ءماجىلىستىڭ سوڭعى جالپى وتىرىسىندا مۇناي جانە مۇناي ءونىمدەرىنىڭ اينالىمىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدانۋعا ۇسىنىلدى. بۇل زاڭ جوباسى دەپۋتاتتار ۆ.نەحوروشەۆ, ۆ.كوتوۆيچ, ە.نىعماتۋلين جانە ب.قوناربايدىڭ باستاماشىلدىعىمەن دايىندالعان ەكەن.
زاڭ جوباسى نەنى كوزدەيدى دەگەن سۇراققا كەلەتىن بولساق, ول مۇناي قۇبىرلارىن تەسىپ, ولارعا باسقا باعىتقا كەتەتىن قۇبىرلار جالعاۋ ارقىلى شيكى مۇنايدى ۇرلاۋعا قارسى كۇرەسۋ جولدارىن قاراستىرادى. وسىنداي, بارىنشا ۇيىمداسقان قىلمىس بىزدە دە ورىن الىپتى. زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاساعان ۆ.كوتوۆيچتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2001-2004 جىلدارى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا بىردە-ءبىر رەت وسىنداي تاسىلمەن مۇناي ۇرلانباعان بولسا, 2005 جىلى ونداي وقيعالار – 43, 2006 جىلى – 44, 2007 جىلى – 74, 2008 جىلى – 131 جانە 2009 جىلى 148 رەت بولعان.
مۇنداي سۇمدىقتى رەسەي اۋماعىنداعى چەشەنستان جەرىندە بولادى دەگەندى ەستيتىن ەدىك, “قۇلاق ەستىگەندى كوز كوردى” دەگەندەي سول ءبىزدىڭ ەلگە دە كەلگەن ەكەن.
ۇرلانعان شيكى مۇناي قايدا بارادى, ءبىزدىڭ ەلدە دە وندايدى قارابايىر تاسىلمەن وڭدەيتىن ميني-زاۋىتتار بار ما ەكەن دەگەن ساۋال كوكەيىمىزگە كەلىپ قالىپ ەدى, وعان بايانداماشى ءوزى جاۋاپ بەردى. ناقتى ەمەس دەرەكتەرگە قاراعاندا, ۇرلانعان مۇناي تەرمينالدارعا نەمەسە مۇناي قابىلدايتىن پۋنكتتەرگە وتكىزىلىپ, “زاڭداسىپ” كەتەدى ەكەن. سونداي-اق زاڭدى جولمەن جانە ەشقايدا تىركەلمەي-اق, زاڭسىز جۇمىس ىستەيتىن ميني-زاۋىتتارعا وتكىزىلەتىن كورىنەدى. كەيدە جۇرگىزۋشىلەردىڭ بەنزيننىڭ نەمەسە سولياركانىڭ ساپاسىزدىعى سالدارىنان كولىگىنىڭ بۇزىلىپ قالعانىنا نارازىلىق تانىتىپ جۇرەتىندەرىنىڭ وسىنداي سىرى بار بولىپ شىقتى. زاڭسىز جولمەن, قاشىپ-پىسىپ, ەشقانداي ستاندارتقا جەتكىزبەي جاسالاتىن بەنزين قايدان ساپالى بولسىن؟
زاڭ جوباسى وسىنداي ارەكەتتەردىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان. ال ونىڭ ساياسي ماڭىزى تۋرالى ايتقاندا, ۆ.كوتوۆيچ مۇنداي ىستەر قازاقستاننان مۇناي تاسىمالدايتىن شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ەلىمىزگە دەگەن سەنىمسىزدىگىن تۋدىراتىنىن, وسىنىڭ سالدارىنان جالپى ەلىمىزگە دەگەن كەلەڭسىز كوزقاراستىڭ قالىپتاساتىنىن جەتكىزدى.
