الماتى ءتريپتيحى

 

شەشەمدى اكەلىپ الىپ, قايتا اپارىپ تاستاۋعا قاتتى نامىستاندىم. ول كەزدە جۇرتتىڭ ءبارى كوپقاباتتى ۇيدە تۇرعىسى كەلەدى. ءار-ءار تۇستا بوس جاتقان جەرلەر بار. «جەر ءۇي سالامىن» دەپ شەشەمدى زور­عا توق­تاتتىم.

اۋەلى روزىباقيەۆ كوشەسىنىڭ ءال-فارا­بي داڭعىلىنا تىرەلەتىن تۇسىنان ءبىر ۇيلىك ورىن تاپتىم. اۋاسى تازا, تاۋ اڭعارىنان سالقىن سامال سوعادى. جاسىل جەلەگى دە تومەنگى جاققا قاراعاندا وڭدىرەك كورىنەدى.

– مىنا تاستار قايدان كەلگەن؟ – دەدى شەشەم سەلت ەتىپ.

– سەلمەن كەلگەن, – دەدىم مەن ەش ويسىز تاق ەتىپ.

– قوي, بالام, تاستىڭ استىندا قال دەمە­سەڭ, بۇل جەرگە ءۇي سالما, – دەگەن شەشەم­­نىڭ داۋىسى قاتقىل شىقتى.

مەن شەشەم نە ايتسا دا قارسى سويلەپ كورگەن ادام ەمەسپىن. ويتكەنى قاسىندا بار نازىن كوتەرىپ الاتىن اكەم وتىرعان جوق. اكەم وقۋ ءبىتىرىپ, قىزمەتكە تۇرعانىمدى كوردى, بىراق توعىزىنشى قاباتتان پاتەر العانىمدى كورمەدى. ول كەزدە الماتىدان ونداي پاتەر الۋ دا ءومىردىڭ ءبىر بەلەسى سەكىلدى كورىنەتىن.

– جەر ءبىر تەڭسەلسە, توعىزىنشى قابا­تىڭ تەرەكتىڭ باسىنداي ەكى تەڭسەلەتىن شىعار, – دەپ شەشەم وعان دا ءتيىستى.

شەشەمنىڭ توعىزىنشى قاباتتى ەمەس, قالانى ۇناتپاي كەلە جاتقانىن ءىشىم سەزەدى. ايتپەسە جاڭاعى جەر دە وزەننىڭ جاعا­­سى, جاپ-جاقسى جەر. شىن كەتەمىن دەسە, ول كىسىنى ءبىر كۇن دە ۇستاپ تۇرا ال­ماي­­­­تىنىمدى ءبىلىپ, كوڭىلىم ءتۇسىپ كەتتى. جۋر­ناليستەردىڭ تىلىمەن: «قازاقتىڭ بولا­شاعى قالا عوي» دەسەم: «ە, وندا وزدەرىڭ تۇرا بەرىڭدەر», دەمەكشى.

شىنىندا دا كەڭەس داۋىرىندە قالا كوشەلەرىنەن اۋىلدان كەلگەن ۇلكەن كىسى­لەردى وتە سيرەك كورەتىنبىز. بىزدەن بۇرىن­عى اعالارىمىز دا اتا-اناسىن قولى­نا الىپ قارىق قىلماعان. وعان سەبەپ, قالالى جەر­دىڭ تارشىلىعى عانا ەمەس, قازاق ينتەل­لي­گەنتسياسىنىڭ قالاعا تولىق تابان تىرەپ بولماعاندىعىنان دا شىعار. سول جايتتى مەن قادىر مىرزا ءالي تۋرالى قالام تەربەگەن «قىش ادام» اتتى ماقالامدا بىلاي دەپ جازىپپىن:

«ول زاماندا قالاعا كەلگەن قازاقتىڭ ازاماتتارى قاداۋ-قاداۋ, جالعىز-جالعىز. وتباسىمەن قوپارىلا كوشىپ كەلۋ دەگەن سيرەك. ەلدە جالعىز شەشە, مۇندا سۇيگەن جار. مەن دەگەن تالاي جىگىت ەكى ايەلدىڭ ورتاسىندا جالتاڭداپ ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولعان. قادىر اعامىزدىڭ ءبىر وكىنىشى بولسا, سول انامىزعا جاساي الماعان قام­قور­لىعى شىعار».

