قىلمىس بولعان جەردە جازا دا بولۋى ءتيىس. ولاي بولماعان جاعدايدا الەمنىڭ الدەقاشان استان-كەستەڭى شىعار ەدى. ادەتتە, قولىمەن ىستەگەن قىلمىستى موينىمەن كوتەرتىپ, سوتتالۋشىنى جازاسىن وتەۋى ءۇشىن تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە قاماپ كەلەمىز عوي. الايدا ادامدى اباقتىعا قاماۋ ءومىردى ءۇزۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. «ايدان, جىلدان جاڭىلدىرعان» مەكەمەلەردە دە ءومىر بار. وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ۇمىتۋ بىلاي تۇرسىن, سوتتالۋشىلاردىڭ جاي-كۇيىنە, تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ جاڭعىرۋىنا ءمان بەرەتىن كەز كەلگەن سەكىلدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر سالاسىن رەفورمالاۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. بۇل رەفورما تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ جاي-كۇيى, سوتتالۋشىلاردىڭ جاعدايى ماسەلەسىن دە اينالىپ وتپەدى. ماسەلەن, ەل پرەزيدەنتى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ جونىندە كوپ ايتىلادى. بىراق سوعان قاراماستان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوبىنەسە وزدەرىنىڭ عيماراتتارىندا قۇرىلعىسىز وتىرادى. تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە جəنە پوليتسيانىڭ قىزمەتتىك عيماراتتارىنا جاپپاي بەينەباقىلاۋ ورناتۋدى تاپسىرامىن», دەگەن بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى ەسكەرۋسىز قالعان جوق. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ىشكى ىستەر سالاسىن رەفورمالاۋ بارىسىندا تۇرمەلەر مەن كولونيالارداعى احۋالدى جاقسارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. ء«بىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ, جاساعان قىلمىستارى ءۇشىن جازاسىن وتەپ جاتقان ازاماتتاردى تۇزەتۋ جانە قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق جاساماۋ جونىندە ەسكەرتۋ. قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى 9 جىلدا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازاسىن وتەپ جاتقانداردىڭ سانى 2 ەسە (57 مىڭنان 30 مىڭعا دەيىن) ازايدى. تۇرمەگە قامالعاندار سانىنىڭ الەمدىك رەيتينگىندە قازاقستان 100-ءشى ورىندا تۇر. ال وسىدان 18 جىل بۇرىن ەلىمىز اقش پەن رەسەيدەن كەيىن 3-ءشى ورىندا بولاتىن. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ پەنيتەنتسيارلىق جۇيەسىندە 82 مەكەمە بار. وندا وتىز مىڭعا جۋىق ادام جازاسىن وتەپ جاتىر. ياعني ءتۇرلى رەجىمدەگى 66 كولونيادا 25 مىڭعا جۋىق سوتتالۋشى قاماۋعا الىنعان. سونداي-اق 16 تەرگەۋ يزولياتورلارىندا تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتقان 5 مىڭنان استام ادام بار», دەيدى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى جانات ەشماعامبەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى پەنيتەنتسيارلىق جۇيەنى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ماقساتتى جۇمىستاردى ءالى دە جۇرگىزىپ كەلەدى. ال پەنيتەنتسيارلىق جۇيەگە ەڭ الدىمەن سوتتالۋشىنىڭ باس بوستاندىعىن شەكتەۋ ارقىلى جازانى جۇزەگە اسىرۋ فۋنكتسياسى جۇكتەلەتىنى بەلگىلى.
– جازانى جۇزەگە اسىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا دا كورىنىس تاپقانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە بىرىڭعاي بەينەمونيتورينگ ەنگىزىلەدى. ول ءوز كەزەگىندە جاعدايدى ۋاقتىلى قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ارقىلى سوتتالۋشىنىڭ نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگانى قىزمەتكەرىنىڭ تاراپىنان جاسالۋى ىقتيمال زاڭبۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك پايدا بولادى, – دەيدى ج.ەشماعامبەتوۆ.
وسىلايشا, ەلىمىزدە قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ جونىندەگى جول كارتالارىنىڭ اياسىندا سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتىق جانە ۇستاۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا, تسيفرلاندىرۋعا جانە جۇيەنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ جاتقان كورىنەدى. تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالۋشىلارعا ەلەكتروندى تۇردە شاعىم جولداۋ قۇقىعى ەنگىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي ءاربىر مەكەمەدە پروكۋراتۋراعا, سوتقا جانە جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنە تىكەلەي شاعىم جاساۋعا بولاتىن ەلەكتروندى تەرمينالدار ورناتىلادى. سونىمەن قاتار رۇقسات بەرىلگەن تاعام, كيىم, كىتاپ سەكىلدى ءتۇرلى تاۋارلار مەن زاتتارعا تاپسىرىس بەرۋگە بولاتىن «ەلەكتروندى دۇكەن» تەحنولوگياسى ەنگىزىلىپ جاتىر.
تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە ەنگىزىلگەن ەندى ءبىر جاڭاشىلدىق – سوتتالۋشىلاردىڭ تۋعان-تۋىستارىمەن بەينەبايلانىس ارقىلى حابارلاسا الۋ قۇقىعى. بۇل جاڭاشىلدىق اسىرەسە كارانتين كەزىندە جوعارى باعالانعان كورىنەدى. كارانتين كۇشەيگەن كەزدە كەزدەسۋ تۇرىندەگى بەينەبايلانىستىڭ سانى 33 مىڭعا جەتىپتى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆتىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە بەينەبايلانىس جانە تەلەفونمەن حابارلاسۋ تۇرىندەگى كەزدەسۋلەردىڭ سانى ۇلعايتىلىپ وتىر.
– قىزمەتتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدىڭ قادامنىڭ ءبىرى – قوعامدىق باقىلاۋ كوميسسيالارىمەن, ۇلتتىق تاۋەلسىز پەنيتەنتسيارلىق مەحانيزممەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ. ولاردىڭ قۇرامىنا قوعام وكىلدەرى, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر, زاڭگەرلەر, قۇقىق قورعاۋشى دارىگەرلەر بار. اتالعان كوميسسيا مۇشەلەرى قىزمەت بارىسىندا تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە 500-گە جۋىق رەت قاتىنادى. ولار جازاسىن وتەپ جاتقان سوتتالۋشىلاردىڭ جاعدايىن باقىلاپ, اڭگىمەلەسۋ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. مۇنداي ازاماتتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ ارقىلى عانا ءبىز سوتتالۋشىلاردىڭ قۇقىعىن بۇزۋعا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن جاعدايلاردى تۇبەگەيلى جويا الامىز دەپ ويلايمىن», دەيدى كوميتەت توراعاسى.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدە پروباتسيا قىزمەتى دە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل قىزمەت باس بوستاندىعىنان ايىرماي جازاسىن وتەپ جاتقان تۇلعالاردى قاداعالايدى. سونداي-اق ولاردىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق كومەك الۋىنا قول ۇشىن سوزادى. بۇل رەتتە بەيالەۋمەتتەندىرۋ قىزمەتى دە اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. 2017 جىلى ەلىمىز ورتالىق ازيا ايماعىندا العاشقى بولىپ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە الەۋمەتتىك بەيىمدەۋدىڭ كەشەندى ستراتەگياسىن بەكىتكەن بولاتىن.
– ءبىز ءۇشىن ءار سوتتالۋشى بوستاندىققا الەۋمەتتىك تۇرعىدا بەيىمدەلىپ بارىپ شىققانى ماڭىزدى. ونىڭ تاعى دا قىلمىس جاساۋعا سەبەبى بولماۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا الەۋمەتتىك بايلانىستاردى قالپىنا كەلتىرۋ, تۇرمىستىق, باسپانالىق ماسەلەلەردى شەشۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, قۇقىقتىق سۇراقتار بويىنشا, مەديتسينالىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ جولعا قويىلۋدا. سونىمەن قاتار ءبىز سوتتالۋشىنى ەركىن ومىرگە بەيىمدەۋدى جازانى وتەپ جۇرگەن كەزىنەن باستاپ قولعا الامىز. جالپى ورتا ءبىلىم مەن كاسىپتىك ءبىلىمدى يگەرۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان, – دەيدى ج.ەشماعامبەتوۆ. وسىلايشا, بۇگىندە ەلىمىزدەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جىلىنا 2 مىڭعا جۋىق ادام وقىتىلاتىن 50 جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبى بار كورىنەدى. ال كاسىبي ماماندىقتى جىلىنا 3 مىڭعا جۋىق سوتتالۋشى يگەردى.
تۇزەتۋ مەكەمەلەرىن جاڭعىرتۋ ىسىندەگى ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى – مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ. ياعني ەلىمىزدە 2 سوماتيكالىق, 1 پسيحياتريالىق جانە 3 تۋبەركۋلەزگە قارسى اۋرۋحانا جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىمەن قاتار 57 مەديتسينالىق بولىمشە, 15 مەديتسينالىق پۋنكت بار. سوتتالۋشىلار اۋماقتىق مەديتسينالىق ۇيىمداردا تىركەۋدە تۇر. بارلىق سوتتالۋشى العاش كەلگەندە باستاپقى تەكسەرۋدەن وتەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا ازاماتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىنىڭ ماماندارى دا شاقىرىلادى. سوتتالۋشىنىڭ سوزىلمالى اۋرۋى بولعان جاعدايدا تىركەۋگە الىنىپ, تەكسەرۋدەن وتەدى. ءتيىستى كەڭەس بەرىلىپ, ەم قابىلدايدى. جىل سايىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ماماندارىنىڭ, جىلجىمالى دياگنوستيكالىق كەشەندەردىڭ كومەگىمەن پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ تۇرادى. وسى جىلدىڭ وزىندە 2 مىڭنان استام اۋرۋ ادامعا كونسۋلتاتسيالىق-دياگنوستيكالىق كەڭەس بەرىلىپ, 120-دان استام وتا جاسالىپتى.
مۇنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە تۋبەركۋلەزبەن كۇرەستىڭ تۇراقتى تەندەنتسياسى بايقالادى. كەيىنگى جىلداردا مۇنداي دياگنوز قويىلعان اۋرۋلار سانى 5 ەسە تومەندەسە, ونىڭ قۇربانى بولعانداردىڭ سانى 8 ەسە تومەندەپتى. ال اۋرۋلاردىڭ جالپى سانى 4 ەسە ازايعانى بايقالادى.
– قازىرگى ۋاقىتتا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتاردىڭ ەسكىرۋى سىندى پروبلەمانىڭ بار ەكەندىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ونىڭ سەبەبى دە بەلگىلى – تومەن جالاقى مەن تۇرعىن ءۇي جاعدايىنىڭ بولماۋى. بۇل ماسەلە مۇددەلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ پىسىقتالدى جانە الداعى جىلدىڭ باسىندا وسى ماسەلە شەشىلەتىن بولادى. ال مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار وسىدان 7-8 جىل بۇرىن ساتىپ الىنعان ەدى. مەديتسينا ءبىر ورىندا تۇرمايدى عوي. قازىرگى جابدىقتار تەحنيكالىق تۇرعىدا ەسكىردى. تيىسىنشە, جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ قوسىمشا قاراجاتىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتىر. سەبەبى كوپ جاعدايدا جازاسىن وتەپ جاتقان تۇلعالار سول وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى سانالادى, – دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى.