الەمگە ءادىل تورەلىك قاجەت

ونىڭ جۇمىسىنا ءۇندىستان, قى­تاي, قىرعىزستان, پاكىستان, رەسەي, تاجىك­ستان جانە وزبەكستان جوعارعى سوت ورگان­دارىنىڭ توراعالارى قاتىستى. شىۇ باس حاتشىسى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جونىندەگى ۇيلەس­تىرۋشىسى جانە موڭ­عوليا, اۋعانستان جانە بەلارۋس سەكىلدى باقىلاۋشى ەلدەردىڭ وكىل­دەرى مەيمان رەتىندە قاتىستى.

قازاقستان جوعارعى سوتىنىڭ تور­اعاسى جاقىپ اسانوۆ فورۋم جۇمىسىن اشىپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى. بۇدان سوڭ قىتاي جوعارعى سوتىنىڭ تور­اعاسى تسيان چجوۋ, قىرعىزستان جوعار­عى سوتىنىڭ توراعاسى گۇلبارا قاليەۆا, رەسەي جوعارعى سوتىنىڭ تور­اعاسى ۆياچەسلاۆ لەبەدەۆ, وزبەكستان جوعار­عى سوتىنىڭ توراعاسى كوزيمدجان كامي­لوۆ جانە بەلارۋس جوعارعى سوتىنىڭ  توراعاسى ۆالەنتين سۋكالو, تاجىكستان جوعارعى سوتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لۋتفۋللوزودا شاۆكات, ءۇندىستان جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى لاليت ۋداي جانە پاكىستان جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى احتار مۋنيب كىرىسپە ءسوز سويلەدى.

XV كەڭەستىڭ كۇن تارتىبىنە سايكەس, سپيكەرلەر سوت جۇيەسى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعادى. ماسەلەن, قازاقستان جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى اسلان تۇكيەۆ سوت جۇكتەمەسى مەن سوت تورەلىگىنە قول جەت­كىزۋ باعىتىندا قابىلدانعان شارالار قاتارىن­دا سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە جانە بورىشكەردى ىزدەستىرۋگە قاتىستى سانكتسيالاردىڭ باسقا ۆەدومستۆو­لارعا بەرىلۋىن, بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋ, ەڭبەك داۋلارىن رەتتەۋ تەتىكتەرىن اتاپ ءوتتى. داۋدى سوتقا دەيىن نەمەسە ودان تىس رەتتەۋ اياسى كەڭەيتىلدى. سوتتار قىلمىس­تىق ىستەر ماتەريالدارىنا جانە ايىپتاۋ دالەلدەرىنە (تەرگەۋ سانكتسياسىنان باس تارتۋ كورسەتكىشىنىڭ 2015 جىلعى 6%-دان 2019 جىلى 25%-عا دەيىن ءوسۋى) تالاپ قويا باستادى. كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى پروكۋراتۋرانى سوت پەرسپەكتيۆاسى تۇرعىسىنان ىستەردى مۇقيات تالداۋعا ىنتالاندىردى.

ا.تۇكيەۆ زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ىستەر مەن ماتەريالدار ءتۇسىمىنىڭ ءوسۋىن قىسقارتقانىن اتاپ ءوتتى (2019 جىلى – 3,3 ملن, بۇل 2018 جىلعا قاراعاندا 25%-عا از, وسى جىلعى بولجام – 1 ملن 400 مىڭ). سۋديالار كورپۋسىنان نەعۇرلىم بىلىكتى جانە جاۋاپتى سۋديالاردىڭ كەتۋ ءۇردىسى توقتادى. سۋديا بولعىسى كەلەتىندەردىڭ سانى ەداۋىر ارتتى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى نايل احمەتزاكيروۆ پاندەميا جاعدايىندا سوتتاردى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ  فورماتىنا تولىعىمەن كوشىرۋ شارالارى تۋرالى ايتتى. بۇل شارالار سوتتاردى تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۆيرتۋالدى كەڭسە ينتەرنەت بايلانىسى بار الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن قاراپايىم سمارتفوننان QR-كود ارقىلى قۇجاتقا قول قويىپ, قازاقستاندىق سوتقا جۇگىنۋگە مۇمكىندىك بەردى.  مۇنى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سەر­ۆەر­لىك قۋات پەن دەرەكتەردى ەلەكتروندى ساقتاۋ كولەمى 10 ەسە ۇلعايتىلدى.

