سامبودان دا تالاي ساڭلاقتار شىقتى

قانشا تەپىرىش كورسە دە, كەڭەس وداعى تۇسىندا دا قازاق­ستاندىق سامبوشىلاردىڭ تابىسى قوماقتى بولدى. اڭگىمەمىزدىڭ ال­قيسساسىن كسرو چەمپيونا­تىنان باستايىق. ايتۋلى دودا­نىڭ تۇساۋى سوناۋ 1939 جىلى كەسىلدى. العاشقى كەزدەرى جەر­لەستەرىمىزدىڭ جولى بولماعانى راس. ءاۋ باستا ماسكەۋ مەن لەنين­گرادتىڭ بالۋاندارى باس جۇلدەنى ءوزارا بولىسكە سالدى. ولاردىڭ وزگە­لەردەن مىسى باسىم بولدى. كوپ ۇزاماي رەسەيدىڭ وزگە ايماق­تارى مەن كاۆكازدىڭ قىراندارى قارقىندارىن كۇرت كۇشەيتتى. بىرتە-بىرتە ۇزدىكتەر ساناتىنا ۋك­راينا, بەلارۋس جانە بالتىق جاعالاۋىنىڭ جىگىتتەرى قوسىلدى. ال قازاقستاننىڭ سامبوشىلارىنا كەڭەس وداعى بىرىنشىلىگىنىڭ جۇلدەسى العاش رەت الپىسىنشى جىلدارى بۇيىردى.

1961 جىلى تبيليسيدە ۇيىم­داس­تىرىلعان XV كسرو چەمپيوناتىندا 66 كگ سالماق دارەجەسىندە بەلدەسكەن لەۆ موسكالەۆ كۇمىس مەدالدى موينىنا ءىلدى. ول رەسەي­دىڭ ساراتوۆ قالاسىندا تۋىپ-وسكەنىمەن, الماتىنىڭ «بۋرە­ۆەس­ت­نيك» كلۋبىنىڭ نامىسىن قورعادى. فينالدا موسكالەۆ گرۋ­زيا­لىق تەنگيز ارابۋليدەن ايلا­سىن اسىرا المادى. ءدال سول سارا­توۆتان كەلگەن سارى جىگىت 1962-1965 جىلدار ارالىعىندا وتكەن كسرو چەمپيوناتتارىندا تاعى ەكى كۇمىس جانە ءبىر قولا مەدالدى يەلەندى.

وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جانە سەكسەنىنشى جىلدارى الەك­ساندر پۋشينتسا ەسىمدى مىقتى بالۋان بولعانىن كوزى قاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى. ءنوۆو­سىبىردىڭ تۋماسى ءۇش رەت الەم چەمپيوناتىن ۇتىپ, ەكى مارتە ەۋروپا بىرىنشىلىگى مەن الەم كۋبوگىندا توپ جاردى. مىنە, سول داڭقتى بالۋاننىڭ سىڭارى قازاقستاننىڭ تۋى استىندا ونەر كورسەتتى. 1975-78 جىلدار ارالىعىندا ۆلاديمير پۋشنيتسا كسرو بىرىنشىلىگىندە ءۇش مارتە ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. سونىمەن قاتار1965 جىلى ەۆگەني ۆولگين مەن 1988 جىلى ۆلاديمير كوروەۆ ايتۋلى جارىس­تاردا جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندى.

ءوز قانداستارىمىز جايىندا ايتار بولساق, 1977 جىلى قارا­عان­دىدا ۇيىمداستىرىلعان دودادا 48 كگ سالماقتا باق سىناعان الماس مۇسابەكوۆ اقتىق سىنعا القىنباي جەتكەنىمەن, شەشۋشى تۇستا ەستو­نيالىق دميتري ساموششۋككە جول بەرىپ, كۇمىس مەدالدى ەنشى­لەدى. وسىلايشا, جامبىل وبلىسى وكىلىنىڭ ەسىمى كسرو چەمپيونا­تىندا جۇلدە العان تۇڭعىش قازاق سامبوشىسى رەتىندە تاريحتا قالدى. ءدال سول الماس 1981 جى­لى ءوزىنىڭ كوماندالىق ارىپتەسى ايت­جان شاڭعاراەۆپەن بىرگە قان­داس­تارىمىزدىڭ اراسىنان ال­عاشقى بولىپ كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيونى اتاندى. بۇل جارىس تا قاراعاندى دا وتكەن ەدى. ولاردىڭ ءبىرى – 48 كگ, ەكىنشىسى 52 كگ سالماقتاردا كۇرەستى.

جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان الاشتىڭ ايتۋلى قوس ازاماتى كسرو چەمپيوناتىندا تاعى بىرنە­شە مارتە جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. ايگىلى باپكەر مارات جاقي­توۆ­تىڭ قول استىندا جاتتىق­قان الماس مۇسابەكوۆ كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى (1981, 1984), ەكى دۇر­كىن كۇمىس (1977, 1985) جانە ءتورت دۇركىن قولا (1978, 1980, 1987, 1989) جۇلدەگەرى اتاندى. بار­لىعى – 8 جۇلدە! ال تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتەن ءتالىم-تاربيە العان ايتجان شاڭعاراەۆ وداق­تىڭ باستى دوداسىن ەكى رەت (1981, 1984) ۇتتى.

اعايىندى بايشولاقوۆتاردى بىلمەيتىن جانكۇيەر جوق-اۋ, ءسىرا! قاراعاندىنىڭ جاڭاارقا اۋدا­نىندا تۋىپ-وسكەن ولار سەكسەنىنشى جىلدارى قازاق سپور­تىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتتى. قانات – كسرو چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس (1981) جانە ەكى دۇركىن قولا (1980, 1985) جۇلدەگەرى. تالعات – ءبىر رەت ەكىنشى ورىن (1984) السا, ەكى مارتە ءۇشىنشى ساتىعا (1985, 1986) تابان تىرەدى. باعىمىزعا تۋعان بايشولاقوۆتاردى كوپتەگەن سام­بو ساڭلاقتارىن تاربيەلەگەن ايگىلى مارات جاقيتوۆ پەن داڭقتى ديقانباي بيتكوزوۆ سىندى مايتالماندار باپتادى.

ورالدىق اسقار شايحيەۆ كەڭەس وداعى بىرىنشىلىگىندە ءۇش رەت جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. باتىر قۋانىشەۆتىڭ شاكىرتى 1987 جىلى تاشكەنت پەن 1988 جىلى ومبىدا كۇمىسپەن كۇپتەلسە, 1989 جىلى الماتىدا التىن مەدالدى موينىندا جارقىراتتى. جاڭارقالىق سەرگەي ۆولوبۋەۆتىڭ اتالمىش جارىستىڭ جەڭىمپازى (1989) جانە كۇمىس جۇلدەگەرى (1991) دەگەن اتاعى بار. بۇل بالۋاننىڭ ۇلتى ورىس بولعانىمەن, ەسەيە كەلە يسلام ءدىنىن قابىلدادى. ناماز وقىپ, ساجدەگە جىعىلدى. ەسىمىن ءالي-سۇلتان دەپ وزگەرتتى. سونداي-اق ەرەسەكتەر اراسىنداعى كسرو چەمپيوناتىندا تۇرمىس حالەلوۆ (1983 جىلى – ءىىى ورىن), مادەن قاليەكوۆ (1984 جىلى – ءىىى ورىن), ايباتىر ماحمۇتوۆ (1988 جىلى – ءىىى ورىن), مارات تەمىربولاتوۆ (1988 جىل – ءىىى ورىن, 1989 جىل – ءىىى ورىن). ودان بولەك, سول كەزدەرى كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسى مەن كسرو كۋبوگى ۇزدىكسىز ءوتىپ تۇردى. بۇل جارىستاردا دا بىر­قاتار قازاقتىڭ سامبوشىلارى جاسىنداي جارقىرادى. اڭگىمەمىز تىم ۇزاققا سوزىلماۋ ءۇشىن ايتۋلى باسەكەلەرگە توقتالۋدى ءجون كورمەدىك.

حالىقارالىق دودالارداعى تابىسىمىز دا قوماقتى بولدى. كەڭەس وداعى داۋىرىندە قازاق سام­بوشىلارى اراسىنان ەكى الەم چەمپيونى شىقتى. ولار – قانات بايشولاقوۆ پەن اسقار شايحيەۆ. قانات 1984 جىلى مادريدتە وتكەن دودادا دارالاندى. جاڭارقالىق جولبارىس فينالدا بولگاريانىڭ بەتكەۇستارى ديميتار ءديميتروۆتى ەش قي­نالماي ۇتتى. 1987 جىلى اسقار شايحيەۆتىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇستى. اقش-تىڭ نيۋ-دجەرسي شا­تاتىندا جالاۋى جەلبىرەگەن جارىستا ورالدىڭ وعىلانىنا تەڭ كەلەر ەشكىم تابىلمادى. اقتىق سىندا ول دا ديميتروۆتەن باسىم ءتۇستى.

وكىنىشكە قاراي, الەم چەمپيونى اتانعان قوس قانداسىمىز دا قازىر ارامىزدا جوق. ەكەۋىنىڭ دە ءومىرى كەلتە بولدى. 2000 جىل­دىڭ مامىر ايىندا شايحيەۆ اسقار ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – ورال قالاسىندا قاندىقول قاراقشىنىڭ قولىنان قازا تاپتى. اسقار نەبارى 37 جاستا ەدى. 2011 جىلدىڭ 5 اقپانىندا قاراعاندى مەن جەزقازاعان تاس جولىنىڭ بويىندا سامبودان الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى, كسرو كۋبوگىنىڭ يەگەرى قانات بايشولاقوۆتى كاماز قاعىپ كەتتى. بوراندى كۇنى اتاقتى بالۋان مىنگەن جەڭىل كولىك جولدىڭ جيەگىنە شىعىپ كەتىپ, ول وزگە جۇرگىزۋشىلەردەن كومەك سۇراماق بولادى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان كاماز-دىڭ جۇرگىزۋشىسى قاناتتى بايقاماي قالعان ەكەن. الاشتىڭ التىن اسىقتاي ازاماتى 50 جاسقا قاراعان شاعىندا جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىستى.

قارت قۇرلىقتىڭ باستى دوداسىندا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن قانداستارىمىز از ەمەس. 1982 جىلى ۆارنادا قوس قازاق كۇمىس الدى. ولار – قانات بايشولاقوۆ پەن الماس مۇسابەكوۆ. 1984 جىلى بيلباودا ايتجان شاڭعاراەۆ باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلاسا, 1986 جىلى لەنينگرادتا الماس مۇسابەكوۆ ءدال سونداي قۇرمەتكە بولەندى. 1987 جىلى اعايىندى باي­شولاقوۆتار اتوي سالدى. قانات ەۋروپا چەمپيونى اتانسا, تالعات كۇمىس مەدالدى موينىن­دا جارقىراتتى. مىنە, كەڭەس ودا­عى داۋىرىندە قازاقستاننىڭ سامبوشىلارى وسىنداي ناتيجە كورسەتتى. بايىپتاپ قارساڭىزدار, جۇلدە العانداردىڭ دەنى قازاقتىڭ ءور مىنەزدى ۇلدارى.

– ارينە, بۇل سالاداعى تابى­سىمىز ودان دا قوماقتى بولۋ كەرەك ەدى. بىراق ول كەزدەگى ساياسات سونداي ەدى. قازاقتىڭ اتاقتى بالۋاندارىنىڭ تاعدىرى بوز كىلەم­دە تازا ايقاس ۇستىندە شە­شىلسە, بىرەۋگە كىنا تاعىپ نەمىز بار؟ ماسكەۋدەگى سپورت باسشى­لا­رىنىڭ كەسىرىنەن تالاي مىقتى سام­بوشىمىز تاسادا قالىپ قوي­دى. ەگەر سونداي ادىلەتسىزدىك بول­ماعاندا قازاقتان شىققان الەم چەمپيوندارىنىڭ سانى قا­زىر­گىدەن كوپ بولار ەدى, – دەپ قا­زاق­ستان سامبوسىنىڭ اكادەميگى كەرەي قويشىبەك ءوز وكىنىشىن ءبىلدىردى.

ءبىز بۇگىنگى ماقالامىزدا تەك الەم, ەۋروپا جانە كسرو چەم­پيوناتتارىنداعى ناتيجەلەردى عانا تىلگە تيەك ەتتىك. ودان بولەك, باس­قا مارتەبەسى بيىك جارىس­تار ۇزدىكسىز ءوتىپ تۇردى. ول باسە­كە­لەر­دە دە تالاي جىگىتتەرىمىزدىڭ باق جۇلدىزى جاندى. ودان كەيىن الىپ يمپەريا ىدىراپ, قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت جانە دەربەس كوماندا رەتىندە ءدۇبىرلى دودالارعا قاتىسا باستادى. ال 1992 جىلدان باستاپ وسى كەزگە دەيىنگى تابىسىمىز تىپتەن تولاعاي. بۇل جايىندا كەيىنگى ءبىر ماقالامىزدا كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەرەرمىز.