«تولىق ادام» ءىلىمى جانە بۇگىنگى جاستار

ءبىر قىزىعى – ارادا ونداعان جىلدار ءوتىپ, قايتا كەزدەسكەنىمىزدە, سول اباي جونىندەگى قىزۋ اڭگىمەلەرىمەن قايتا قاۋىشقانبىز. ىشتەي تاڭعالدىق, سول اڭگىمە, سول سارىن, بىراق بۇرىنعىدان دا تەرەڭدەي, تىڭ باعىتتارمەن ۇستە­مە­لەنگەن. ياسساۋي ءىلىمى مەن ابايدىڭ باي­لانىستىلىعى, شاكارىمنىڭ ار ءىلىمى, اباي­دىڭ «تولىق ادامى» مەن شىعىس الەمىمەن بايلانىسى جاڭا تولعامدارمەن بايىتىلعان.

ءيا, شىن تانىپ, تەرەڭ بويلاعان ادامعا ابايدىڭ «تولىق ادام» تۋرالى ءىلىمى ەسكىرمەك ەمەس. قايتا زاماننىڭ تالابىنا ساي قايتا زەردەلەنۋى جانە بۇگىنگى ۇرپاققا جەتىمدى تۇردە ناسيحاتتالىپ, ءتۇسىندىرىلۋى قاجەت دەپ بىلەمىز.

بۇل جونىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا ناقتى مىندەتتەر قويىپ: ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسيا­­­سى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى.

الدىمەن, ۇلى اقىن نەگە «تولىق ادام» ىلىمىنە كەلدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.

ءحىح عاسىر – رەسەي پاتشالىعىنىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋىنىڭ كۇشەيگەن كەزى. ەل بيلىگىنە بولىستىق جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋى – قازاق حالقىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا ۇلكەن وزگەرىستەر اكەلدى. ەل ادامدارىن ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋ, ورتاعا مايلى جىلىك تاستاپ, بيلىككە تالاستىرىپ قويۋ (بولىستىق سايلاۋ), سودان تۋىنداپ جاتاتىن ءار الۋان جاعىمسىز مىنەزدەردى ودان سايىن كۇشەيتۋ, پارا بەرۋ مەن پارا الۋ, كۇنشىلدىك پەن ارىز جازۋ, جاعىمپازدانۋ, ساتقىندىق, بەرگەن پاراسىن ەلدەن ۇستەمەلەپ قايتارىپ الۋ ءۇشىن جانىعا جانتالاسىپ, ءتۇرلى ارەكەتتەرگە بارۋ – وزگە دە تولىپ جات­قان ۇساقتانۋ مەن ۇلتتىق رۋحتان ايى­­­رىلا باستاۋدى اباي ءوز زامانىندا تەرەڭ سەزىندى. ابايدىڭ «بولىس بولدىم, مىنەكي» ولەڭىندە ۋاقىت, قوعام شىندىعىنىڭ بەت-بەينەسى كورىنەدى. جاعىمپاز, ءيىلىمپاز بولىس – ەل قامىن ويلايتىن تۇلعا ەمەس. جەكە باسى ءۇشىن حالىق, ۇلت مۇددەسىن ويلانباي ساتىپ جىبەرەتىن پاقىر. ەل تۇتقاسىن ۇستاعان ادامدار وسىلاي ازعىنداسا, ەل بولاشاعى نە بولماق؟ وتارشىلدىقتىڭ دەندەي ەنىپ جاتقان وسىنداي سۇمدىقتارىنا قانداي توسقاۋىل قويۋعا بولادى؟ حالىق­تى جاماندىقتان ساقتاپ قالۋدىڭ جولى قانداي؟ وتارشىلدىقتىڭ بەتىن قاي­تا­رىپ تاستايتىن قازاق دالاسىندا كۇش جوق. ونداي كۇشتى ۇلى اقىن تابا المادى.

مىنە, وسى رەتتە اباي حالىقتىڭ بەرىك سەنىمى مەن مىقتى رۋحى عانا ءوزىن ساقتاپ قالاتىنىن ءتۇسىندى. ول ءۇشىن حالىقتى, جاس ۇرپاقتى سوعان باعىتتايتىن ءىلىم قاجەت دەپ ويلادى. اباي شىعىس فيلوسوفياسىنا دەن قويا وتىرىپ, ونى ءوز تاراپىنان تولىقتىرىپ, تەرەڭدەتتى.

قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز نەگە ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلىمىنە قايتا دەن قو­يىپ وتىرمىز؟ ۇستەم يدەولوگيالى كە­ڭەس­تىك كەزەڭ قانشا دەگەنمەن, تۇيىق, وقشاۋلانعان قوعام بولدى. قازىرگى ۋا­قىت­تىڭ ەرەكشەلىگى – جاھاندانۋ ۇدەرىسى وتە كۇشتى ءجۇرىپ جاتىر. مۇنىڭ جاقسى جاقتارىمەن قاتار, وزگە ەلدەن كەلىپ جاتقان كوپتەگەن جات اعىمنىڭ, تەرىس يدەولوگيانىڭ, ءداستۇر-سالتىمىزدى, نانىم-سەنىمىمىزدى بۇزاتىن جاعىمسىز ىقپالداردىڭ كۇشەيىپ تۇرعانىن جاسىرا المايمىز. ولارعا قالاي توتەپ بەرۋگە بولادى؟ قالاي ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدى ساقتايمىز؟ تاعى دا ابايعا جۇگىنۋىمىز كەرەك.

ويتكەنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «اباي اماناتى» ماقا­لا­­سىندا جازعانداي, «ورىستار ءۇشىن الەكساندر پۋشكين, اعىلشىندار ءۇشىن ۋيليام شەكسپير, نەمىستەر ءۇشىن يوگانن گەتە, امەريكاندىقتار ءۇشىن ۋولت ۋيتمەن قانداي بولسا, قازاقستاندىقتار ءۇشىن اباي دا – سونداي رۋحاني ۇلى تۇلعا» جانە سونىمەن قاتار اباي ءىلىمىنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن گۋمانيزمى ءبىزدى وسىعان باعىتتايدى.

ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى «عى­لىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىنەن باس­تاۋ الادى. ونداعى «بەس اسىل» مەن «بەس دۇشپاننىڭ» نەگىزى, پروفەسسور م.مىر­زاح­مەت ۇلى ايتپاقشى, شىعىس وي­­شىلى عۇلاماھي ءداۋانيدىڭ (XV ع.) شا­كىرتى ءجۇسىپ قاراباعيدىڭ (XVIII ع.) «ريسالاسىنداعى» ەكىگە بولىنەتىن جان ازىعىنان (جاننىڭ پايدالى ازىعى, جاننىڭ زياندى ازىعى) نەگىز الادى. وندا شىن سەنىم, جومارتتىق, عىلىمي تۇسىنىك پەن كۇنشىلدىك, جالعان سەنىم قاراما-قارسى قويىلادى.

ابايدىڭ دۇنيەتانىمىندا بۇل وي تەرەڭدەتىلىپ, ادام بويىنا قاجەتتى «بەس اسىل قاسيەت» پەن «بەس دۇشپان» ناق­تى­لانادى. البەتتە, وقۋشىلار, بۇ­گىن­گى ستۋدەنتتەر ابايدىڭ بۇل عيبرا­تىن مەكتەپ قابىرعاسىنان جاتتاپ وسەدى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز, ءاربىر جاس ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپ­تاسۋىن­دا اباي ايتقان «جاننىڭ پايدالى تاماعىمەن» سۋسىنداۋعا سانالى تۇردە بەت بۇرعاندا عانا تولىق ادام جولىنا تۇسە الادى.

اباي سيپاتتاعان تولىق ادام كىم؟ اباي «جۇرەكتى» جىرلايدى. بىلايعى قازاقتىڭ جۇرەك تۋرالى ۇعىمى «جۇرەكتى ادام», «باتىل ادام», دەگەننەن اسپايتىنىن ايتا كەلىپ, وعان تىڭ ماعىنا ۇستەپ, راقىم, شاپاعاتتىڭ قاينار كوزى دەپ فيلوسوفيالىق تۇرعىدان ءمان بەرە­دى. اقىل, قايرات, جۇرەكتىڭ بىر­لى­گىن­دە جۇرەكتى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. 17-قاراسوزىندە جۇرەكتى سويلەتىپ: «قان مەنەن تارايدى, جان مەندە مەكەن قى­لا­دى... ادىلەت, نىساپ, ۇيات, راقىم, مەيىر­بان­شىلىق دەيتۇعىن نارسەلەردىڭ ءبارى مەنەن شىعادى» دەپ سويلەتەدى.

بىرەۋىنىڭ كۇنى جوق بىرەۋىنسىز,

عىلىم سول ۇشەۋىنىڭ ءجونىن بىلمەك, –

دەپ عىلىمعا دەن قويا وتىرىپ:

ءۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى:

ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل,

جىلى جۇرەك, –

دەپ وي قورىتادى. مۇنداعى «ىستىق», «نۇرلى», «جىلى» ەپيتەتتەرىنە اقىن تەرەڭ ماعىنا ۇستەگەن. اقىلدىڭ ءوزىن «نۇرلى اقىل», «سۋىق اقىل» دەپ بولگەن اقىن جوعارىداعى قاراسوزىندە ايتقانداي, ادىلەت, نىساپ, ۇيات, راقىم, مەيىربانشىلىقتىڭ ۇياسى جۇرەككە ءبىرىنشى ورىندى بەرۋى, سوعان ىشكى قۋاتتى, اقىل-ويدى بيلەتۋى – ادامزاتتى گۋمانيزمگە شاقىرۋى جانە ءاربىر ادامنىڭ بويىندا مەيىرباندىقتىڭ, ادامدىقتىڭ ۇستەم بولۋىن قالاۋى ەدى. ارينە, ابايدىڭ بۇل فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىنىڭ ۇلى ويشىل, عالىم ءال-فارابيدەن باستاۋ الىپ جاتقانىن بىلەمىز. «جۇرەك باستى مۇشە, مۇنى ءتاننىڭ ەشقانداي مۇشەسى بيلەمەيدى. بۇدان كەيىن مي كەلەدى, بىراق مۇنىڭ ۇستەمدىگى ءبىرىنشى ەمەس, ەكىنشى, ويتكەنى ول بارلىق باسقا مۇشەلەردى بيلەيتىن بولسا, ونىڭ ءوزىن جۇرەك بيلەيدى», دەپ وي تۇيەتىن فارابي دە جۇرەكتى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان بولاتىن.

قازىرگى قوعام, ۋاقىت, شىندىعى كەرەك, ادامدار اراسىنداعى مەيىربان­دىق­تىڭ ازايىپ بارا جاتقان كەزى بولىپ كورىنەدى. بايلىق, اقشا بيلەگەن زاماننىڭ قانشالىقتى قاتىگەزدەنىپ بارا جاتقانىن بۇگىندە كوكىرەگىندە ساۋلەسى بار ءار ادام سەزىنەدى. اسىرەسە, كۇنى كەشەگە دەيىن كوممۋنيستىك يدەو­لو­گيانىڭ قۇرساۋىندا بولىپ, كەنەتتەن مول بايلىقتى يەلەنىپ شىعا كەلگەن قوعامنىڭ ءبىر بولىگى قازىرگى ۋاقىتتا وزدەرىن جەر بەتىندەگى قۇداي سانايدى. ال حالىقتىڭ كوپ بولىگى تاقىر كەدەيلەنىپ بارادى. قوعامداعى ۇلكەن قايشىلىق تا وسىدان تۋىنداپ جاتۋى مۇمكىن. مىنە, وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە اباي ادامدار اراسىنداعى مەيىرباندىقتى جىرلايدى.

اباي ايتقان ءۇش ءسۇيۋ – يمانيگۇلدى تولىق ادام ءىلىمىنىڭ تەمىرقازىعى ەتىپ ۇسىنادى. مۇنىڭ ءمانى نەدە؟ تاعى دا بەل­گىلى ابايتانۋشى م. مىرزاح­مەت­ ۇلى­نىڭ عىلىمي تۇجىرى­مى­نا دەن قويىپ كورەلىك. عالىمنىڭ ايتۋىنشا:

ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,

سەن دە ءسۇي اللانى جاننان ءتاتتى, –

دەپ, جاراتۋشى ءتۇپ يەسىن پەندەسىنىڭ ماحابباتپەن ءسۇيۋى قاجەت دەۋى – ءبىرىنشى ءسۇيۋ.

ەكىنشى ءسۇيۋ – «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ».

ءۇشىنشى ءسۇيۋ – «جانە ءسۇي حاق جولى دەپ ادىلەتتى».

كەڭەستىك داۋىردە «قۇدايسىزدىق» يدەو­لو­گياسىنا سايكەس عالىمدار, اباي­تانۋشىلار ابايدىڭ ءبىرىنشى ءسۇيۋىن اشىق, ناقتى ايتا المادى. م. اۋەزوۆتىڭ ءوزى «ابايدىڭ ءدىنى – اقىلدىڭ, ادام­گەر­شى­لىكتىڭ ءدىنى» دەپ جانامالاي ايتتى. بۇل رەتتە, اباي ەشقانداي ءتۇسىندىرۋدى قاجەتسىنبەي, ءبىرىنشى ءسۇيۋدىڭ نەگىزىن ءدال, ناقتى ايتىپ تۇرعان جوق پا؟! ادامزاتتى ماحابباتپەن جاراتقان جاننان ءتاتتى اللانى سەن دە ءسۇي دەيدى. ال اللا – مۇ­سىلماندىق جولى. مىنە, قازىرگى تاۋەل­سىز­دىك زاماننىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى جالاڭ يدەولوگيانىڭ ق ۇلى بولماي, اللانى سۇيۋگە, وعان ءمىناجات ەتۋگە تولىق جول اشىپ بەردى. اباي ءىلىمى ەسكىرگەن جوق, قايتا زاماننىڭ تالابىمەن ورلەي ءتۇستى. قازىرگى ۋاقىتتا ءدىن – اپيىن ەمەس, ءدىن – يماندىلىق نەگىزى. قازىرگى جاستاردىڭ, بۇگىنگى زامانداستاردىڭ اراسىندا دىنگە بەت بۇرۋ بار. بۇل دا تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەن جەمىسى دەپ قابىلداساق, بۇل دا اباي­دىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ دە جاسام­پاز­دى­عىنىڭ بەلگىسى.

