...ءوزى دە ءىشى قۇدىقتاي تەرەڭ ادام

كەنەت اشىق كۇندە كۇن كۇركىرەگەندەي بولدى. ولجاس ءبىر جيىندا سويلەسە, كۇن كۇركىرەگەندەي ەستىلەدى. الماتىداعى حايۋاناتتار پاركىندە ارىستاندار اقىرسا, جەر تىتىرەيتىن. حايۋاناتتار پاركىنە جا­قىن جەردەگى قۇجىرادا ءبىراز جىل مەكەن­دەپ تۇردىق. ۇزىن باراك ءۇيدىڭ تاقىر ەدەنىندە جاتقاندى ىڭعاي كورۋشى ەدىم. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ارىستان اقىردى. كادىمگىدەي جەر تىتىرەپ, قان تامىرلارىمدى ءبىر ىستىق وت قۋالاپ وتەدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ مىنبەگە كوتەرىلگەندە دە ءار قازاق وسىنداي سەزىمدە بولاتىن شىعار. «قان مەن تەردى» «قان مەن تەر» قىلعان اۋدارماشىلار» دەپ قالدى قاراپتان قاراپ تۇرىپ. كوز الدىما قازاقشانى قويىپ, ورىسشا اۋدارمانىڭ ءوزىن ءوز قولىمەن شيمايلاپ تۇزەتىپ وتىرعان اسقان ەڭبەكقور جازۋشى كەلدى.

پەن-كلۋبتىڭ جيىنى تۇسكى استان كەيىن قايتا جالعاستى. ءماجىلىس زالىنا تۇيعىنداي ءتۇيىلىپ ءابدى-ءجاميل كىرىپ كەلە جاتتى. توقسان بەستەگى ادامنىڭ تاياعىنىڭ توقىلى ەمەس, اياعىنىڭ تىپىرى دا ەمەس, ىرس ەتكەن دەمى قۇلاعىمىزعا جەتتى. بىراق بۇل كەزدە ءماجىلىس زالىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ جوق ەدى. تۇسكە دەيىن قاتىسىپ, ءوز ميسسياسىن ورىنداپ كەتىپ قالعان. ەندى مىنبەگە اتاقتى «قان مەن تەردىڭ» اۆتورى كوتەرىلمەك. ءبارى مينۋت-سەكۋندىنا دەيىن ەسەپتەلگەن سپەكتاكلدى وسى ارادان ۇزە تۇرعىم كەلىپ وتىر. سەبەبى ونىڭ تىنىش جاتقان جەرىنەن تۇرىپ كەلۋىنىڭ ءوزى جاڭاعى ايتىلعان اڭگىمەگە جاۋاپ ەمەس پە؟!

قۇداي بىزگە وسى تۇيعىن شالدى بەر­گەنىنە دە شۇكىر. ءيا, قازاققا ولجاس تا بىردەي, ءابدى-ءجاميل نۇرپەيىسوۆ تە بىردەي. كەيدە ولاردىڭ اراسىنداعى ينتريگا ءوزى سولاي بولۋعا ءتيىستى زاڭدىلىق سياقتى كورىنەدى. سوندىقتان باسقانى بىلمەيمىن, ءوز باسىم ولارعا تۇسىنىستىكپەن قارايتىن قازاقتىڭ ءبىرىمىن. بۇل تەكەتىرەستىڭ قىرىق بەس جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن دا بىلەمىن. باقا-شاياننىڭ باقاستىعى ەمەس, تەكتىلەردىڭ تەكەتىرەسى ەكەنىن دە ءىشىم سەزەدى.

ول عابيت مۇسىرەپوۆ تە شاۋ تارتىپ, الىپتار توبى ساحنادان كەتە باستاعان شاق. مىنە, سول ساتتە رۋحاني ليدەرلىك كىم­نىڭ قولىنا كوشەدى دەگەن ماسەلە تۋىن­داي قالدى. الىپتار توبى اسپان تىرەپ تۇرعاندا ولاردىڭ اراسىنا شي جۇگىرتۋگە ماسكەۋلىكتەر دە باتپايتىن ەدى. ەندى ماسكەۋدە كىمنىڭ ءسوزى جۇرەدى, ليدەرلىك تە سوعان بايلانىستى شەشىلەتىن زامان تۋىپ كەلە جاتتى. ەگەر سول كەزدە وداق كولەمىندە ءورىستىلدى ولجاس سۇلەيمەنوۆ قانا تانىمال بولسا, قازاق قالامگەرلەرى جەتىمكوڭىل بولىپ قالار ما ەدى, كىم ءبىلسىن.