بۇگىندە سوت زالدارىندا سۋديا مەن حاتشى عانا وتىرادى. پروكۋرور, ادۆوكات, تالاپكەر, جاۋاپكەر جانە باق وكىلدەرى بەينەبايلانىس (بكب) ارقىلى قاتى­سۋدا. ينۆەستورلار مەن شەتەلدە جۇر­گەن ازاماتتاردىڭ ءبىزدىڭ سوتتارمەن كوم­مۋنيكاتسيالىق بايلانىس ورنا­تۋى قيىندىق تۋعىزعان جوق. پاندەميا باس­تالعالى بەرى 20-دان استام ەلدىڭ وكىلدەرى پروتسەستەرگە ونلاين رەجىمدە قوسىلدى.  ء«بىز كۇن سايىن پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردى انىقتاۋ جانە بايلانىستىڭ ءتۇرلى اقاۋ­لارىنان باستاپ, ينتەرنەت ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا دەيىنگى  قيىندىقتارعا كەزدەسەمىز. الايدا ءدال وسى IT-شەشىمدەر پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن سوت تورەلىگىنە قول جەتىمدىلىك ارا­سىن­داعى تەڭگەرىمدى تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى سپيكەر.

جوعارعى سوت دەپارتامەنتى باسشى­سى­نىڭ ورىنباسارى ەلدوس جۇماقسانوۆ سوت اقپاراتىن دۇرىس بەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن, سونداي-اق قاتە اقپاراتتى باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراتۋ قاۋپىن اتاپ ءوتتى. ول سۋديالاردىڭ سوت ءىسىن جۇرگىزۋى مەن قۇقىق قولدانۋ قاعيداتتارىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى تۋرالى ايتىپ بەردى.

ە.جۇماقسانوۆ كەيبىرەۋلەردىڭ ءوز-وزىنە PR جاساۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە سوتتىڭ ابىرويىن ءتۇسىرۋ ماقساتىندا ادەيى دۇرلىكتىرۋ ءۇردىسى – سوت تورەلىگىن جانجالعا اينالدىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. ول مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سۋديالار سەزىندەگى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاريالىلىعى مەن اشىقتىعىن سوتقا قىسىم جاساۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولمايدى. سوتقا قىسىم جاساۋ فاكتىلەرى ءۇشىن زاڭ بويىنشا جاۋاپ بەرۋ كەرەك», دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىردى.

بۇدان سوڭ ءۇندىستان جوعارعى سوتى­نىڭ سۋ­ديالارى لاۆۋ ناگەرشۆارا مەن ۆەن­كا­تارا­مان راماسۋبرامانيان كونستيتۋ­تسيا­لىق قۇندىلىقتار مەن ادام قۇقىقتارىن ىل­گە­­رىلەتۋدەگى سوتتاردىڭ ءرولى تۋرالى ايتتى.

قىتاي جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى تس.چجوۋ جانە ورىنباسارى ۆ.يان سوتتاردىڭ COVID-19-دىڭ الدىن الۋداعى, احۋالدى باقىلاۋداعى جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالانى دامىتۋداعى ءرولى, سونداي-اق كوممەرتسيالىق داۋلاردى شەشۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ايتتى. قىرعىزستان سۋديالارى چ.دوسمامبەتوۆا, و.سارىباەۆ جانە م.تاگاەۆ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى اۆتوماتتاندىرۋ جانە پاندەميا مەن داعدارىس كەزىندەگى سوتتاردىڭ جۇمىسى تۋرالى ءسوز سويلەدى. پاكىستان جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى م.احتار ءوزىنىڭ بايانداماسىن «پاكىستان, پاندەميا, زاڭ» دەپ اتادى. رەسەي فەدەراتسياسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ۆ.لەبەدەۆ سوتتار جۇمىسىن پاندەميا جاعدايىنا بەيىمدەۋدىڭ رەسەيلىك تاجىريبەسىنە, قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ جانە ونى قولدانۋ شارالارىنا نازار اۋداردى. تاجىكستان جوعارعى سوتىنىڭ سۋديالارى ت.كوديرزودا مەن س.حاكيمزودا كوشى-قون قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جانە اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ ىستەرىن قاراۋ تۋرالى ايتتى.

وزبەكستان جوعارعى سوتىنىڭ سۋديالارى ن.بوبوحونوۆا, ف.تۇرسىنوۆ پەن ن.حۋدوياروۆ ىستەردى الدىن الا تىڭ­داۋ, اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋ جانە ينۆەس­تورلاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددە­لەرىن قورعاۋ تۋرالى ايتتى. ەقىۇ-نىڭ ارنايى وكىلى ۆ.ريچي قوعامدىق قاۋىپ­سىز­دىكتى كۇشەيتۋ تۋرالى ايتا كەلە, فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن ادام ساۋداسى پروبلەماسىنا اۋداردى.

وسىلايشا XV كەڭەس سوڭىندا دەلەگاتتار ءوزارا پىكىر الماسىپ, بىرلەسكەن مالىمدەمەنى قابىلداۋ راسىمىنە قاتىستى.