ابايدىڭ ەكىنشى ءسۇيۋى – «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» تە قازىرگى قازاق­ستاننىڭ باستى مەملەكەتتىك باعى­تى­نىڭ ءبىرى. قازاقستان – قازىر كوپ دياسپورالى مەملەكەت, كوپ ۇلتتىڭ وكىلدەرى وسى جەردە تۋىپ-ءوسىپ, ءومىر كەشىپ جاتىر دەگەنمەن, «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن ورەلى ۇستانىم بىزدەن باستاۋ الۋى كەرەك تە, ولاردىڭ تاراپىنان دا ابايدىڭ ءىلىمىن تەرەڭ ءتۇسىنۋىن تالاپ ەتۋ قاجەت. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇردەلى كەزەڭىندە ەلىمىزدىڭ ىرگەسى شايقاتىلماي شىعۋىنىڭ ءوزى اباي ءىلىمىنىڭ جاسامپازدىعىنىڭ بەلگىسى دەپ قاراستىرۋىمز قاجەت.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «اباي اماناتى» اتتى ماقالاسىندا: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ...», بۇل – ابايدىڭ ماڭگى جاسايتىن قاعيداسى. مۇنىڭ عا­جا­يىپ ۇلگىسىن قارشادايىمنان كوزبەن كورىپ ءوستىم», دەپ تولعانا ەسكە الا كە­لىپ: «الەم تاريحىنا ۇڭىلسەڭ, رۋ مەن رۋ, تايپا مەن تايپا, ودان ءارى ۇلت پەن ۇلت, سودان سوڭ مەملەكەت پەن مەملەكەت ارا­­سىنداعى ءىرىلى-ۇساقتى كيكىلجىڭنىڭ كو­بى­نىڭ ار جاعىندا ادام اتا مەن حاۋا انادان تاراعان جۇمىر باستى, ەكى اياقتى پەندەلەردىڭ ءبىرىن-ءبىرى تەگىنە, تۇرىنە, تىلىنە, ياعني ناسىلىنە قاراپ جا­تىر­قاۋى جاسىرىنىپ جاتاتىن كەزدەر ءجيى ۇشى­را­سادى. دىنىنە قاراي ءبولىنۋ ىندەتى دە سۇمدىق زارداپتارعا ۇرىندىرعان. اباي ايتقان وسىنداي «التىباقان الاۋىز­­دىقتىڭ» سالدارىنان تالاي جۇرت ءوزا­را قىرقىسا ءجۇرىپ, جەر بەتىنەن ءبىر­جو­لا جويىلىپ كەتكەنى ءمالىم. كەڭەس وداعى ىدىراۋىنىڭ بارىسىندا جانە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ءوز ىشى­مىز­دە نەشە ءتۇرلى ىرىتكى سالعىش, ىرگە بول­گىش پيعىلدار ويانىپ, سىن ساعاتى تۋ­عان كەزدە ەل تىزگىنىن ۇستاي وتىرىپ, تاريحي تۇرعىدان قالىپتاسقان كوپ­ە­تنوستىلىق پەن كوپكونفەسسيالىق جاع­دا­يىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرۋ قاجەتتىگىن اڭعاردىم. ءبىر جاعىنان سەپاراتيستىك ارەكەتتەر بوي كوتەرگەنى بايقالسا, ەكىنشى جاعىنان ۇلتشىلدىق دابىل قاققان الاساپىران كەزەڭدەردى باستان وتكەرۋگە تۋرا كەلدى. سونداي كۇردەلى احۋالدا تۇسىنىستىكتەن تاتۋلىققا, ىمىرادان ىنتىماققا قول جەتكىزۋ ارقىلى عانا تۇتاستىعىمىزدى ساق­تادىق. «التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتە­دى, تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلە­دى» دەيدى ەكەن دانا بابالارىمىز. قازىر ايتۋعا وڭاي, سول ۋاقىتتا ءبىز «قايت­سەك, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارامىز» دەپ ارپالىسا ءجۇرىپ, ەلدىگىمىزدىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي ۇستاپ قالدىق. تۇرمىس تاپشىلىعىن دا ءبىر تاي قازاننان اس ىشكەندەي بىرگە ەڭسەردىك. ول قازاقتىڭ كەڭ قولتىق, اق جۇرەك مەيىرباندىعىنىڭ جانە التاي مەن اتىراۋ اراسىن سول قازاقپەن ارالاسا جايلاعان وزگە ۇلتتاردىڭ اباي ونەگە ەتىپ قالدىرعان باۋىرلاستىعىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى», دەپ جازادى.

مىنە, اباي ءىلىمىنىڭ پراكتيكالىق ءمانى دەپ وسىنى ايتۋعا بولاتىن شىعار.

ال ابايدىڭ ءۇشىنشى ءسۇيۋى – «جانە ءسۇي حاق جولى دەپ ادىلەتتى» دەۋى – ادىلدىكتى, ادامدىقتى جاقتاعان گۋمانيستىك وي-تولعامىنىڭ بيىگى. ادىلەت, شاپاعات, مەيىرىم – اباي جىرلاعان «جۇرەك جىلۋى». ارينە, ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن مۇنىمەن شەكتەپ قويۋعا بولمايدى. اقىننىڭ ولەڭدەرىندە جىرلانعان ادامدىقتىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىنىڭ بارلىعى «تولىق ادامعا» جەتۋدىڭ جولى, العىشارتتارى بولىپ تابىلادى.

سول سەبەپتى ابايدى وقۋ, ونىڭ ءىلىمىن ءوزىڭنىڭ ىشكى جان دۇنيەڭدە قورىتۋ, ومىردە ۇستانىمعا اينالدىرۋ – ەل ەرتەڭى بولار جاستاردىڭ باستى پارىزى بولماق. اباي اداستىرمايدى, اباي مىنا جالعان دۇنيەنىڭ ءمانىن تۇسىندىرەدى.

سامەن قۇلباراق,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى «دۋلاتيتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى