ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى – قازاق ۇلتىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, وتكەننەن كەلە جاتقان مۇرالارىن دارىپتەي وتىرىپ وركەنيەتتى قوعام قۇرۋعا, ۇلت رەتىندە دامۋىمىزعا باعىتتالعان كونتسەپتۋالدى قۇجات.
وسى ورايدا, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, ونىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان بەس جىلدىق باعدارلاماسى بەكىتىلىپ, جوسپارلى جۇمىس اتقارۋدا. اتالعان ورتالىق باسشىسى باتىرحان جۇماباەۆ بەرگەن مالىمەتكە ۇڭىلسەك, بۇگىنگە دەيىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 23 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشكە عىلىمي رەستاۆراتسيا جاسالعان ەكەن. ولاردىڭ قاتارىندا قوجا احمەت ياساۋي, وتىرار, ساۋران, سىعاناق, اقىرتاس كەشەنi, اپپاق يشان, ايرانباي كەسەنەلەرi بار. سونىمەن قاتار نۇر-سۇلتان قالاسى اكiمدىگi مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگi بوزوق قالاشىعىن جاڭارتىپ, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي-كەشەنىن اشۋ جونىندە جاڭا باستامانى قولعا الىپتى.
وتكەن جىلى «بوتاي قونىسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دۇنيەتانىمدىق كونتەكستەردى زەرتتەۋ جانە قايتا قۇرۋ» عىلىمي جوباسى اياسىندا بوتاي مۋزەي-قورىعىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالسا, كەلەر جىلعا دەيىن كيەلى جەرلەر تۋرالى تولىق اقپارات قامتىلعان بەس تومدىق ەنتسيكلوپەديا شىعارۋ جوسپارلانعان. ەنتسيكلوپەديانىڭ العاشقى تومىنا الماتى, نۇر-سۇلتان قالالارى مەن اقمولا, الماتى وبلىستارىنىڭ قاسيەتتى جەرلەرى ەنسە, ەكىنشى تومدا باتىس قازاقستان, اقتوبە, اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وڭىرلەرىنىڭ كيەلى ورىندارى قامتىلعان. ال وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا باسىلىمنىڭ ءۇشىنشى تومى جارىققا شىعىپ, وعان قاراعاندى, قوستاناي, قىزىلوردا, جامبىل وبلىستارى كىرىپتى. وعان قوسا, ءار ءوڭىردىڭ جەكە ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋ جوسپارلانعان. بۇل جۇمىستار جالعاسۋدا.
باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى – ىشكى ءتۋريزمدى كيەلى جەرلەر نەگىزىندە دامىتۋ. سول سەبەپتى ەل اۋماعىندا ماڭىزدى دەپ تانىلعان مەكەندەرگە تۋريست تارتۋ ماقساتىندا «قاسيەتتى قازاقستان» كوپسالالى ۆيرتۋال كارتاسى جاسالىپ, مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن مەكەندەردى ناسيحاتتاۋ جۇمىسى جۇيەسىن تاۋىپتى.
بۇگىندە تسيفرلى تەحنولوگيا تورگە وزعان زامان. وسى رەتتە جاڭا تەحنولوگيا شەڭبەرىندە قانداي جۇمىستار اتقارىلدى دەگەنگە توقتالساق, بۇل تاراپتا دا ءبىرشاما يگىلىكتى ىستەر جۇزەگە اسقان ەكەن. اتاپ ايتقاندا گەرمانيانىڭ Exponential group كومپانياسىنىڭ ىقپالىمەن قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ جالپىۇلتتىق تىزىمىنە ەنگەن 15 نىساننىڭ 3D مودەلى جاسالعان. ودان بولەك كيەلى ورىندار تۋرالى ءۇش تىلدە ءموبيلدى فورماتتا 60 بەينەروليك ءتۇسىرىلدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ كيەلى جەرلەرى تۋرالى 4 دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ National Geographic, BBC سەكىلدى شەتەلدىك تەلەارنالاردا كورسەتىلىپتى.
رەتى كەلگەندە, «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسىنە, ««رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ەلگە نە بەرەدى؟ راسىندا, رۋحىمىزدى وياتىپ, سانامىزدى جاڭعىرتۋدا ىقپالى بولدى ما؟» دەگەن ساۋالدى قويعان ەدىك.