سول كەپ ارادا پالەنباي جىل وتكەن سوڭ مەنىڭ دە باسىما كەلەيىن دەپ تۇر. قايت­كەندە دە نامىسقا تىرىسىپ, ءۇي سالا­تىن جەر الۋىم كەرەك. جەلتوقسان وقي­عاسى كەزىندە ەلدىڭ بارىنە بەلگىلى سۇر عي­ماراتتىڭ جەراستى قاباتىندا ءۇش كۇن تەر­گەلىپ, باسىم ارەڭ امان شىققان. بولسا-بولماسا دا, ورالحان بوكەيدىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «كسرو-نىڭ جانازاسىن الماتىدا شىعارىپ», تاۋەلسىزدىك العانىمىز تاعى بار. ەندى ءبىزدى ەشكىم ەشقايدا كوشىرىپ جىبەرمەيدى.

شەشەمە قىر باسىنداعى ەكىنشى جەردى كور­سەتتىم. ول دا سۋ قويماسىنىڭ ءتۇبى ەكەن. شەشەم سۋ قويماسىندا ءوسىپ تۇرعان قالىڭ توعايدى كورىپ ۇندەمەدى. نە كەرەك, سول جەرگە شاعىنداۋ ءۇي سالىپ, ورنىعىپ قالدىق. قازىر سۋ قويماسىمەن قورىقپا-قورىق وتىرمىز. ەسىگىڭنىڭ الدىندا توعاي بولعانى كىمگە جامان. بىراق شەشەم جاڭا ۇيگە كىرەتىن جىلى اۋىرىپ, قايتىس بولىپ كەتتى.

ەگەر ول كىسى بولماعاندا, مەن بۇل ءۇيدى سالماس تا ەدىم. ەندى يگىلىگىن ءوزىم كورىپ وتىرمىن. جۇمىستان شارشاپ كەلگەندە تىنىسىم اشىلىپ سالا بەرەدى. سۋ قويماسىندا ەشكىم ەكپەي-اق نەشە ءتۇرلى جەمىس اعاشتارى وسەدى. كوز الدىمدا وزىنەن-ءوزى ءۇش ءتۇپ جاڭعاق ءوسىپ شىقتى. سۋ قويماسىنىڭ كۇزەتشىسى: «مىناۋ كاشتان با؟», دەدى, مەن: «جاڭعاق», دەدىم. «كىمنىڭ ايتقانى كەلسە, جەمىسىن سول تەرسىن», دەدىك. ءبىراز جىلدان سوڭ كۇز­دە جاڭ­عاق اعاشىنىڭ العاشقى سالعان جەمىسىن مەن تەرىپ الدىم.

سۋ قويماسىندا بەس-التى قىرعاۋىل جۇرەدى. بۇل جەرگە جاڭعاقتى سولار اكەپ ءجۇر مە دەپ ويلاعام. سويتسەم جاڭعاقتى اسپاننان سۋ قويماسىنىڭ توبەسىندەگى تەمىر قاقپاققا تاستاپ, شاعىپ جەپ جۇرگەن كادىمگى الا قانات ساۋىسقان بولىپ شىقتى. شاعىلماي قالعاندارىنىڭ بىرەن-سارانى جۇمساق توپىراققا تامىر سالىپ, وسە بەرەدى ەكەن. «تاياق شانشىساڭ, تەرەك وسەدى» دەگەن وسى.

بۇل جاعىنان الماتىنىڭ جەرىنە جەتەتىن جەر جوق. الاتاۋدىڭ ەتەگىندە قوس ۋىسىڭا ارەڭ سياتىن قۇلجا الما بەكەر وسپەسە كەرەك. ول جونىندە نەشە ءتۇرلى قىزعىلىقتى اڭگىمە بار. جۇرتتىڭ ساناسىنا ورنىعىپ قالعانى ءوز الدىنا ايتىلا بەرەر. مەن ءوزىمنىڭ جازۋشى اعام, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملە­كەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بەكسۇلتان نۇر­جەكە ۇلىنىڭ مىنا ءبىر پىكىرىن كومپيۋتەرگە تەرىلىپ جاتقان جەرىنەن كوشىرىپ الدىم:

