ارداگەرلەردى الالامايىق

تاعى ءبىر عاجابى, وسى زاڭنىڭ ەش جەرىندە قازكسر دەگەن ۇعىم جوق. سونداي-اق قازكسر-ءىن ەڭبەك سىڭىرگەن كەنشى, مەتاللۋرگ, قۇرىلىسشى, باسقا دا ماماندار: قوعام قايراتكەرلەرى, لاۋرەاتتار, دەربەس زەينەتكەرلەر, سول كەزدەگى كسرو وردەندەرىنىڭ يەگەرلەرى دە تۇبەگەيلى الىنىپ تاستالعان. ماسەلەن, مەن كەڭەس كەزىندەگى ەڭ جو­عار­عى ناگرادانىڭ ءبىرى – لەنين وردە­نىنىڭ يەگەرىمىن. ەندى قازىر تاۋەل­سىز­دىك الدىق, لەنين كەلمەسكە كەتتى, ەندەشە لەنين وردەنىنىڭ دە قۇنى كوك تيىن دەگەن قيسىنعا سالۋ – تاريحقا, سول كەزەڭدە ەڭبەگى ەلەنگەن ادامعا جاسالعان قيانات دەپ بىلەمىن. ويتكەنى ءبىز لەنينگە ەمەس, سول كەزدە كسرو قۇرامىندا بولعان قازاقستانعا قىزمەت ەتىپ, وسى ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, وسى جەردىڭ گۇلدەنۋى جولىندا ەڭبەك ەتتىك. مۇنىڭ سىرتىندا, سوعىس جىلدارى, سوعىستان كەيىنگى شارۋاشىلىقتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جىلدارى تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن بەل جازباي جۇمىس ىستەپ, ەڭبەك مايدانىنا ارالاسقان ادامداردىڭ دا وردەن-مەدالدارى ەسكەرۋسىز قالىپ وتىر.

قازىر ءبىز ات توبەلىندەي عانا از قالدىق. مەن مۇنىڭ اقشاسىن ىزدەپ وتىر­عان جوقپىن. ۋاقىتىندا بەرىلگەن ەڭ­بەكتىڭ مورالدىق وتەۋى سول بۇرىنعى دەڭگەيىندە قالسا دەگەن نيەت. سول اتاق, قۇرمەت يەگەرلەرى كەشەگى كسرو قۇرامىنداعى قازاقستانعا وتانىم دەپ, جان اياماي ەڭبەك ەتكەن ناعىز ەرلەر-ارداگەرلەر ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالىپ, شىندىعىنا كەلگەندە, وسى زاڭ دا سولارعا ارنالعان قۇرمەت, تاريحي دەرەك بولۋى كەرەكتىگىن ايتا كەتكىم كەلەدى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى توق­سانىنشى جىلدارداعى كۇردەلى كەزەڭ­نىڭ قيامەت-قيىنىنا ءتوزىپ, جەڭىپ, از جىلدىڭ ىشىندە, الدىڭعى 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ جولىندا ايتسا سەنگىسىز ەرلىكپەن ناعىز ءپاتريوتيزمنىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن, رۋحى بيىك ارداگەرلەر دە وسى جاندار ەدى. سول سەبەپتى قازاقستان وداق قۇرامىنا قاراپ تۇرعان ۋاقىتتا جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار مەن زاۋىت-فابريكالاردا جۇمىس ىستەگەن ەڭبەك ادامدارىنىڭ ادال ماڭداي تەرىمەن كەلگەن اتاق-ماراپاتتارى «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدا لايىقتى باعالانعانى ءجون.

وسى زاڭدى وقىعان سايىن ماعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى ەمەس, كوشىرمە سياقتى كورىندى. جوعا­رى­دا اتالعانداي, ۇوس, ت.ب. جەرلەردە بولعان توتەنشە جاعدايلاردىڭ اينالاسىنان شىعا الماپتى.

75 جىل بەيبىت ءومىر كەشىپ, ونىڭ سوڭعى 30 جىلىندا, تاريحي قىسقا مەرزىم ىشىندە, ەگەمەن ەلدىك, الەم بى­لە­تىن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرىپ ۇلگەر­دىك ەمەس پە؟! بۇل كەزەڭنىڭ كيەلى قۇندى­لى­عىن قايدا قويامىز؟ ءيا, ءبىز جوعارىدا اتالعانداي, كەشەگى ارداقتى دا, ابىرويلى حالىقتىڭ قا­لاۋ­لىسى, ەلدىڭ ەلەۋلىسى ەدىك قوي. ال مىنا كاپيتاليزم, نارىق كەلگەلى ءبىز كىمگە اينالدىق, قاي ەلدىڭ ازاماتىمىز؟!