بىراق دەپۋتات يراك ەلەكەەۆ ءوزى تاراپىنان مۇنداي زاڭ جوباسىنىڭ قاجەتسىزدىگىن ايتتى. وسىنداي ىستەر, ياعني مۇناي قۇبىرىن تەسىپ, ودان شيكى مۇنايدى ۇرلاۋ قىلمىستىق كودەكستەگى “ۇرلىق” اتتى باپتا قاراستىرىلادى ەمەس پە؟ ەندەشە, قىلمىستىق باپتاردى كوبەيتىپ, تاعى دا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋىمىز كەرەك پە؟ بۇگىن وسىنداي ۇرلىققا بايلانىستى وزگەرىس ەنگىزسەك, ەرتەڭ باسقا ءتۇرلى قىلمىسقا بايلانىستى تاعى وزگەرىس ەنگىزۋىمىز مۇمكىن عوي. سوندا ءبىزدىڭ قىلمىستىق كودەكسىمىزدەن نە قالادى, دەدى ءوز ءۋاجىن العا توسقان ول. سوندىقتان قىلمىستىق كودەكسكە وزگەرىس ەنگىزۋگە بارىنشا مۇقيات بولۋىمىز كەرەك. “ادام بولسا, ايىپتايتىن باپ تابىلادى” (بىل بى چەلوۆەك – ستاتيا نايدەتسيا) دەمەكشى, باپتاردى كوبەيتە بەرگەننەن نە ۇتامىز. قازىرگى باپتارمەن وسى ۇرىلاردى سوتتاۋعا قانداي كەدەرگى بار, دەدى دەپۋتات. ودان ءارى ي.ەلەكەەۆ جوعارعى سوتتىڭ وزىنە بەرگەن انىقتاماسىنا قاراعاندا, مۇنداي كاتەگوريالى ىستەر سوتتارعا جەتكىزىلمەيدى دە ەكەن. سوندىقتان ولاردى قاراۋدا ەشقانداي پروبلەما جوق.
يراك ەلەكەەۆتىڭ قارسىلىعىنا قاراعاندا, ول كەيبىر مۇناي قۇبىرلارى يەلەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ, ارىپتەستەرى قىلمىستىق كودەكسكە ارتىق وزگەرىس ەنگىزگەلى جاتقان جوق پا دەگەن كۇمانى بار سياقتى كورىندى. ايتپەسە, ورىندالۋى بيۋدجەتتەن ەشقانداي قوسىمشا قارجى ءبولۋدى تالاپ ەتپەيتىن, ەلدەگى ءتارتىپتى نىعايتۋدى كوزدەپ وتىرعان زاڭ جوباسىنا دەپۋتات نەگە قارسى بولسىن؟!
وعان جاۋاپ بەرگەن ۆ.كوتوۆيچ قىلمىستىق كودەكستەگى مۇنداي ىستەر قارالۋعا ءتيىستى “ۇرلىق” اتتى باپ وسىناۋ ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ بارلىق جاقتارىن تەگىس قامتىپ, ولاردىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ بارلىعىن جاۋاپقا تارتا المايتىنىن ايتتى. وسىعان مىسال رەتىندە ول 2005 جىلى جاسالعان وسىنداي 47 قىلمىستىڭ 7-ۋىنە عانا, 2006 جىلى جاسالعان 53 قىلمىستىڭ 23-ىنە عانا, 2008 جىلى جاسالعان 138 قىلمىستىڭ 78-ىنە عانا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, زاڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى زەرتتەلگەنىن, سونىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ زاڭنامالارىندا وسىنداي وزگەرىستەردىڭ بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
ۆ.كوتوۆيچتى قولداپ دەپۋتاتتار م.تىنىكەەۆ, ز.الشىمباەۆ جانە ت.ب. سويلەدى. سونىڭ ىشىندە م.تىنىكەەۆ وسىنداي قىلمىسقا قارسى قاتاڭداتىلعان شارا قولداناتىن زاڭىمىز بولماسا, كومپانيالاردىڭ الدىندا ەلدىڭ ىسكەرلىك رەپۋتاتسياسىنا زيان كەلتىرەتىنىمىزدى كولدەنەڭ تارتتى. بۇل وتە ۇلكەن اپاتقا سوقتىراتىن اۋىر قىلمىستار, دەگەن ول رەسەيدەگى باشقۇرتستان استاناسى – ۋفا قالاسىنىڭ تۇبىندە جۇزدەگەن ادامدى قۇرباندىققا ۇشىراتقان مۇناي قۇبىرى جارىلىسىن ەسكە الدى. مىنە, سول قىلمىس مۇناي قۇبىرلارىن تەسۋگە جول بەرۋدىڭ سالدارىنان بولعان. سوندىقتان, وندايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن زاڭنامامىزدى قاتاڭداتۋ كەرەك, ياعني زاڭ جوباسىن ماقۇلداعانىمىز دۇرىس, دەدى ول. زەينوللا الشىمباەۆ بولسا, جاڭاوزەندە اسا اۋىر قيىندىقپەن وندىرىلگەن مۇنايدىڭ وسىنداي ادىسپەن ۇرلانىپ جاتقانىنا قاتتى كۇيىنىپ وتىرعان ادامداردى كورگەنىن ايتتى. ۇرىلار جىمقىرىلعان شيكى مۇنايدى وڭدەيتىن ساپاسىز زاۋىت تا سالىپ العان, وندا سولياركا, مازۋت سياقتى ونىمدەر شىعارىلادى ەكەن, دەدى ول.
تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا زاڭ جوباسى ءبىر ادامنىڭ قالىس قالۋىمەن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.