«اق ارىس بابامىزدان تارايتىن شا­پى­راشتى تايپاسىنان شىققان الما دەگەن ادامنىڭ بولعانى شەجىرەدەن بەلگىلى. ول كىسى اسا بىلگىر باعبان, ۇزدىك ەمشى بولىپتى. المانى, وزگە دە جەمىستەر­دى مي­چۋريننەن الدەقايدا بۇرىن ءبىر-بىرىمەن بۋدانداستىرىپ, بىرىنە-ءبىرىن ەگىپ, الما مەن جەمىستەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساپ شىعارعان. سونىڭ ءبىرى – قۇلجا الما. قازىرگىلەر ونى اپورت دەپ ءجۇر. سونداي اتاقتى ەمشى, بىلگىر ادامدى جۇرت الما اتا دەپ قۇرمەتتەگەن. الماتى قالا­سى و كىسىنىڭ تۇسىندا دا الماتى اتا­نىپ تۇرعان. سوندىقتان الماتى مەن الما اتانى ءبىر-بىرىمەن شاتاستىرۋعا دا, الماس­تىرۋعا دا بولمايدى», دەپ جازىپتى بەك­سۇلتان اعا.

كىم نە ەكسە دە بۇل جەر وعان ءوزى دە سۇرا­نىپ تۇر. مەن ءوز باعىمدا ءجۇرىپ ءوزىم تاڭ­­عالام. كەيدە بۇرىن كورمەگەن شوپ­­تەر مەن گۇلدەر دە پايدا بولا كەتەدى. ايتەۋىر ول جەر مەنى جىلدا كوكتەمدە ءبىر تاڭ­­عالدىرماي قويمايدى. وسىنداي جۇ­ماق­تىڭ ورتاسىنداعى قۇجىرامدى حان سارايىن­داي كورىپ جۇرسەم, التى جاسار نەمەرەم:

– كەيىن مەن مىنا ءۇيدىڭ شاتىرىن الىپ تاستايمىن, – دەپ قاراپ وتىر.

– ە, بۇل ءۇيدىڭ شاتىرى نەگە ۇناماي قالدى ساعان؟ – دەسەم:

– تۇندە جاتقاندا اسپاننان جۇلدىز­داردى كورىپ جاتامىز, – دەيدى.

الماتىنىڭ تاۋ جاق بەتىنە كوكپەن تالاسقان بىرنەشە اينەك عيمارات سالىنعان بولاتىن. نەمەرەمنىڭ سونى كورىپ ايتىپ وتىرعانىن بىردەن ءتۇسىندىم. بىراق ءبىر ارحيتەكتور: «اينەك ءۇي سالۋعا بولمايدى, اينەك ادامنىڭ ەنەرگياسىن سورىپ الادى», دەگەن ەدى. شىنىندا دا جاسىل جەلەكتى قالاعا بۇل عيماراتتار ءبىر ۇيلەسىپ, ءبىر ۇيلەسپەي تۇر. سونداي ءبىر كوڭىل كۇيدە الگى اينەك عيماراتتاردىڭ جا­نىنان ءوتىپ بارا جاتىپ:

ادامدار ءبىر كۇن قاعىندى,

اينەكتەن سالىپ عيمارات,

اسەرى قانداي جاعىمسىز,

تۇرعانداي تۇتاس ءۇي قاراپ, – دەپ جازىپپىن.

ءيا, جاسىرىپ نە كەرەك, كەيدە قالا­مىزدىڭ ءسانىن بۇزىپ, وڭدى-سولدى ءبىر قۇرى­­لىستار سالىنىپ قالا­دى. قالا­مىز­دىڭ اكىمدىگى سونداي قۇرىلىس­تارمەن كۇرەستى باستاپ كەتكەندە رازى بولعان­دار­دىڭ ءبىرى مەنمىن. قالانىڭ تاۋ جاق بەتىنە سالىناتىن ۇيلەردىڭ ءتورت قاباتتان اسپاۋى­ن تالاپ ەتكەندە, ونى دا قۋانا قولدادىم. ء«بىر اعاش كەسسەڭ, ون اعاش ەك» دەگەن باستاماسى دا تاماشا.

