ادام ادامعا ءسوز ايتۋ ارقىلى قوعامدىق پىكىر قالىپتاسادى. ءسوز كوركەمدەلە كەلىپ ولەڭ بولىپ ورىلەدى. ولەڭنىڭ ورەسى كەڭىپ, وزەكتى ماسەلەنى قوزعاۋى «جىرعا» اينالادى. «ونىڭ نەسىن جىر قىلىپ وتىرسىڭ؟» دەگەن ءسوز سايىپ كەلگەندە – «ونىڭ نەسىن وزەكتى ماسەلە (پروبلەما) قىلىپ وتىرسىڭ؟» – دەگەنگە سايادى. ياعني ادەبيەتشى, عالىم ق.سىديىق ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «...جان سەزىمىن جىرمەن اعىتقان, تەبىرەنسە تەلەگەي تەڭىزدەي بۇرقاپ, اق جاڭبىرداي اقتارىلعان اقىن-جىراۋلار ەلىن ەلدىككە, ەرلىككە ۇندەگەن. قايعىسىنا قابىرعاسى قايىسسا, قۋانىشىنا جۇرەكجاردى جىر توككەن. شىن مانىندەگى بۇقارا جىرشىلارى حالىقتىڭ اسىل ارمانى مەن تەرەڭ ويىن بەينەلەپ, ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتكەن!..».
ەندەشە, ادام ادامگەرشىلىك ءۇشىن وقىپ, ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاق تاربيەلەپ, ءومىردىڭ وزەكتى ماسەلەسىن شەشۋگە تالپىنباي ما؟ سول ءۇشىن دە سان سالالى ماماندار دايارلايتىن داعاراداي وقۋ ورىندارى گۋمانيتارلىق جۇيەنى قوسا جۇرگىزىپ, ۋنيۆەرسيتەت (امبەباپ جوعارى وقۋ ورنى) اتانادى. سوندىقتان ءتالىم مەن تاربيەگە تولى, ۇلتتىق پەداگوگيكا مەن يدەولوگيانىڭ قاينار كوزى, فيلولوگيا مەن فيلوسوفيادان تۇراتىن, تاريحتى تانىپ, تابيعاتتى ايالاۋعا نەگىزدەلگەن «جىر» ماماندىعىنا ءمان بەرۋ – ۇلتىن ۇلىقتاپ, ۇرپاققا ۇلاعات بەرگىسى كەلەتىن ءاربىر ازاماتتىڭ مىندەتى. ويتكەنى كەز كەلگەن سالا مىقتىلارىنىڭ قاراپايىم اقىن-جىراۋلار سياقتى ءسوز زەرگەرلەرىندەي اتاعى الاشقا تاراپ, اتى ۇرپاق جادىندا ماڭگىلىك ساقتالىپ جاتقان جوق. سول ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ اتىن ءوشىرىپ, سانادان سىلىپ تاستاۋ باعىتىندا قانشاما قيتۇرقى ايلا-شارعى جاسالعانىمەن «ايىرعان التىن ىسپەتتەس توت باسپايدى», قايرالعان قانجار ىسپەتتەس «قاپ تۇبىندە جاتپايدى».
ادامدى ادامگەرشىلىگىنەن ايىرىپ روبوت رەتىندە عانا كورگىسى كەلەتىن ساياساتتىڭ ەڭ ەلەۋسىزى «جىرشى» دەگەن ءسوزدى جويىپ, «تەرمەشى» دەگەن تەرميندى قالدىرۋى.
«...ءبىرىڭدى قازاق ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس!» دەگەن سىڭايدا – ەلدىك, ەرلىك, ىنتىماق, بىرلىك, ىزەت-قۇرمەت, قادىر, قاسيەت ت.س.س. ادامگەرشىلىك اسىل ءىس-ارەكەتتەردى, جالپى ءومىر تالابىن ولەڭمەن ايتقان اقىن-جىراۋلار مەن اھۋن-وقىمىستىلار ەلىن تاستاپ ەڭىرەپ, قارا باسى قاڭعىپ كەتتى. وعان دالەل قالنياز, قايىپ, قاراساي, قويباس, زاكاريا, ورازماعامبەت, ىبىرايىم اھۋن, سۇگىر, ۇزاقباي, مۇرات, بۇركىتباي, اقسۇلتان ت.س.س. ماڭعىستاۋ ايماعىندا اقىن تۇگىل, ادام قالدىرماۋ ماقساتىنداعى ساياسات سالقىنىن تيگىزبەي قالمادى.
«...بەلگىسى ەڭبەكشىنىڭ قولدا ازبارى, سالىندى سوندىقتاندا وراق, بالعا...» – دەپ جىرلاعان ەلباي, 31 جاسىندا وتارلاۋشىلىقتىڭ وعىنان وپات بولسا, «...جامبىل مەن جامىراسىپ جاز ومىردە قىرانداي بولات توپشى سامعاپ وتكەن...» ساتتىعۇل دا ء«بىسسىمىللا» دەپ باستاپ ەلىنىڭ ەرلىگىن جىرلايتىن بولعاندىقتان استاناعا (ورتالىققا) ءجيى شاقىرتىلا بەرگەن جوق. ءدال وسى تۇرعىدا مۇرىن جىراۋدى 1941 جىلى الماتىعا شاقىرىپ, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» جازىپ العاننان باسقا, بىردە-ءبىر ماڭعىستاۋ اقىن-جىراۋلارى رەسپۋبليكالىق الدە بۇكىلوداقتىق بايقاۋ-شارالارعا, 1975-1980-جىلدارعا دەيىن (40 جىل) قاتىسىپ كورگەن جوق. ۇزاقباي, سۇگىر, بۇركىتباي, اقسۇلتان, القۋات, جانجىگىتتەر سول كەزدەردە بار ەدى عوي.