مىنە, وسى تۇستا ساحناعا 1974 جىلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن العان ءابدى-ءجاميل نۇرپەيىسوۆ شىقتى. بىراق ماسەلە سىيلىق الۋدا ەمەس, ماسەلە ينتري­گانىڭ ىشىندە بولۋدا دەسەك قاتەلەسە قوي­ماسپىز. الماتى مەن ماسكەۋدىڭ اراسىن «اربا جول قىلعان» ەكى قالامگەر ينتريگا يىرىمىنە دە سول جولمەن تارتىلعان سە­كىلدى. وعان دالەل, جوعارىداعىداي مار­تەبەلى سىيلىقتى مۇحتار اۋەزوۆتەن كە­يىن جۇبان مولداعاليەۆ تە الدى. سول سياق­تى بۇكىلوداقتىق كومسومول سىي­لى­عىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتەن كەيىن مۇح­تار شاحانوۆ تا يەلەندى. بىراق جۇبان مول­داعاليەۆ تە, مۇحتار شاحانوۆ تا ال­گىندەي ينتريگا اتاۋلىنىڭ ىشىندە بولعان جوق.

ماسكەۋ باسىن سوعىستىرىپ وينايمىن دەسە سەبەپ تە جەتەدى. بەينەلەپ ايتقاندا, بۇل «قان مەن تەر» مەن «از ي يا»-نىڭ ارا­سىنداعى «سوعىس» بولۋى دا مۇمكىن. ءبىر قازاقتىڭ باسىنا ەكى باق قاتار قونسا ارتى نە بولارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مارتەبەلى سىيلىق «قان مەن تەر» رومان-دراماسىنا جەتپىس تورتتە بەرىلسە, «از ي يا» باسپادان جەتپىس بەستە شىقتى. ياعني جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ءبىر-بىرىنە قارسى قوياتىن باسقا سالماقتى دۇنيە بولعان جوق. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ العاش «قان مەن تەرگە» ءتيىسىپ سويلەگەن ءسوزى دە سول جىلدارعا تۋرا كەلۋى تەگىن ەمەس. ءابدى-ءجاميل اعامىزدىڭ ساقتىعىن بىلەتىندەر, ادۋىندى اقىندى ءبىرىنشى سوقتىقتىرۋى دا ابدەن مۇمكىن.

الايدا زامانى ءجۇرىپ تۇرعانمەن ءورىس­تىلدى اقىنعا قازاقتىلدى جازۋشى كەۋدەسىن باستىرا قويعان جوق. بىراق ەكى الىپتىڭ تايتالاسىندا شىعىس تامسىلىنە ءتان, باتىس پريتچاسىنا دا بەرگىسىز ءبىر قىزىق جاعداي پايدا بولدى. اقىن بۇ­تاقتا وتىرىپ سىنايدى, ال جازۋشى ونىڭ ايتقاندارىن ازاپتى ەڭبەكپەن جوق­قا شىعارعىسى كەلىپ تىربانا بەرەدى. ءار جول, ءار سويلەمدى ۇستىنەن باستىرىپ تۇزەتە بەرۋ تاۋ قوپارماسا دا, تاس قا­شاعانمەن بىردەي. ءوزىن ءوزى كىتاپتىڭ ۇستىنەن باستىرىپ تۇزەگەندى قاجىعۇمار شابدان ۇلىنان كورىپ ەدىك. ءسىرا, بۇل ناعىز كلاسسيك جازۋشىعا ءتان قاسيەت تە شىعار. دەسە دە بۇتاقتا سايراعان اقىن­نىڭ كولەڭكەسى جازۋشىنىڭ موينىنا ءومىر باقي تۇسپەيتىن رەداكتور بولىپ ءمىنىپ الماسىنا كىم كەپىل؟..

ءمىنسىز دۇنيە بولمايتىنىن بىلە تۇ­را, ءمىنسىز دۇنيە جاساۋ ءومىرىنىڭ باستى شارتىنا اينالعان قالامگەردىڭ بۇل ءىسى دە تامسىلدەي تامسانتادى. كىم نە دەسە دە قازاق ادەبيەتىندە اۋەزوۆتىڭ ءتورت تومىنداي, نۇرپەيىسوۆتىڭ ءۇش تومىنداي, قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ التى تومىنداي ەڭبەكتى ەشكىم جازعان جوق. «اباي جولىمەن» باستالىپ, «قان مەن تەرمەن» جالعاسىپ, «قىلمىسپەن» تولىققان ءتىزىم ەندى بالتالاساڭ دا بۇزىلمايدى. بىراق «قان مەن تەردىڭ» سوڭىنان «ونى وسىنداي دارەجەگە جەتكىزگەن اۋدارماشى كازاكوۆ» دەگەن اڭگىمە دە وڭايلىقپەن قالمايتىن سياقتى. ەگەر جازۋشىنىڭ جەتپىس بەس جاسىندا جارىق كورگەن «سوڭعى پارىز» رومانىن وقىماعاندا, مەن دە «ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق» دەپ جۇرە بەرەر مە ەدىم, قايتەر ەدىم.

