جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي بەتىن اشۋ ماسەلەسى قاشان دا وزەكتى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى دە كوبىنە-كوپ وسىنداي ارەكەتتەر ارقىلى باعالانىپ جاتادى. زامان دا, قوعام دا ءتارتىپ ساقشىلارىنان ەڭ الدىمەن وسىنى تالاپ ەتەدى. الايدا ادام بالاسىنىڭ بارلىق وعاش ارەكەتىن قاداعالاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوعان قاراماستان, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. مۇندايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ پايداسى كوپ تيەدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ جونىندە كوپ ايتىلادى. بىراق سوعان قاراماستان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوبىنەسە وزدەرىنىڭ عيماراتتارىندا قۇرىلعىسىز وتىرادى», دەگەن ەدى. مۇنداي باقىلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ ماڭىزى عيمارات ىشىندە عانا ەمەس, اۋلالاردا, ساياباقتار مەن كوشەلەردە دە ماڭىزدى. سەبەبى زاڭعا قايشى ارەكەتتەردىڭ دەنى عيماراتتاردان تىس اۋماقتاردا جاسالاتىنى بەلگىلى.
ءيا, ەلىمىزدەگى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار دا جىل ساناپ ازايىپ كەلەدى. ماسەلەن قىلمىس سانى 37%-عا, اۋىر قىلمىستاردىڭ ىشىندە دەنساۋلىققا زيان كەلتىرۋ قىلمىستارى – 12%-عا, زورلىق – 39%-عا, قاراقشىلىق – 52%-عا, توناۋ – 50%-عا, بۇزاقىلىق فاكتىلەرى 45%-عا ازايعان. «ادامدار ءوز قاۋىپسىزدىكتەرى ءۇشىن الاڭداماۋى كەرەك. بۇگىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى الەۋمەتتىك داۋ-دامايلار مەن قوعامدىق تىنىشتىقتى بۇزۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارانى قابىلداپ جاتىر. قىزمەتتىڭ سەرۆيستىك مودەلى ەنگىزىلۋدە. تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە جولعا قويىلدى. پاترۋلدىك پوليتسيانىڭ جۇمىسى كوشەلەردە, باقتاردا, اۋلالاردا, ادامدار كوپ جينالاتىن ورىنداردا قاۋىپسىزدىكتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر. اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ كريمينوگەندى اۋدانداردا جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە سينگاپۋر ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا ارنايى ستاتسيونارلىق بەكەتتەر قويىلىپ جاتىر. ول جەردە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاۋلىك بويى قىلمىستاردىڭ الدىن الىپ, ازاماتتاردى قابىلداي الاتىنداي جاعداي جاسالعان. بۇگىندە ايماقتاردا وسىنداي 44 بەكەت ورناتىلعان. الداعى ەكى جىلدا ءدال وسىنداي 176 بەكەت ورناتۋ كوزدەلىپ وتىر», دەگەن ەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ.
ەڭ باستىسى, كوشەدە جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ 51%-عا ازايعانى بايقالادى. بۇل كورسەتكىشكە جەتۋگە ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىمەن قاتار, بەينەباقىلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ ۋاقتىلى ورناتىلىپ جاتقانى زور سەپتىگىن تيگىزدى. مىسال رەتىندە, اتالعان ۆەدومستۆونىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن الىپ قارايىق. ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ساكەن سارسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۆەدومستۆو قىزمەتىندە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى جاڭالىقتار ايتارلىقتاي كوپ كورىنەدى. ماسەلەن ەلىمىزدە پوليتسياعا جۇگىنۋدىڭ كوپ ارنالى جۇيەسى بار. بۇل جۇيە كەز كەلگەن ىڭعايلى ءتاسىل ارقىلى (چات-بوتتار, مەسسەندجەرلەر, الەۋمەتتىك جەلىلەر جانە تاعى باسقالار ارقىلى) كولىكتەردى دۇرىس قويماۋ, ۆانداليزم جاعدايلارى, قوعامدىق ورىنداردا قوقىس تاستاۋ, ەسىرتكى ساۋداسى سىندى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى اقپاراتتاردى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جەدەل جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىلايشا, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتىپ, قوعامنىڭ سەنىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ۇيىتقى بولۋدا. سونىمەن قاتار اتالعان جۇيە ارقىلى ءوتىنىش بەرۋگە, وپەراتورمەن اۋديو نەمەسە بەينە قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى بايلانىسۋعا, قىزمەت الۋعا, سونداي-اق قىلمىس ورنىنا جىبەرىلگەن پوليتسيا جاساعىنىڭ قاي جەردە ەكەنىن باقىلاۋعا بولادى. اتالعان ۆەدومستۆونىڭ قىزمەتكەرلەرى الداعى ۋاقىتتا ءاربىر اقپاراتتىق جۇيەدەن كەلىپ تۇسەتىن بارلىق دەرەكتەردى تالدايتىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ, پاترۋلدىك جاساقتاردىڭ جانە باسقا دا پوليتسيا قىزمەتتەرىنىڭ جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرۋعا جانە ولاردىڭ قۇزىرەتى شەگىندە اقپاراتتىق بازالارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ء«ىستى بولعان جانە ءۇي قاماۋىنا الىنعان سوتتالۋشىلاردى ارنايى ەلەكتروندى بىلەزىك ارقىلى باقىلاۋ, قاداعالاۋ كوزدەلۋدە. بۇعان دەيىن مۇنداي سوتتالۋشىلاردى جەكە ماماندار قاداعالاپ كەلگەن ەدى. ولارعا ءتيىستى جاعداي جاسالىپ, ارنايى كولىك بولىنگەن بولاتىن. الداعى ۋاقىتتا 300-400 سوتتالۋشىنى 1 عانا ءتارتىپ ساقشىسى قاداعالاي الادى. بىلەزىك قولدان شەشىلمەيدى, شەشكەن جاعدايدا بىردەن دابىل قاعىلادى», دەپ وتىر س.سارسەنوۆ.
بۇل – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قولعا الىپ جاتقان جالعىز جاڭالىق ەمەس. سەبەبى ءححى عاسىردىڭ باستى تالابى – تسيفرلاندىرۋدى جەتىلدىرۋ بولىپ وتىر. وسىلايشا «تسيفرلى قازاقستان» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى «تسيفرلى پوليتسەي» جوباسى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قورعالعان ءموبيلدى قۇرىلعىمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى فۋنكتسيالاردى بىرىكتىرۋ ارقىلى قىزمەتكەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. بۇل جوبادا سوققىعا قارسى پلانشەتتەر مەن سمارتفوندار ءموبيلدى POS تەرمينالىن, جۇمىس ستانساسىن, بەينەتىركەگىشتى, وقيعالار تۋرالى شۇعىل حابارلاۋ جۇيەسىن الماستىراتىن بولادى.
ءمينيستردىڭ ورىنباسارى «دابىل تەتىگى» كەشەنى جانە «مەنى تاپ» جۇيەسى تۋرالى دا ايتىپ بەردى. «دابىل تەتىگى» اپپاراتتىق-باعدارلامالىق كەشەنىن كۇزەت نىسانىنىڭ اۋماعىندا (دۇكەندەردە, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندە, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, سپورت كلۋبتارى سىندى الەۋمەتتىك-مادەني ماقساتتاعى نىسانداردا) ورنالاستىرۋ جوپسرلانۋدا. بۇل «تەتىكتى» قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا وقيعا ورنىنان اۋديو جانە بەينەاقپاراتتى بەرە وتىرىپ, شۇعىل بايلانىس ءۇشىن ورناتۋعا بولادى. وسىلايشا 102 نومىرىنە قوڭىراۋ شالۋدى كۇتپەي-اق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وقيعا ورنىنا جەدەل كەلۋى قامتاماسىز ەتىلەدى.
بۇدان بولەك, «مەنى تاپ» بالالار قاۋىپسىزدىگى جۇيەسى دە قولعا الىنۋدا. بۇل جۇيە Bluetooth جەلىسىندە جۇمىس ىستەيتىن ماياكتاردى قولدانا وتىرىپ بالالاردى باقىلايتىن ءموبيلدى قوسىمشا سانالادى. ماياكتاردى بالالاردىڭ كيىمدەرى مەن سومكەلەرىنە تىگىپ قويۋعا بولادى. س.سارسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلعىنىڭ قۇنى تومەن بولعاندىقتان, ونى ساتىپ الۋ اتا-انالار ءۇشىن قيىن بولمايتىن كورىنەدى. سونىمەن قاتار ۇيالى بايلانىس ءۇشىن تولەم الىنبايدى. «بالا ۇيدەن نەمەسە اتا-اناسىنان 10 مەتر قاشىقتاعان ساتتەن باستاپ, ەلەكتروندى قۇرىلعى اۆتوماتتى تۇردە ىسكە قوسىلادى. سونداي-اق ەلەكتروندى قۇرىلعى ارقىلى بالانىڭ قاي جەردە جۇرگەنىن نەمەسە وعان قاۋىپ تونگەن جاعدايدا ورنالاسقان جەرىن انىقتاۋعا بولادى», دەيدى س.سارسەنوۆ. ايتا كەتەيىك, بۇل باستامالاردىڭ بارلىعى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتىنە «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەنگىزىلەتىن بولادى.