بۇل ساياساتتىڭ سالقىنى ساناسىنا ءسىڭىپ, سودان مىنەزگە اينالعان ادەت. قىسقاشا ايتقاندا, ولكەلىك ونەرىمىزدىڭ وگەيلىك كورىپ, وڭمەنىنەن يتەرىلىپ, وزەككە تەبىلۋىن توقتاتىپ, ورەسىن ورگە ءجۇزدىرىپ, ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋى ءۇشىن مەن استانادا, ينتەرنات جاتاقحاناسىندا جاتقانىما 6 جىلعا اياق باستى...
ءبىزدىڭ ايماقتىڭ اقىن-جىراۋلارى وتە ءبىلىمدى بولعان. ابىل الىپپەنىڭ ءار ءارىبىن ولەڭگە اينالدىرسا, قاشاعان:
«...مەن – مۇحيت جاتقان تەرەڭمىن,
شامشىراق جانعان تۇبىندە.
اسىلىق بولار ءىزباسجان
تالاسقان بىزبەن بىلىمگە...» دەيدى.
نۇرىم مەن قاشاعاننىڭ, ساتتىعۇل مەن سۇگىردىڭ ت.ب. حات ارقىلى استارلى (جۇمباق) ايتىستارى ساۋاتسىز ادامداردىڭ ءسوزى ەمەس. بۇلاردان كەيىنگى جىرشى اتانىپ جۇرگەندەر تابيعي تالانت يەلەرى. ويتكەنى مەدرەسە وقۋى جويىلدى, كسرو وقۋى ەۋروپالىقتان باسقا ەشبىر ۇلتتا مادەنيەت جوق دەپ ەسەپتەپ, ءداستۇرلى ونەردى دارىپتەۋگە تىيىم سالدى. سوندىقتان انشىلىك, جىرشىلىققا بەيىمى بار ونەرپازدار بۇل تۇرعىدا ەشقانداي ءبىلىم الا المادى. كەيبىرى نامىس ءۇشىن ەمەس, تابىس ءۇشىن, سالدىر-سالاقتاۋ بولسا دا جىرشى اتاندى. اراسىندا اتالار ءسوزىن ورەسكەل بۇرمالاپ, ءوز سوزىمەن وڭدەپ, شىندىققا جاناسپايتىن قيانات جاساعاندار دا بار. ايماقتىڭ ابىرويىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اقىن-جىراۋلارىمىزدى ارداقتاپ, ءداستۇرلى ونەرىمىزدى دارىپتەۋ – اتا-سالتىن ارىمەن قورعايتىن ازاماتتاردىڭ مىندەتى دەپ سەنەتىن بولساق – وقۋسىز عىلىم تۇل, ءبىلىمسىز ونەر تۇل. كەز كەلگەن تالاپكەردىڭ الىسقا بارىپ ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگى بولا بەرمەيدى. سوندىقتان اقتاۋ قالاسىنداعى ش.ەسەنوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, جەرگىلىكتى جەردە ءبىلىم العانعا نە جەتسىن؟!
جالپى, ءداستۇرلى ونەردى دارىپتەۋشى جاستاردىڭ جوعارى ءبىلىم العاننان كەيىن ءبارى بىردەي ساحنادا سارناپ وتىرۋى مىندەت ەمەس. ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ, دوكتورانتۋرادا وقىپ, بابادان قالعان باعالى دۇنيەلەرگە يەلىك ەتسە. ءبىزدىڭ اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ ءبىر شىعارماسى – بىرنەشە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياعا جۇك بولادى. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىن «جىر» ماماندىعى بويىنشا ءتورت بالا ءبىتىردى. ماگيستراتۋراعا تالپىنىپ جۇرگەن تالاپتارى دا بار.
ازىرگە ش.ەسەنوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنەن تەك جىرعا بولا ارنايى فاكۋلتەت اشپاي-اق, فيلولوگيا فاكۋلتەتى جانىنان ء«داستۇرلى ونەر كافەدراسى» دەپ اشىلسا ءجون بولار ەدى. ول جىر, ايتىس, ءان, كۇي بولىمدەرىنەن تۇرادى. ويتكەنى جىرشى-كوركەم ورىنداۋشى, ءانشى, اسپاپتى شەبەر مەڭگەرگەن, اقىن, جاتكەش, سازگەر, پسيحولوگ, ءتىپتى اكتەر دا بولا ءبىلۋى كەرەك. وعان وقىتۋشى ماماندار جەتكىلىكتى. رەسپۋبليكاعا تانىمال ونەر وكىلدەرىن شاقىرىپ, شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزىپ تۇرۋعا دا بولادى.
اماندىق كومەك ۇلى,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ء«داستۇرلى ونەر» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, مادەنيەت قايراتكەرى