مۇنداي جەردە وتىرىپ اعاش ەكپەۋدىڭ ءوزى كۇنا سەكىلدى. الماتىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان قۇلجا الما – اپورتتىڭ تاع­دىرىنا الاڭدايتىنىمىز دا سودان-اۋ. الماتىنىڭ ءبىر سەرتى ونىڭ وسى الىپ الماسىن قالپىنا كەلتىرۋ دەپ بىلەم. ءوزىم باقتىڭ قاق ورتاسىنا ءبىر ءتۇبىن ەكتىم. بۇرىنعىداي اپورتتىڭ ءدامى جوق, بىراق قىپ-قىزىل بولىپ پىسەدى.

وسى كەشە عانا مامىقتاي اپپاق قار جاۋ­عان. قارا كۇزدىڭ سوڭىنا دەيىن ءوڭىن بەر­مەي جاپ-جاسىل بولىپ جاتاتىن تاۋ­دىڭ كودەسى مەنىڭ باعىمدا دا بار. سول قى­ل­­تيعان كودەنىڭ اراسىندا ءبىرتالاي الما جەرگە ءتۇسىپ قالىپ قويىپتى. بىرەۋىن الىپ جەپ كورىپ ەدىم, الگى الما بال تاتىپ, تاڭدايىمدا ەرىدى.

بىردەن الىستا جۇرگەن نەمەرەلەرىم مەن جيەندەرىمدى ويلادىم. «شىركىن, مىنا المانى سولار جەسەشى», دەدىم قارىن ءسۇرتىپ تۇرىپ. «كوپىر سالۋ قايىرلى ءىس قوي, بىراق كوپىر سالۋعا دا سەبەپ كەرەك», دەگەن ەكەن الدى-ارتىن كەڭىنەن ويلايتىن بىرەۋ. وسى ءىستىڭ ءبارىن باستاۋىما سەبەپشى بولعان شەشەم دە ەسىمە ءتۇسىپ, بىزگە وسىنداي ءتاتتى الماسىن سىيلاعان الما اعاشىن دا ءۇنسىز سيپالاي بەردىم.

 

2. «الماتىنىڭ سۋى ءتاتتى!» دەسەدى

جاڭا عانا شالعايدان بەينەقوڭىراۋ سوققان بالالارمەن سويلەسىپ بولىپ, ورنىما ەندى جايعاسا بەرگەنىمدە, كابينەتىمە الگى زىپىلداق كەلىنشەك كىرىپ كەلدى. مەنىڭ بالالارمەن سويلەسكەنىمدى بىلە قويىپ, بىردەن ءوزى كورمەگەن, بىلمەگەن جەردى ماقتاي جونەلدى. ونىڭ نە سەبەپتى ويتكەنىن ەندى بايقادىم, ءوزىمىزدىڭ تۇرىپ جاتقان جەرىمىزدى قالاي جامانداۋدىڭ رەتىن تاپپاي قينالعان ءتۇرى ەكەن. قولىندا شىنى پروبيركا, ۇلكەيتكىش اينەك, ستاقان جانە ءبىر بوتەلكە سۋى بار. «اپىر-اۋ, مىناۋ ماعان حيميالىق تاجىريبە جاساعالى كەلە جاتقاننان ساۋ ما؟», دەپ بەتىنە باجىرايا قارادىم.

– ءاي, سەندەر دە اتا بولدىڭدار ما؟ – دەدى ول مەنىڭ ەركىمدى ءبىرجولا بيلەپ العىسى كەلىپ. – جازداي نەمەرەلەرىڭ قولىڭ­دا بولىپتى عوي. سەن سول نەمەرە­لەرىڭنىڭ قانداي سۋ ىشكەنىنە نازار اۋداردىڭ با؟

ول مەنىڭ جاۋابىمدى كۇتپەي, قولىن­داعى ىدىستارىن ۇستەلىمنىڭ ۇستىنە قاز-قاتار ءتىزىپ قويا باستادى. سودان سوڭ ءبىر كوزى مەندە بولىپ تۇرىپ, بوتەلكەدەگى سۋدى جاڭاعى شىنى پروبيركا مەن ستاقانعا شۇرقىلداتا قۇيدى. ۇساق كوپىرشىكتەر سۋدىڭ استىنان ۇستىنە كوپىرشىپ شىعا كەلىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىرت-شىرت جارىلىپ جاتتى.

– ال ەندى نە بايقادىڭ؟ – دەدى ول ماردىمسىپ.

– ەشتەڭە دە بايقاعام جوق, – دەدىم مەن مونتانسىپ.

– ەندەشە, ءسال شىدا!

مەن ءبىر جاققا قاشىپ كەتەتىندەي نىعارلاي ءتۇستى. نە بولسا دا ماعان ءبىر جاقسىلىق ىستەيتىندەي مەنمەنسىگەن ءتۇرى بار. وسىلار ادامنىڭ مومىن ەكەنىن قايدان ءبىلىپ قويادى دەسەڭشى. باسىمدى سيقىرلاپ العانداي, ونىڭ ىرقىنا قالاي بەرىلىپ كەتكەنىمدى بىلگەم دە جوق. ەندى ونىڭ مەنى ەرتەگىدەگى ءارتۇرلى تاپسىرمالار ورىنداۋعا جۇمسايتىن جالعىز كوز­دى ءداۋ قۇساتىپ, انا پروبيركاعا قالاي كىرگىزىپ-شىعارعانىن باستان كەشۋ عانا قالىپ تۇر.

– نە كورىپ تۇرسىڭ؟ – دەپ تاپ-تاپ بەردى انا كەلىنشەك.

– ەشتەڭە دە كورىپ تۇرعام جوق, – دەيمىن مەن انت-سۋ ىشكەندەي بولىپ.

– وندا مىنا لۋپامەن قارا!

ۇلكەيتكىش اينەكتى قولىما الىپ قاراپ جىبەرسەم, شىنى پروبيركا مەن ستاقانداعى سۋدىڭ استىنا كادىمگىدەي شوگىندى جينالىپ قالىپتى. كەيبىرى توزاڭ تۇيىرشىكتەرىنە, ەندى ءبىرى ۇساق كريستالدارعا ۇقسايدى. كۇلگىندەۋ, سار­عىشتاۋ, قىزعىلتتاۋ تۇستەرى دە ءارتۇرلى ەكەن. شايقاپ قالساڭ, توزاڭعا ۇقساپ كوتە­رىلىپ بارىپ, ىدىستىڭ تۇبىنە قايتا جاتادى. بىراق لۋپامەن قاراماساڭ, جاي كوزگە مۇلدەم كورىنبەيدى.

– ويپىرىم-اي, مىنا سۋدىڭ ىشىندە ءبىراز دۇنيە جاتىر عوي, – دەدىم بىردەن بەرىلە سالماي تەكىرەكتەپ.

– جاڭا عانا كراننان قۇيىپ الدىم, – دەدى ول ستاقاندى قولىنىڭ سىرتىمەن ماعان قاراي ىسىرىپ.

تۇبىندە شوگىندىسى بار سۋدى تۇمسى­عىمنىڭ استىنا تاقاپ, شوشىندىرا تۇسكىسى كەلەتىن سياقتى. مەن دە قاراپ قالمادىم, ستاقاندى قولىما الدىم دا, باسىما ءبىر-اق توڭكەردىم. ەھ, شىركىن, الماتىنىڭ سۋى قانداي ءتاتتى دەسەڭشى! ءوزىم دە شول­دەڭكىرەپ وتىر ەدىم, ماڭدايىمنان تەر بۇرق ەتە قالدى. باعانادان بەرگى ەڭبەگىنىڭ ءبارى ەش كەتكەن كەلىنشەك ساسقالاقتاپ, بەتىمە قاراپ كۇلە بەردى.

– وي, سەن دە قاتىراسىڭ, – دەدى قولتى­عىنا قىستىرا كەلگەن ءبىر قوراپتىڭ اۋزىن قىزاراڭداي اشىپ جاتىپ. – كوپ ءسوزدى قوي دا, مىنا سۋ تازارتقىشتى ساتىپ ال. دەنساۋلىقتان ايايتىن ەشتەڭە جوق.