– ءبىز وسى جوبا ارقىلى حالىققا, وسكەلەڭ ۇرپاققا رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتايمىز. جاس بۋىننىڭ حالىقتىڭ يگى داستۇرىنەن ءتالىم الىپ, وتانشىلدىق پەن پاتريوتتىق قاسيەتتەردى بويىنا ءسىڭىرىپ ءوسۋ ءۇشىن ناق وسىنداي باعداردىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان باعدارلامانىڭ راسىندا سانامىزدى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاۋعا ىقپالى بار دەپ ايتا الامىن. جاس ۇرپاق جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىسانداردى تانۋ ارقىلى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ۇعىنىپ, قازاق حالقىنىڭ سوناۋ تاس داۋىرىنەن بەرى ءبىر حالىق رەتىندە قالىپتاسقان ەل ەكەنىن ساناسىنا سىڭىرە الادى. ياعني وسى ارقىلى تاريحي سانانى جاڭعىرتا الامىز, – دەدى باتىرحان ەلىك ۇلى.
ەلباسىنىڭ «قازاقتىڭ تاريحىندا ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق» دەگەن ءسوزى بار. «وسى ۇعىمدى ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋدە سىزدەر جۇرگىزىپ وتىرعان باعدارلامانىڭ قانشالىقتى ماڭىزى بار؟» دەگەن سۇراقتى دا ىركىپ قالمادىق.
– وتە ماڭىزدى. ءبىز تاريحىمىزبەن ماقتانۋىمىز كەرەك. وڭىرلەرگە جاسالعان ەكسپەديتسيا كەزىندە ولكەتانۋشىلاردىڭ, عالىمداردىڭ, جاستاردىڭ تاريحقا قىزىعۋشىلىعى, ىنتا-ىقىلاسى زور ەكەنىن كوردىك, جەرگىلىكتى جەرلەردە كونەكوز قاريالارىمىز قاسيەتتى جەرلەرىمىزدىڭ تىزىمدەلىپ, جالپىحالىقتىق قۇندىلىق رەتىندە قاراستىرىلىپ جاتقانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. وسىعان قاراپ ءبىزدىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسىمىزدىڭ, باعىتىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدىم. تاريحي جادىگەرلەردى تۇگەندەپ, قاسيەتتى ورىنداردى ناسيحات ەتۋ ەل اۋماعىمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى. وسى ورايدا رەسپۋبليكا ايماعىنان تىس جەرلەردەگى ۇلت تاريحىنا قاتىستى ەرەكشە نىساندار دا زەرتتەلدى. جۇمىستار رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان سياقتى كورشىلەس ەلدەردە ءجۇردى. تاشكەنتتەگى تولە ءبيدىڭ, نۇراتاداعى ايتەكە ءبيدىڭ كەسەنەلەرىنە, حيۋاداعى سىرىم دات ۇلى مەن ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ زيراتىنا باردىق.
رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىندا جەرلەنگەن قۇرمانعازى, نەمىس جەرىندە جاتقان مۇستافا شوقاي, ماسكەۋدە ءاليحان بوكەيحان, كاشميردە مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, قىتايدا اسەت نايمانباەۆ سەكىلدى ۇلى تۇلعالارىمىز ماڭگىلىك تىنىس تاپتى. زەرتتەۋدى ءبىز الداعى جىلدارى جالعاستىرامىز. يالتادا جەرلەنگەن بوكەي حاننىڭ نەمەرەسى, كاۆالەريا گەنەرالى بولعان عۇبايدوللا بوكەەۆتىڭ بەيىتىن انىقتادىق. بۇل ءتول تاريحىمىز ءۇشىن ءمانى زور قۇندى اقپارات. وسىنداي مادەني-بارلاۋ كەزىندە 300-دەن استام قازاق تاريحىنا قاتىستى قاسيەتتى جەرلەردى انىقتادىق. رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى دەر كەزىندە قولعا الىنعان, ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن بەرەرى مول اۋقىمدى جوبا. بۇل جوبانىڭ ەل تاريحىنا, تاريحي ساناعا ۇلكەن سەرپىلىس اكەلەتىنىنە سەنىمدىمىن», – دەدى ول.
اتىرگۇل ءتاشىم,
جۋرناليست