قالاي دەسەڭىز دە ورىس قالامگەرى قا­زاق­تىڭ وبرازىن تولىققاندى ەتىپ سوم­داپتى دەگەن دە اقىلعا ءبىر قونىپ, ءبىر قون­بايدى. ال «قان مەن تەردىڭ» ەڭ باس­تى جەتىستىگى وبرازدار گالەرەياسىن قالاي شە­بەر تۇزگەنىندە بولىپ سانالادى. جا­زۋشى ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءاربىرىن قاس سۋرەتشىنىڭ قىلقالامىنان شىققان پورترەتتەردەي قايتالانباس وبرازدارعا اينالدىرعان. «قان مەن تەردى» وسىدان قىرىق-ەلۋ جىل بۇرىن وقىعاندار دا ەلاماننىڭ, اقبالانىڭ, تاڭىربەرگەننىڭ, موڭكەنىڭ, رايدىڭ, سۋدىر احمەتتىڭ كىم ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ءبىر كىتاپتان وسىنشا دارا كەيىپكەردىڭ ەستە مىقتاپ ساقتالۋى دا ادەبيەتىمىزدەگى ەرەكشە قۇبىلىس دەۋ­گە بولادى.

«قان مەن تەر» داۋىرلىك سيپاتى كۇشتى تۋىندى بولسا, «سوڭعى پارىز» الەۋمەتتىك الەۋەتى مىقتى شىعارما. «سونداي دا ءبىر كۇن بولعان», «سونداي دا ءبىر ءتۇن بولعان» دەگەن ەكى ءبولىمىنىڭ اتاۋى دا ولەڭ سياقتى تارتىمدى. بىرەۋلەر بۇل شىعارمادا پۋب­ليتسيستيكالىق سارىن بار دەسەدى. ال پۋبليتسيستيكالىق سارىن كوركەم شى­عارماعا زامانعا ساي جيناقىلىق اكە­لەتىنىن ەشكىم ايتپايدى. وندا دا روماندا شيىرىلا شيرىققان سويلەمدەر كەيدە ولەڭ جولدارىنداي وتتى سەزىممەن-اق الىپ كەتەدى. پۋبليتسيستيكالىق سارىن دەگەننەن گورى, زامانعا ساي كوركەم سارىن دەپ باعالاعان الدەقايدا ادىلىرەك.

«سوڭعى پارىز» قازاق ادەبيەتىنە ۇلكەن جاڭالىق اكەلگەن رومان. ونىڭ سەبەبى بۇرىن بىزدە مۇنداي دەپرەسسيالىق ادەبيەتتىڭ ۇلگىسى بولعان جوق. جەكەلەگەن كەيىپكەرلەردىڭ جالعىزدىققا ۇرىنۋىن دەپرەسسيالىق ادەبيەتكە جاتقىزا المايمىز. ال «سوڭعى پارىزدا» ادام قوعاممەن بىرگە تىعىرىققا تىرەلەدى. ءبىر قاراساڭ تارتىلىپ بارا جاتقان تەڭىز تراگەدياسى ۇلكەن ءرول ويناپ تۇرعان ءتارىزدى. ۇڭىلە كەپ قاراساڭ ول, وقيعا وتەتىن كەڭىستىك سياقتى ەكىنشى قاتارعا كوشە باستايدى. ونىڭ ورنىنا بار قۇندىلىعىنان ادالانىپ, داعدارىسقا ۇشىراعان ادام جانى العا شىعادى.