– مەنىڭ الماتىدا تۇرىپ جاتقانىما ارتىق-كەمى جوق تۇپ-تۋرا قىرىق جىل بولدى, – دەدىم جاڭاعى تاپقىرلىعىم تابان استىندا مەرەيىمدى اسىرىپ.

– قىرىق جىل بويى وسى سۋدى ءىشىپ كەلە جاتىرمىن. قۇدايعا شۇكىر, دەنساۋلىق دەگەن دىڭداي.

– ءوزىڭدى ويلاماساڭ دا, نەمەرەلەرىڭدى ويلا, – دەپ ول دا قايتپاي, جاندى جەردەن ۇستادى. – ءبىر قىس دەگەن بىردەمدە وتە شىعادى. كەلەسى كانيكۋلدا تاعى كەلەدى. ۇي­دەگى كىسى ەكەۋىڭ دە تازا سۋ ءىشىپ وتى­راسىڭ­دار. سۋدىڭ تازا بولعانى بۇيرەك, باۋىر, بارىنە جاقسى.

نە كەرەك, قۋ كەلىنشەك ءارى اينالدىرىپ, بەرى اينالدىرىپ, ايتقانىنا اقىرى كوندىردى. ىشىندە سۋ تازارتقىش قۇرىلعى بار قوراپتى قۇشاقتاپ, باسىم كاڭگىرىپ ۇيگە قايتتىم. كەلە سالىپ الگىنى ىسكە قوسىپ كورسەم, وبالى قانە, ىشىنە قۇيعان سۋدى شۇرقىلداتىپ تازارتتى دا بەردى. بىراق كۇندەگى ءشول باساتىن سۋدان ءدامى بولەك, ءبىرتۇرلى مەيىرىم قانباعانداي بولدى. سودان ءبىر كۇنى كولىگىمدە راديونى قوسىپ كەپ جىبەرسەم, ءدال سول الماتىنىڭ سۋى تۋرالى اڭگىمەنىڭ ۇستىنەن تۇسكەنىم بار ەمەس پە.

– سوندا ءىشىپ وتىرعان سۋىمىز قانداي سۋ؟ – دەدى ءتىلشى قىز تاڭدايى تاقىلداپ. – قالامىزداعى سۋدىڭ تازالىعىنا جاۋاپتى ماماننىڭ پىكىرى تىڭدارماندارىمىزدى دا قىزىقتىرادى. شىنىڭىزدى ايتى­ڭىز­شى, ءسىز ءوزىڭىز قانداي سۋ ىشەسىز؟

– «الماتىنىڭ سۋى ءتاتتى» دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار, – دەدى جاۋاپ بەرىپ وتىرعان ايەل ەش ساسپاستان. – مەن ءوزىم شولدەپ كەلگەندە, سۋدى كراننان ىشەمىن. ءبىزدىڭ سۋدىڭ قۇرامىندا ءتۇرلى مينەرالدار بار. ستاقانعا تۇندىرىپ قويساڭ, كوزگە كورىنبەيتىن شوگىندى پايدا بولادى. سۋدىڭ ءدامىن كىرگىزىپ تۇرعان سول.

ال كەرەك بولسا! باسە, نەگە ءشولىم قانبايدى دەسەم! تازارتقىشتان وتكەن سۋدىڭ تۇك ءدامى جوق, وعان مەيىرىم ءبىر قانعان ەمەس. بىرەۋلەرگە وقۋ ءوتىپ كەتكەن دەۋشى ەدى, بىزگە ناسيحات ءوتىپ كەتكەن. كەيدە سۋدى سىرتتاعى كراننان ىشسەم, ۇرلىق جاساعانداي قۋىستانىپ قالاتىن دا بول­دىم. وسىنىڭ ءبارى الدەبىر وتىرىك-شىنى ارالاس اقپاراتتاردىڭ تۇتقىنىنا اينال­عانىمىزدىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك.

