋىر قىلمىستار سانى بىرنەشە ەسە ازايدى. 1996 جىلى 2600 ادام ءولىمى تىركەلسە, 2019 جىلى 845 قىلمىس تىركەلدى. قاراقشىلىق توناۋ قىلمىستارى 6 ەسە ازايدى. الەمدەگى ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يندەكستە قازاقستان وتكەن جىلى 64-ورىننان كورىنىپ, تمد-نىڭ كوپتەگەن ەلىن باسىپ وزدى, – دەدى پرەزيدەنت كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى اسەت يسەكەشەۆ.
پرەزيدەنت كومەكشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەتىستىك مەملەكەتتىڭ كوپجىلدىق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى سانالادى. ءا.يسەكەشەۆ قوعام تاراپىنان, بيزنەس تاراپىنان قۇقىق قورعاۋشىلار مەن سوت جۇمىسىنا كوڭىل تولمايتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەتىنىن دە جەتكىزدى.
– بيىل قازاقستاندا اكىمشىلىك پروتسەسسۋالدىق كودەكس قابىلداندى. بۇل قۇجات كەلەسى جىلى كۇشىنە ەنەدى. بۇل – ەلىمىزدەگى اسا ءىرى رەفورمالاردىڭ ءبىرى. سەبەبى مۇلدە باسقا زاڭ قالىپتاسادى. اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى قاباتتاستىرماي جاريا قۇقىقتىق ماسەلەلەردى عانا قاراستىراتىن مۇلدە بولەك سوتتار بولادى. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى بۇل جۇيەگە بۇرىننان كوشكەن. پوستكەڭەستىك ەلدەر ەندى اۋىسىپ جاتىر. ۋكراينادا بۇل جۇيە بار. بارلىق وڭتۇستىك كاۆكاز: ارمەنيا, گرۋزيا, ازەربايجان وسى جۇيەگە كوشتى. ورتالىق ازيادا قىرعىزستان بىرقاتار شەكتەۋمەن, ال وزبەكستان تولىق اۋىسىپ جاتىر. قازاقستان دا كەلەسى جىلى وسى جۇيەگە كوشەدى, – دەدى بەرلين اكىمشىلىك سوتىنىڭ سۋدياسى, «ورتالىق ازيا ەلدەرىندە قۇقىقتىق مەملەكەتتىلىكتى ورناتۋعا سەپتەسۋ» (GIZ) باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى, اتالعان ۇيىمنىڭ قازاقستان مەن وزبەكستانداعى وكىلى يورگ پۋدەلكا.
ونلاين وتىرىستا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اليك شپەكباەۆ تا ورامدى ويىمەن ءبولىسىپ, پايىمدى پىكىرىن ءبىلدىردى. اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جەمقورلىقتان ازات ءارى بيۋروكراتيادان تازا يننوۆاتسيالىق ءتيىمدى مەملەكەتتىك قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
– سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ العاشقى پاكەتىندە وتستاۆكا ينستيتۋتى جانە قول استىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ جەمقورلىق ءىسى بويىنشا جاۋاپقا تارتىلعانى ءۇشىن جوعارى لاۋازىم يەلەرى جاۋاپ بەرەتىنى ەنگىزىلدى. رەفورمانىڭ ەكىنشى پاكەتىندە جەمقورلىقپەن كۇرەس بويىنشا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ ماسەلەسى ەنگىزىلدى, اسىرەسە كۆازيمەملەكەتتىك سالا بويىنشا. وعان قوسا ۇلتتىق كومپانيالارداعى جەمقورلىققا قارسى زاڭنامالار بەكىتىلدى. ءبىر ۇيىمدا تۋىس ادامداردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جانە سىيلىق الۋعا شەكتەۋ قويىلدى, – دەيدى ا.شپەكباەۆ.