«سوڭعى پارىز» الەم ادەبيەتىنە دە قوساتىن ازدى-كوپتى جاڭالىعى بار رومان. ولاي دەيتىنىمىز الەم ادەبيەتىندە دەپرەسسيالىق ادەبيەت ادام مەن قوعامنىڭ ىشكى قايشىلىقتارىنان كورىنىس تاباتىن. كەيىپكەرلەر نە ءبىر ونەر شىعارماسى, نە ءبىر بايانسىز ماحاببات, نە ءبىر الەۋمەتتىك جاعداي ءۇشىن وزدەرىن وزدەرى ىشتەن جەپ تاۋىساتىن. ءبىر قاراساڭ سونشالىقتى تۇڭىلۋگە سەبەپ تە جوق سياقتى, ءتىپتى «دەپرەسسيا مەنىڭ سۇيىكتى دەرتىم» دەگەندەي قۇداي الدىنداعى استامشىلىق تا بايقالىپ قالادى. ونىڭ جانىندا «سوڭعى پارىزداعى» تورىعۋدىڭ تارتىلعان تەڭىز­بەن وزەكتەستىگى ومىردەن تۇڭىلگەن ادامنىڭ اياق-قولى جوق ءمۇساپىردىڭ قايىر تىلەپ وتىرعانىن كورىپ ەس جيعان ءتامسىلىن ەرىك­سىز ەسكە تۇسىرتەدى.

«سوڭعى پارىز» نۇق پايعامبار كەمە­سىنىڭ ءتىرى قالۋ, امان قالۋ يدەياسىن جاڭ­عىرتقان رومان. ول باس كەيىپكەر جادىگەر قوينىنا تىعىپ الىپ جۇرەتىن قۇيتاقان­داي قۇس بەينەسىندە كورىنەدى. مىناۋ ەكولوگيالىق داعدارىسقا ۇشىراعان دۇ­نيەدە ادام جانىن جىلىتاتىن نە بار دەگەن سۇراقتىڭ سيمۆولدىق جاۋابى ىس­پەتتى. كەۋدەسى قۇستىڭ ۇياسىنداي پەندە شىراق ءوزىنىڭ ون سەگىز مىڭ عالامداعى جالعىز پانا ەكەنىن قۇيتىمداي قۇسقا قالاي تۇسىندىرەدى. ەگەر سونىڭ جاۋابىن تاپسا, ادام تەڭىزدى دە ساقتاپ قالا الار ما ەدى دەيسىڭ. مۇز ۇستىندە قۇستى قوينىنان شىعارىپ ۇشىرىپ جىبەرگەنىن نەشە ساق­قا جۇگىرتۋگە بولار, بىراق ودان شىعاتىن قو­رىتىندى بىرەۋ. جەر بەتىندەگى سوڭعى تىر­شىلىكتەي جاڭاعى ۇشقان قۇيتاقانداي قۇس ەندى سول ۇشقان جەرىنە قايتا قونا الا ما, ءتۇپ قازىق يدەيا مىنە, سوندا.

«سوڭعى پارىز» الەم ادەبيەتىنە جول تاباتىن تاعى ءبىر مۇمكىندىگى بار رومان. ول شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمە», «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» حيكاياتتارى سياقتى تەڭىز تاقىرىبىنا ارنالعان. بۇكىل الەمدەگى تەڭىزدەر مەن مۇحيتتاردىڭ قورشاۋىندا جاتقان ەلدەر كەڭ دالا فيلوسوفياسىن ءبارىبىر تۇ­سىنبەيدى. الاقانداي كولى بار قىرعىز ەلىن­دەگى الەمگە تانىمال جالعىز جازۋشى ەكى بىردەي شىعارماسىن ىستىقكولگە بەكەر ارناپ وتىرعان جوق. دەمەك شەتەل وقىرماندارى دا تارتىلىپ بارا جاتقان تەڭىزدەن تۋىنداعان قازاق كەيىپكەردىڭ جان دۇنيە تورىعۋىن جاتسىنباي قابىلداسا كەرەك.

 «سوڭعى پارىز» بۇگىنگى كۇننىڭ مىنەز-قۇلقى كۇردەلەنگەن كەيىپكەرىن سومداۋىمەن دە جاڭاشىل. ول كەشەگى كۇنگى ءبارىن كەۋدەگە سالاتىن ۇرانشىل ۇرپاقتىڭ وكىلى ەمەس. كەرىسىنشە تابيعاتقا بارىنشا جاقىنداعان جازالى ءھام جاپالى تۇلعا. بىرەۋدىڭ ىستەگەن ءىسى ءۇشىن جاپا شەگەتىن, بىرەۋدىڭ جاساعان قىلمىسى ءۇشىن جازا تارتاتىن تۇلعالىق دارەجەگە جەتكەن كەيىپكەردىڭ كەڭىستىگى دە كەڭ. ول قوينىنا قۇيتاقانداي قۇستى سالىپ الىپ, مۇز ۇستىنە شىققاندا الدىنان باسقا الەم اشىلادى. كەيىپكەرىن بۇلايشا عارىشتىق سانانىڭ ق ۇلى ەتىپ بەينەلەۋ ءۇشىن جازۋشىعا دا ۇلكەن جۇرەك كەرەك-اۋ دەپ ويلادىق.

«سوڭعى پارىز» جازۋشىنىڭ ءوزىن دە نەشە الۋان قاڭقۋ سوزدەن قۇتقارعان رومان. وسى ديلوگيا جازىلعاننان كەيىن «كەيىپكەرى شولوحوۆتىڭ كەيىپكەرىنە ۇق­سايدى», «جەتپەي تۇرعان جەرىن اۋدار­ماشى جەتىلدىرىپ جىبەرىپتى» دەگەن سياقتى قاڭقۋ سوزدەر كىلت تىيىلدى. ونىڭ ور­نىنا: «بۇل كىسىنىڭ ورىسشاسى دا, قازاق­شاسى دا بىردەي. ورىسشا دا جازادى, قا­زاقشا دا جازادى. ورىسشا جازسا بى­رەۋگە قازاقشاعا اۋدارتادى, قازاقشا جاز­سا بىرەۋگە ورىسشاعا اۋدارتادى. ءوز جاز­عانىن ءوزى قازاقشاعا دا, ورىسشاعا دا ءومىرى اۋدارمايدى» دەگەن اڭگىمە تارادى. «سوڭعى پارىزداعى» ءار ءسوزى سىنالاپ جازىلعان ءماتىندى وقىعاندا, وعان ەرىكسىز يلاناسىڭ.

ول كوپتەن ۇستاماي كەتكەن «سوڭعى پارىزدى» قولىنا العاندا وزىنە دە ەندى تۇزەيتىن جەرى قالماعان سياقتى كورىنگەن. بۇل كىتاپ بىرنەشە رەت باسىلىپ شىعىپ تا قويدى. ءبىر-ەكى مارتە اتى دا وزگەردى. بىراق «سوڭعى پارىز» دەگەن اتاۋ وقىرمان كوكەيىندە موردەي باسىلىپ قالىپ قويدى. وزىنە سالسا «سونداي دا ءبىر كۇن بولعان», «سونداي دا ءبىر ءتۇن بولعان» دەگەن قاناتتى ءسوز ۇنايدى. ەكەۋى ءبىر روماننىڭ باسىن قۇراعان ەكى كىتاپتىڭ اتاۋى. ء«بىر كۇن, ءبىر ءتۇن» دەپ اتاسا قايتەدى, ا؟ كىتابىن قا­نات ءبىتىرىپ ۇشىرىپ جىبەرگىسى كەلگەندەي قايتا-قايتا قومدانا بەردى.

الدەنەگە شامىرقانعانداي دا ءتۇرى بار. ادام وزىنە قاشان قاناعاتتانىپتى. جاڭا عانا تەلەفوندا ايتىلعان سوزدەر دە ميىندا ساعات قۇساپ شىقىلداپ تۇر. شەتەلدەن كىمدەر كەلگەنىن تاعى قاي­تالاپ سۇرادى. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ نە سوي­لەگەنىن ەستىمەگەن بولدى. مۇمكىن ەستى­مەگەن دە شىعار. قۇلاعىنداعى دىبىس ۇلعايتقىشتى اقىرىن قوزعاپ-قوزعاپ قويدى. جوق, بارماسا بولمايتىن شىعار. تۇسكە دەيىنگى جيىندى سولارعا بەردى. ەندى تۇستەن كەيىن بارماقشى. ءوزىنىڭ بار ەكەنىن كورسەتىپ قايتقاننىڭ ءوزى نەگە تۇرادى.

ابە كىرىپ كەلگەندە ءبارىمىز دە دەمى­مىز­دى ىشىمىزگە تارتىپ تىنا قالدىق. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ورنى بوس تۇر. ەكەۋى سوزدەرىن ءبىر-ءبىرى جوقتا ايتسا دا ەس­تى­مەي قويمايدى. سوندىقتان ول كىسىنىڭ كەلگەنى دە, نە سويلەيتىنى دە وقيعا سياقتى ەلەڭدەتتى. باياعى شۋلى دا دۋلى ادەبي ورتاعا قايتا تاپ بولعانداي ءبىر لەپ جەل­پىپ ءوتتى. كەيدە ۇلكەن تۇلعالاردىڭ تاۋ قوزعالتقانداي ىرعاسقانىن دا ساعىنادى ەكەنسىڭ. «بىزگە نە جەتپەيدى؟» دەسە, «بىزگە ءبىر اشۋ جەتپەيدى» دەگىڭ كەلىپ-اق تۇرادى.

بىراق ول ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ جا­ڭاعى ايتقان سىنى تۋرالى ءبىر اۋىز ءتىل قات­قان جوق. سونىڭ وزىندە اۋزىنان شىققان ءار تى­ركەس باسقاعا ەمەس, سوعان ارنالعانداي ءسوزى مىق, داۋىسى نىق ەستىلەدى. بۇل كىسى دە تۇسكە دەيىنگى مىنبەدە سايراعان ادۋىندى اقىن قۇساپ وزىنە تيەسىلى ءرولىن ويناپ تۇرعانىن ءبىزدىڭ دە ءىشىمىز سەزەدى. قۇددى ىشىندە قانداي بوران سوعىپ وتكەنىن ءبىز بىلمەيتىندەي كەيىپ تانىتىپ تۇرعانىن قايتەرسىڭ. بالكىم ءوزى دە ءمان بەرگىسى كەلمەگەن شىعار, اقىرىندا ءبىز دە ادەتتەگىدەي پەندەشىلىككە بالاپ قويا سالعان بولارمىز. سوندا وسىنداي ۇلكەن تۇلعالاردىڭ اراسىندا دا ۇساق-تۇيەك پەندەشىلىك بولۋى مۇمكىن بە دەگەن سۇراق ءبارىبىر كوكەيىڭدە تۇرادى ەكەن.

اقيقاتىندا بۇل جەكە باس ارازدىعى ەمەس, جاراتىلىستار قاقتىعىسى ەكەنىن مادەنيەتىمىز وسكەندە تۇسىنەرمىز. شىن­دىعىندا مۇندا تاۋ مەن دالا فيلوسوفياسىنا تەڭىز تراگەدياسى قارسى قويىلىپ تۇرعان جوق پا؟ مىسالى, باس كەيىپكەر جادىگەر ءۇشىن تۋلاعان تەڭىز تارتىلسا, مىنا قۇلازىعان قۋ مەكيەندە باسقا ءومىر جوق ەسەپتى. ال ونىڭ قارسىلاسى ءازىم ءۇشىن تەڭىز تارتىلسا, ونىڭ ورنىنا ماق­تا پلانتاتسياسىن سالۋ يدەياسى ومىر­شەڭ كورىنەدى. كەيىپكەرلەرى وسىنداي ادام­زاتتىق مۇراتتار ءۇشىن قاقتىعىسقا تۇسەتىن جازۋشىنىڭ ومىردە دە كۇردەلى قاقتىعىستارعا بارۋى اسا تاڭدانارلىق ءىس ەمەس.

مەنىڭشە, ابەڭىزدىڭ ءوزى دە بۇل تەكەتى­رەسكە ءپالساپاشىل ادامنىڭ كوزقاراسىمەن قارايتىن ءتارىزدى. ول ىشتەن تىنعان سايىن ادەبيەتتە جاڭا وبرازدار تۋدىرۋمەن كەلەدى. ونىڭ قالامىنان ادەبيەتىمىزدە بۇرىن كەزدەسپەگەن كەيىپكەردىڭ سومدالىپ شىعۋى دا سودان بولسا كەرەك. شىنىندا دا ادەبيەتىمىزدەگى بۇكىل قالىپقا تۇسكەن ۇعىمداردى جوققا شىعارۋ ءابدى-ءجاميل نۇرپەيىسوۆ سياقتى الىپتاردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. «سوڭعى پارىزداعىداي» شىعارمانى ۇمىتسىزدىكپەن اياقتاۋ اپتىق­قان كوڭىلدەردى ساباسىنا تۇسىرۋگە قىزمەت ەتىپ تۇر. روماننىڭ سوڭعى بەتىن جاپقاندا ءومىر قاسىرەتىمەن دە ىستىق, تاقسىرەتىمەن دە ءتاتتى ەكەنىن بار جان-تانىڭمەن سەزىنگەندەي بولاسىڭ.

وسى ارادا ويىمىزدىڭ دالەلىنە ءابىش كەكىلباي ۇلى بەرگەن باعانى دا كەل­تىرە كەتسەك ارتىق ەمەس شىعار. ءابىش كەكىلباي ۇلى روماندى: «ول – ءبىزدىڭ جاڭا ادەبيەتىمىزدىڭ جاڭا ارناسىن سالىپ بەرەتىن العاشقى مۇزجارعىشتاي» دەپ سيپاتتاپ ءوتىپتى. سونداعى كەلتىرگەن انىقتاماسى «زايا عۇمىر ادەبيەتى» دەگەن تۇجىرىمعا تابان تىرەگەن ەكەن. «كەسەك ەپيكانىڭ ورنىنا از ادامداردىڭ, ءتىپتى ءبىر عانا كىسىنىڭ جان دۇنيەسىندەگى الاي-دۇلەي احۋالدى ەجىكتەيتىن جاڭا رومان كەلدى» دەگەن ءسوزى دە وسى ويىن اشا ءتۇسىپتى. ال ءبىز جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ونى بۇرىن ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە بولماعان «دەپرەسسيلىق ادەبيەت» دەپ جاڭاشا تۇرلەندىردىك.

جازۋشىنىڭ تۇلعالىق قاسيەتى, ومىرلىك تاجىريبەسى, جاراتىلىستىق ەرەكشەلىگى بولماسا مۇنداي ەڭبەك تە تۋماس ەدى. ول ادە­بيەتتە عانا ەمەس, ومىردە دە ءار نارسە­نىڭ ءتۇبىن كورگەن شىنايىلىعىنان اينى­ماعان تۇلعا. كىممەن نە ءۇشىن ايتىسسا دا ءوز سوزىمەن ايتقاندا «ولىمگە قياتىن يتتىك» ءۇشىن ايتىسپايدى. ءبىرىن-ءبىرى «انا دۇنيەگە اتتانعانى دۇرىس بولدى» دەپ اشىق ايتىپ-جازىپ جاتقانداردى دا كو­رىپ ءجۇرمىز! ونىڭ جانىندا ازەلگىدە ايت­قانىمىزدىڭ ءبارى تازا ايتىس, ادال كۇرەس, تەكتى تەكەتىرەس!

ءبىر كۇنى «جاس الاش» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا قازاق ادەبيەتىنىڭ اسقار تاۋى ءابدى-ءجاميل نۇرپەيىسوۆ كەلدى. اسقار تاۋى دەيتىنىم ول كىسىنىڭ ادەبيەتتەگى ور­نى دا بولەك, جاسى دا ۇلكەن, ول كەزدە ءبىر جاسى كەم سەكسەندە. بۇرىن اكەلەرىمىز ەلۋ جاستىڭ وزىندە قارقاراداي بوپ كو­رىنۋشى ەدى. مىنا كىسىنىڭ قيمىلى شي­راق, ءسوزى پىسىق, ۇيرەنشىكتى مانەرىنەن جاڭىلماعان. بىراق ونىڭ امانات ايتۋعا كەلگەن كەلىسىن قايدان بىلەيىك. كۇزەتشىنىڭ قاسىنان قارسى الىپ, تىزگىندى بىردەن وزىنە بەرىپ, ىزىنەن ەرىپ جوعارىعا كوتەرىلدىك.

– سەن, – دەدى ابەڭ, – سەنى بىلەم عوي, – دەدى. – بىراق سەن مەنىڭ الدىما انەۋ جۇلدىز ءابدىلدا دەگەن ءتىلشىنى كەلتىر. اۋەلى وزىمەن تانىسايىن, سوسىن ديكتافونى بولسا, سوعان ءبىراز سويلەپ كەتەيىن.

– سۇحبات بەرەسىز بە, اعا, – دەپ مەن دە قوپاڭداپ قالدىم. – ءوزىمىز دە سىزگە حابارلاسۋعا باتپاي ءجۇر ەدىك.

– جوق, – دەدى ابەڭ, – سۇحبات بەرمەيمىن, – دەدى. – ءجاي اڭگىمە ايتام دا كەتەم.

سوندا اسقار تاۋداي ابەڭىز بارماقتاي ءتىلشى جۇلدىز ءابدىلدانىڭ ءۇنتاسپاسى­نا كەمى ەكى ساعاتتاي سويلەپ, الدەنەشە تاس­پانى تاۋىسىپ كەتتى. كىرىپ-شىعىپ قۇ­لاق سالىپ جۇرگەندە ۇققانىم, سونداعى ايتقان بۇكىل اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرى ءبىر-اق ادام بولىپ شىقتى. سول ءبىر ادامنىڭ وزىنە قاتىستى قاي جەردە نە ايتقانىن, قاي ۋاقىتتا نە ىستەگەنىن, اياقتان قالاي شالعانىن, توبەسىنەن قالاي باسقانىن ىشىنە ۇزاتىلاتىن قىزدىڭ جۇگىندەي قاتتاپ جيناي بەرىپتى. كۇن قۇرعاتپاي ءۇزىن­دى-ۇزىندىسىمەن گازەتىمىزگە باسىلىپ جۇرگەن قادىر مىرزا-ءاليدىڭ «يىرى­مىندەي» بولماسا دا, ءبىراز نومىرگە ۇزبەي جا­ريالاۋعا جەتىپ قالاتىن ءتۇرى بار. كۇزەت­شىنىڭ قاسىنا دەيىن شىعارىپ سالىپ تۇرىپ سۇراعانىم:

– گازەتكە قاشان دايىندايىق؟ – دەگەن اڭگىمە بولدى.

– جوق, – دەدى ابەڭىز, – گازەتكە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق, – دەدى

– وندا وزىڭىزگە قاعازعا ءتۇسىرىپ بەرەيىك پە؟ – دەدىم مەن دە قويماي.

– جوق, – دەدى ابەڭىز, – ماعان دا كەرەگى جوق, – دەدى.

«ومىردە ءبىر تويعانىم وسى بولدى» دەگەندەي, قوس-قوسىنان ۇستاعان ءۇنتاس­پامىزدى قۇشاقتاپ قالا بەردىك. ساسقانىم بولار: «نە ەكەنىن الدىن الا سۇراپ المادىڭ با؟» دەدىم جۇلدىزعا. «امانات ايتۋعا كەلگەنىن مەن قايدان بىلەيىن؟» دەدى جۇلدىز دا تاڭدانىسىن جاسىرا الماي. ابەڭىز سول ۇنتاسپاعا جازىلعان اماناتىن ءبىر جىل ءوتتى سۇرامادى, ەكى جىل ءوتتى سۇرامادى, اقىرى سول كۇيى ۇمىتىلدى. مىنە, سودان بەرى دە ون جەتى جىل ارعىماق اتتاي زۋلاپ وتە شىعىپتى. «ابەمىز توقسان التى جاسىندا ەندى امانات ايتسا, نە ايتار ەكەن؟» دەپ تە ويلاپ قويام كەيدە.

بالكىم وسى ءبىر ۇنتاسپاعا جۇتىلعان امانات بولماعاندا, بۇل ماقالانى جازۋ ويىما كەلەر مە ەدى, كەلمەس پە ەدى, كىم ءبىلسىن. ەگەر ول دا جازۋدىڭ فاناتيگى بول­ماعاندا, وسى جاسىندا «سوڭعى پارىزداي» تىڭ تىنىستى تۋىندى تۋار ما ەدى, تۋماس پا ەدى, كىم بىلگەن. ءوزى دە ءىشى قۇدىقتاي تەرەڭ ادام, كەيىپكەرى دە ءوزىنىڭ ەكىنشى سىڭارىنداي مازاسىز, رومانى دا وي جەتپەيتىندەي ءتۇپسىز. سونىڭ ءبارىن دە جيىپ تاستاپ: «ەسكەندىردىڭ ءمۇيىزىن كوردىم!» دەپ ايدالاداعى قۇدىق­تىڭ باسىنا بارىپ ايقاي سالعىسى كەلە­تىندەي تىنىمسىز. مەنىڭ دە ول تۋرا­لى ايتقانىمنىڭ, جازعانىمنىڭ, سىزعا­نىم­نىڭ ءبارى دە بايانسىز, بايلاۋسىز, تۇرلاۋسىز...

...ماقالامدى بۇلايشا اياقتاۋىما روماندى وقىعاننان كەيىنگى ىشىمە تولىپ قالعان شەرلى سەزىمدەر دە قاتتى اسەر ەتتى. موتسارتتىڭ ايگىلى, مۇقاعاليدىڭ قايعى­لى قاسىرەتناماسىنداعى گالليۋتسيناتسيا­عا ەلىتكەندەي, وزىمە ءوزىم كەلگەنشە دە ءبى­راز ۋاقىت ءوتتى. سودان سوڭ عانا قازاقتىڭ تاعى ءبىر ينتەللەكتۋال جازۋشىسى ءابدى-ءجاميل نۇرپەيىسوۆتىڭ ءوز جۇرتىمەن بىر­گە, وركەنيەت الەمىنە دە ارناپ جازعان تەڭىز رەكۆيەمىنىڭ سوڭعى بەتىن جەڭىل ءبىر كۇرسىنىپ بارىپ جاپتىم.

جۇسىپبەك قورعاسبەك