 

3. ورالحان بوكەيدىڭ مۇڭى

نەمەرەلەرىم العا قاراي جۇگىرىپ كەتتى دە, مەن ولاردى الىستان باقىلاپ كەلە جاتتىم. جاقىندا جازعى دەمالىس­تارى اياقتالىپ, استاناداعى ۇيلەرىنە قايتۋلارى ءتيىس. استانانىڭ التى اي قىسى وڭاي ەمەس, بالالارعا جىلىراق كيىم اپەرۋ كەرەك. وسىنى ويلاۋىم مۇڭ ەكەن, ەسىمە بىردەن ورالحان بوكەي تۇسە كەتتى. ول كەزدە وراعاڭ قىرىق جەتىدە, اتى اڭىزعا اينالعان ۇلكەن جازۋشى. سوعان قاراماي كەيدە جاس بالاداي اۋسارلانا قالاتىن ءبىر قىزىق مىنەزى بار. ءبىر كۇنى: «الماتىنىڭ قىسى تۇسكە دەيىن كيىز, تۇستەن كەيىن ءمۇيىز», – دەپ وزىنەن ءوزى قىربايلانىپ بۇرتيا قالماسى بار ما.

كەۋدەمنىڭ ءورتى باسىلماعان وتىزداعى كەزىم. «وراعا, وندا التايعا بارىپ تۇر­مايسىز با؟» – دەگەن ءسوز اۋزىمنان اباي­سىز شىعىپ كەتتى. ول ءسال ساتكە تومسارىپ وتىر­دى دا: «ماعان سۋىق وتكەن ەشتەڭە ەمەس, سىز وتكەن جاقپايدى»,  دەدى. دەن­ساۋلىعىندا ونداي كىنارات بارىن بىلەتىن ەدىم, ءتىلىمدى تىستەدىم دە قالدىم. ءسويتىپ جۇر­گەن وراعاڭ استانانى الماتىدان اق­مولاعا كوشىرىپ جىبەرەدى دەپ كىم ويلاعان!

ورالحان بوكەي 1991 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە باس رەداكتور بولدى دا, مەنى وزىنە ورىنباسارلىققا الدى. جولدا جۇمىسقا بىرگە كەلە جاتقان كەزىمىزدە: ء«ۇي تارلىق قىلىپ جاتىر, ءۇي سۇراسام بەرەر مە ەكەن؟» دەدى ادەتتەگىدەي باسىن شالقايتىڭقىراپ. «وراعا, سىزگە بەرمەگەندە كىمگە بەرەدى؟» دەدىم مەن شاپشاڭدىق تانىتىپ. «سولاي ما؟», دەدى ول كىسى وسى قازىر ءۇي الا قالاتىنداي يىعىن قومداپ-قومداپ قويىپ.

سودان ەكەۋمىز وتىرىپ الىپ, الما­تىنى ال كەپ ماقتادىق. «ەگەر الاتاۋ بولماعاندا, الماتى دا بۇل جەردە بولماس ەدى», دەدى وراعاڭ باسىن كەربۇعىداي كەر­دەڭدەتە شايقاقتاتىپ. «الاتاۋ قانشاۋ ءوزى, جەتى الاتاۋ بار ما؟» دەدى سودان سوڭ تاعى ءبىر الاتاۋدى التايدان اكەپ قوسىپ بەرەتىندەي كەڭپەيىلدەنىپ. مەنى توسپاي: «كۇنگەي الاتاۋى دەگەن بار. تالاس الاتاۋى دەگەن دە تۇسىنىكتى. قىرعىز الاتاۋى دا سونىڭ ار جاق-بەر جاعى», دەپ ساۋساقتارىن بۇگىپ ساناي باستادى. سودان سوڭ ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى شاپشاڭدىعىنا باسىپ: «جوڭعار الاتاۋى دەگەن نە؟ ءاي, كۋزنەتس الاتاۋى نەسى؟ كۇنگەي الاتاۋ, تەرىسكەي الاتاۋ, ءاي, ءبارى ءبىر الاتاۋ عوي», دەپ يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى. سونىسىن جۋىپ-شايعانداي: «بىزدىكى ىلە الاتاۋى عوي, ءا؟» – دەگەندە بارىپ مەن دەمىمدى ازەر الدىم.