بىزگە كەرەگى, اتا زاڭىمىز – كونس­تي­تۋتسيانى اينالىپ وتپەيتۇعىن, كە­پىل­­­دىگىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن, وسى زاڭ­نىڭ نەگىزىنە قۇرىلعان (جەر باي­لىعىن, كەن بايلىعىن تونامايتىن, اك­تسيو­نەرلەرىن قورلامايتىن) زاماناۋي كا­پيتاليزم!

ەندى زاڭعا قايتا ورالساق:

ۇوس ارداگەرلەرىن انىقتاعان كەزدە, جوعارىدا اتالعان وقيعالاردىڭ شەڭبەرىندە: سوعىسقا قاتىسقاندار, سوعىس مۇگەدەكتەرى, سوعىستىڭ جەتىم-جەسىر­لەرى تۇگەلدەي قامتىلعان سياقتى (4,5,6-باپتارعا سايكەس) ونىسى ابدەن ءجون.

ال ەڭبەك ارداگەرلەرىن انىقتاعان كەزدە: «كسرو-نىڭ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى; ءۇش دارەجەلى «داڭق», ءۇش دارەجەلى «ەڭبەك داڭقى» وردەندەرىنىڭ يەگەرلەرى, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعىنا يە بولعاندار. سونداي-اق سوعىس جىلدارىنداعى كسرو-نىڭ وردەن, مەدال­دارىمەن ناگرادتالعاندار» دەي كەلە, «ناگرادتالماعاندار دا» دەي سالىنعان, شاماسى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە تىلدا ەڭبەك ەتكەن «التى ايلىقتاردى» مەڭزەگەن بولۋ كەرەك؟ مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟

ماعان بەرگەن «كۋالىكتە» بىلاي دەپ جازىلعان:

«پرەدياۆيتەل ۋدوستوۆەرەنيا يمەەت پراۆو نا لگوتى ي پرەيمۋششەس­تۆا, ۋستانوۆلەننىە زاكونوداتەلستۆوم دليا ليتس, ناگراجدەننىح وردەنامي ي مەداليامي سسسر زا سامووتۆەر­جەننىي ترۋد ي بەزۋپرەچنۋيۋ ۆوينس­كۋيۋ سلۋجبۋ ۆ تىلۋ ۆ گودى ۆەلي­كوي وتەچەستۆەننوي ۆوينى. ۋدوس­تو­ۆەرەنيە بەسسروچنوە ي دەي­ستۆيتەلنو نا ۆسەي تەر­ري­تو­ري سويۋزا سسر. (18.12.1991 گ)».

بۇل جەردە ەرەكشە ەسكە الار جايت, سوعىس بىتە سالا, 1945 جىلى 6 ماۋسىمدا كسرو-نىڭ جوعارعى كەڭەس پرە­زي­ديۋمى­نىڭ جارلىعى مەن «زا دوبلەستنىي ترۋد ۆ ۆەليكوي وتەچەست­ۆەن­نوي ۆوينە 1941-1945 گگ.» مەدالىن ارنايى شىعارىپ ۇوس جىلدارىنداعى تىل ەڭبەككەرلەرىنە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتكەن ەدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, سونداعى ءاربىر ەڭبەك جىلى ەكى جىلعا باعالانىپ, 01.01.1998 جىلعا دەيىنگى زەينەتكەرلىككە شىققانداردىڭ ەڭبەك وتىلىنە قوسىلىپ جازىلعان بولاتىن. بۇلاردىڭ «6 ايلىقتاردان» ەرەكشەلىگى دە, قۇندىلىعى دا وسىندا ەدى. وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى الەۋمەتتىك سالادا قىزمەت اتقاراتىن كەيبىر جاۋاپتى ازاماتتار, وسى ءبىر ۋاقىت ەرەكشەلىكتەرىنە جاۋاپسىز قارايتىن سياقتى.

ارينە, ارادا 75 جىل ۋاقىت وتكەن­نەن كەيىن «اقىلگويسۋ» وڭاي, مەن بۇل جەردە «6 ايلىقتارعا» قارسى بولىپ وتىرعان جوقپىن, دەگەنمەن دە ءار ۋاقىتتىڭ, تەك وزىنە ءتان تاريحي قۇندىلىعى, ەرەكشەلىگى بار عوي. بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىز, تاريحتى بۇر­ما­لاۋعا, ۋاقىت وتە جاڭا كەزەڭگە لايىق­تاپ جۋىپ-شايىپ, جاۋاپسىزدىق تانى­تۋ­عا بولمايدى!

جوعارىدا ايتىلعان پىكىرلەردى قورتىندىلاي كەلە, مىنانى ايتقىم كەلەدى: وسى زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ ءبىرىنشى تارماعىنا سايكەستەندىرىپ, مىنا ءبىر تولىقتىرۋ سۇرانىپ تۇرعانداي.

جەڭىلدىكتەر بويىنشا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە تەڭەس­تى­رىل­گەن ارداگەرلەر قاتارىنا:

« ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا تىلداعى قاجىرلى ەڭبەگى مەن ءمىن­سىز قىزمەتى ءۇشىن بۇرىنعى كسرو-نىڭ وردەندەرىمەن, مەدالدارى­مەن ماراپاتتالعان, سونداي-اق 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن, زەينەت­اقى تاعايىنداۋ ءۇشىن, تىلداعى ەڭبەك­تىڭ ءاربىر جىلىن ەكى جىلعا تەڭەستىرىپ, ەڭبەك وتىلىنە قوسىپ جازىل­عان ادام­دار­عا» دەپ قوسسا, ورىندى دا, بۇگىن كوزى ءتىرى قالعان بىرەن-ساران قاريا­لارعا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت بولار ەدى.

وسىنىڭ دالەلىندەي, ۇوس جەڭى­سى­نىڭ 55 جىلدىق قۇرمەتىنە تمد ۇكى­مەت­تەرى باسشىلارىنىڭ 1999 جىلعى 8 قازانداعى كەڭەسىنىڭ شەشى­مى­مەن, تەك ۇوس جىلدارىندا كسرو-نىڭ وردەن, مەدالدارىمەن مارا­پات­تالعاندارعا عانا «1941-1945 جىل­دا­رى سوعىس ارداگەرى» دەگەن توس­بەل­­گىسىن ارنايى تاپسىرعان بولاتىن. وسىعان وراي, ەلباسىنىڭ, مەنى ء(بىزدى) قۇتتىقتاۋىندا ء«سىزدىڭ جانە سىز­دەردىڭ ۇرىس دالاسى مەن ەڭبەك مايدانىنداعى ەرلىگىڭىزدىڭ ۇلىلىعى حالىق جادىنان ەشقاشان وشپەك ەمەس. بارلىق اۋىر سىنداردان سىزدەر ابىرويمەن, جەڭىسپەن وتتىڭىزدەر. سىزدەرگە ءبىز ءومىر بويى قارىزدارمىز. سىزگە جانە ءسىزدىڭ تۋعان-تۋىستارىڭىزعا زور دەنساۋلىق, يگىلىك پەن باقىت تىلەيمىن» دەلىنگەن. ارينە, بۇل مارتەبەلى العىس قوي, وسىلاردى زاڭداستىرساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى-اۋ!

وسىنىڭ ءبارىن «ەجىكتەپ» جازىپ وتىر­عانىم, سول كەزدە «قاراتابان» جانداردىڭ توگىلگەن ماڭ­داي تەرى, ەتكەن ەڭبەگى ۇوس اردا­گەر­لە­رىنە تەڭەستىرۋگە تۇرارلىق ەرلىك ەدى!

P.S. مەن ەلىمىزدى الدىڭعى قاتارداعى 50 ەلدىڭ كوشىنە قوسقان ارداگەرلەر قاۋىمىنىڭ كەنجەسىندەي كوزى ءتىرى كۋاگەرلەرىنىڭ جۇرناعىمىن. توقسان جاسقا كەلىپ وتىرمىن. ءبىز كوپ ەدىك, بۇگىندەرى ساناۋلى عانا قالدىق, وتانىم دەپ وتقا تۇسكەن, ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ۇرپاقتاردىڭ وكىلىمىز. ءبىز ەشتەڭە سۇراعانىمىز جوق, كەرىسىنشە ءبىز ءبارىن بەردىك! ۇرپاق الدىندا ارىمىز تازا! استانامىزدى سالدىق, ەككەن اعاشىمىز ورمان بولدى, ۇرپاقتارىمىزدى وقىتتىق, وسىردىك! ەلىمىزدىڭ بيلىگىن دە, حالقىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن دا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ باستاعان جاستارىمىزعا ۇلى سەنىممەن تاپسىردىق!

قاسىمقايىر دۇيسەمباەۆ

قوستاناي وبلىسى,

رۋدنىي قالاسى