وراعاڭنىڭ كوڭىلىن ۇلكەن ۇيدەن ءتۇس اۋا جەتكەن شۇعىل حابار ودان سايىن تاسىتتى. ءبىر توپ رەداكتور مەملەكەت باسشىسىمەن بىرگە فين ەلىنە بارادى ەكەن. جولدا سولتۇستىك وبلىستاردىڭ بىرىنە ارنايى ايالداماقشى. وراعاڭدى وسى ساپارعا ادەيى قوسىپتى. باس رەداكتور ەكەنى ءوز الدىنا, ارينە. بىراق پرەزيدەنت ونى جەكە-دارا ءوزى تاپسىرىپتى. «ە, نە جاقسىلىق بولادى ەكەن؟» دەپ ەلەڭدەپ قالدىق. وراعاڭ: «رەتى كەلسە, ءۇيدىڭ جايىن ايتىپ جىبەرسەم بە ەكەن؟» دەپ ويلانىپ وتىر.

مەندە ءار نارسەدەن ءبىر استار ىزدەيتىن ادەت بار ەدى. ورالحان بوكەيدى تالايدى باسىنان اتتاتىپ بارىپ, «قازاق ادەبيەتىنە» ارەڭ باس رەداكتور قويعان. ول قىزمەتتى بەرگەندەرىنە دە كوپ بولا قويعان جوق. دەمەك بۇل تاراپتا نە ويلاساق تا ەشتەڭە شىقپايدى. سوندا ول كىسىگە باسقا نە جاقسىلىق جاساۋى مۇمكىن؟ نەگە ەلدەن ەرەك: «قالىپ قالماسىن» دەپ سالەم ايتىپ جاتىر؟ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورىنا تىرەلىپ قالعان قانداي ماڭىزدى شارۋا بار؟

نە كەرەك, وراعاڭ سول ساپارعا ۇمىتتەنىپ اتتانىپ, قاناتتانىپ كەلدى. مەملەكەت باسشىسى جازۋشىعا استانانى اقمولاعا كوشىرسەك قايتەدى دەگەن وي تاستاپتى. سول ماسەلەنى ادەبي گازەتتە كوتەرىپ كورۋ كەرەك ەكەن. بۇل ءبىر جاعى حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلۋدىڭ امالى ەكەنى بەلگىلى. مىنە, وراعاڭ وسى شارۋاعا بەلسەنىپ كىرىستى. «استانانى اقمولاعا كوشىرسەك قايتەدى؟» دەگەن تاقىرىپ سول كۇننەن باستاپ گازەت بەتىنەن تۇسكەن جوق.

ورالحان بوكەي 1993 جىلى 17 مامىردا دەليدە دۇنيەدەن وزدى. استانانى كوشىرۋ يدەياسى 1994 جىلى شىلدەدە قر جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا ايتىلدى. استانا 1997 جىلى 10 جەلتوقساندا الاتاۋدىڭ باۋرايىنان ەسىل جاعالاۋىنا قونىس اۋدار­دى.

ال التايدا تۋىپ, الاتاۋدىڭ باۋرا­يىن­دا عۇمىر كەشكەن جازۋشى ول وقيعانى كورگەن جوق. ءوزىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنى بولعان الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە, كەڭسايدا جاتىر. وسىنشاما اڭىز ادامدار ءبىر توبەنىڭ باسىنا جيىلعان كەڭسايداي قورىم ەش جەردە جوق.

– ورالحان بوكەيدىڭ ءبىر مۇڭى مۇزتاۋ ەدى عوي, – دەدىم مەن الماتى ۇلتتىق قورى­عىنىڭ باسشىسى قۋات بايتۇرباەۆقا.

– مۇزتاۋ بىزدە دە بار عوي, – دەدى قۋات بايتۇرباەۆ ماعان كوزىنىڭ وتى ۇشقىندانا جالت ەتىپ قاراپ.

 سويتسەم, مىڭجىلقىدان ارىرەكتە, تالعار تاۋىنان بەرىرەكتە تاعى ءبىر مۇز­تاۋ بار ەكەن. مۇزتاۋدان كۇن كوزى قىلت ەتكەندە سۋ سارقىراپ اعا باستايدى ەكەن دە, كۇن قالاي ەڭكەيەدى, سولاي مۇز بولىپ قاتا قالادى ەكەن. وراعاڭنىڭ قازىر عانا ءجىبىپ تۇرعان قاباعىنا قابارىپ قاتا قالعان مۇڭ سەكىلدى قۇددى!..

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك