«ۇلتتىق پاركتىڭ باستى پروبلەماسى – قوقىس»

– ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركى­نىڭ باسقا تابيعي نىسانداردان ەرەك­شەلىگى قانداي؟

– مەن بىرىنشىدەن ەلىمىزدەگى ەڭ ادەمى تاۋلار ىلە-الاتاۋ ۇلت­تىق پاركى اۋماعىندا ەكەنىن ماق­تانىشپەن ايتقىم كەلەدى. وندا وسەتىن جاسىل شالعىندار, جوتالاردىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى ۇلتتىق پارك سۇلۋلىعىن اشا تۇسەدى. تۋريستەر كوپ باراتىن ءمولدىر بۇلاق باستاۋلارى, سانسىز سارقىرامالار, جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تابيعي ەسكەرتكىشتەر ءوز ال­دىنا. سونىڭ ءبىرى – ايگىلى شىنتۇرگەن مۇك باسقان شىرشالارى. وعان 1968 جىلى «تابيعات ەسكەرتكىشى» مارتەبەسى بەرىلىپ, قامقورلىققا الىندى. 900 گەكتار اۋماقتا شىر­شالاردىڭ ۇستىندە مۇك ءوسىپ تۇرعانىن باسقا ەش جەردەن كور­مەيسىز. سول شىرشالار جاي­قالعان تۇرگەن شاتقالىنىڭ جار­تاستارىندا مۇز ءداۋىرىنىڭ ىز­دەرى قالعان, قىرتىستارىندا ەكى-ءۇش قاباتتىق ماڭگىلىك مۇز قال­دىقتارى بار. جالپى, ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىندە 12 شاتقال بار بولسا, تۋريستەر كوبىنە ۇلكەن ال­ماتى, بۋتاكوۆ, تۇرگەن, ەسىك شات­قالدارىنا بارادى. قازىر قالىڭ ءنوپىر قاسكەلەڭ, اقساي, قوتىربۇلاق شاتقالدارىنا دا اعىلا باستادى. ال ايۋساي شات­قالىنا جازدا دا, قىستا دا كەلەدى. سەبەبى جاياۋ ءجۇرۋ سوقپاقتارىن قاتتى قار باسپايدى. جازدا ادامدار مۇندا سەيىل جاساپ, سەرۋەن قۇرسا, قىستىگۇنى شانامەن سىر­عاناپ جاتادى. ىلە-الاتاۋ فلوراعا دا, فاۋناعا دا باي. پارك اۋماعىندا مارال, ەلىك, قابان, مىسىق, قىزىل كىتاپقا ەنگەن تيان-شان قوڭىر ايۋى, قار بارىسى مەكەن ەتەدى. وسىمدىكتەردىڭ 1500 ءتۇرى بار.

– قازىر ايۋساي شاتقالىندا قار­قىندى قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. وسىعان قاتىستى ءبى­راز شۋ دا بولعانىنان حا­بار­­­دارمىز. ينۆەستورلار قان­داي نەگىزدە ينفراقۇرىلىم تۇر­عىزۋدا؟

– اتالعان شاتقالدان ۇكىمەت­تىڭ جەر ۋچاسكەلەرىن ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرۋ تۋرالى قاۋ­لىسىنا سايكەس ۋچاسكە الىندى. «تۋرانگا گرۋپپ» جشس جالپى اۋماعى 37 گەكتاردى قۇرايتىن (ۇلت­تىق پارك تەرريتورياسى 199 مىڭ گەكتار) 34 ۋچاسكەدە جۇمىس جۇرگىزەدى. ونىڭ 20-سىندا تەك الەۋمەتتىك نىساندار بولادى. كورۋ الاڭدارىن, كوپىرلەردى, قوسىمشا اۆتوتۇراقتاردى ۇلتتىق پارككە كومەك رەتىندە تەگىن جاساپ بەرەدى. 300 شارشى شاقىرىم اۋماق­قا ۆيزيت-ورتالىق سالىنۋدا. 2023 جىلعا دەيىن 5 شاتقالدا 7 ۆيزيت-ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان. 10 گلەمپينگ, 1 كەمپينگ, 1 كاراۆانينگ بولادى. ءبىر ەتنو­اۋى­ل تۇرعىزىلادى. قازىر قولدانىستاعى 155 شاقىرىم سوقپاق جول رەتتەلىپ, جاڭا جاياۋ جانە ۆەلوسيپەدكە ارنالعان مارشرۋتتار اشىلادى. مەنىڭشە, اتال­عانداردىڭ ءبارى بۇگىنگى تاڭ­دا تۋريستەر ءۇشىن اسا قاجەتتى دۇ­نيەلەر. مىسالى, تۋريست پاركتى ارالاماس بۇرىن ونىڭ تابيعاتى, شات­قالدارى, اراقاشىقتىقتار جايلى, باستىسى اۋماقتا ءجۇرۋ ەرەجەلەرى تۋرالى تولىق اقپارات الۋى ءتيىس. مىنە, وسى قىزمەتتى ۆي­زيت-ورتالىق اتقارادى.

– قازىر قانداي جۇمىستار تولىق اياقتالدى؟

– ۆيزيت-ورتالىقتىڭ قاڭقاسى دايى­ن. جەلتوقسانعا دەيىن تولىق بىتۋگە ءتيىس. قوسىمشا اجەتحانالار تۇرعىزىلدى. ينۆەستور جۇمىستى ۇلتتىق پاركتە ەكو­تۋريزمدى دامىتۋ جونىندەگى تۇجىرىم­دامانىڭ اياسىندا عانا جاسايدى. تۇجى­رىم­داماداعى قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن سالماقتىڭ ارتىپ كەتپەۋى ءۇشىن قويىلعان تالاپتاردى ارنايى قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەس باقىلايدى. قوعامدىق كەڭەس ەكو­تۋريزمگە, جەر ۋچاسكەلەرىن پاي­دالانۋعا بەرۋگە قاتىستى جۇمىس­تاردىڭ بارىنە ارالاسادى. ين­ۆەستور سونىڭ الدىندا ەسەپ بەرىپ وتى­رادى. ەگەر ءوز مىندەتتەرىن ورىن­داماسا, كەلىسىمشارت زاڭ­عا سايكەس بىرجاقتى نەگىزدە بۇزى­لادى.

– ايۋساي شاتقالىنداعى ينۆەستور جابايى تابيعاتتا سەرۋەندەۋ مەكتەبىن اشىپ جاتقانىن ەستىدىك. ونىڭ پارككە پايداسى قانداي بولادى؟

– ينۆەستور ءۇشىن باستى ماق­سات – تۋريس­تەر اعىنىنان اقشا تا­بۋدان بۇرىن, سول كەلۋشىلەردى تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋعا ۇيرەتۋ. ادامدار ساناسىنا تابيعاتتا سە­رۋەن­دەۋدىڭ ەرەجەلەرىن سىڭىر­مەسە تۋريزم يندۋسترياسىنا كەلەر زيان جەتەرلىك. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, تۋريستەر ءالى كۇنگە دەيىن اينالاعا قوقىس تاستاپ, ورىنسىز جەردە وت جاعادى. ساياحاتتىڭ راحاتى كاۋاپ ءپىسىرۋ دەپ ويلايتىندار كوپ. ال ەكوتۋريزم يدەياسى – دەنساۋلىق ءۇشىن شاتقال سوقپاقتارىمەن نە­عۇرلىم كوبىرەك جاياۋ ءجۇرۋ, وسىمدىكتەردى تانۋ, قۇستاردىڭ ساي­راعان ۇنىنەن, سار­قىراما داۋسىنان, تاۋلاردىڭ سۇلۋ كورىنىسىنەن ءلاززات الۋ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا – تابيعاتپەن تىلدەسۋ. سانامىزدا وسى مادەنيەت, ءبىلىم قالىپتاسسا, بالالارىمىزدى الىپ شىققاندا دا ولارعا وسىمدىك پەن جانۋارلار الەمى تۋرالى اقپارات بە­رىپ, ءبىر اعاشتى كەسىپ تاستاۋعا ون-اق مينۋت, ال قايتا وسىرۋگە ون­داعان جىل كەرەكتىگىن تۇسىندىرە الامىز. مىنە, جۇمىستى وسىنداي ءتارتىپ پەن ساۋاتتان باستاۋ ءۇشىن «تۋران­گا گرۋپپ» كومپانياسى «تامىر» دەپ اتالاتىن مەكتەپپەن قوسىلىپ, اشىق اسپان استىنداعى ساباقتاردى باستاپ كەتتى. تاۋعا شىققاندا قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن كوپشىلىك بىلە بەر­مەي­دى. ءسويتىپ قاۋىپتى جاعدايعا ءجيى ۇشىرايدى. «تامىردىڭ» وقۋ باعدارلاماسىندا ول دا بار. سونىمەن بىرگە تامىرلىقتار ۇلتتىق پاركتىڭ ينسپەكتورلارىنا تۋريستەرمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ نەگىزدەرىن ۇيرەتۋدە.

– دەگەنمەن دە كەيىنگى جىل­دا­رى ازامات­تارىمىزدىڭ تابي­­عات­­قا دەگەن كوز­قاراسى وزگەردى عوي؟

– ءيا, ارينە. اسىرەسە پاندەميادان كەيىن ادامدار تازا اۋانىڭ قادىرىن تۇسىنە باستادى. كەز كەلگەن دارىگەرگە بارساڭ تابيعاتتا كوبىرەك سەرۋەندەۋگە كەڭەس بە­رە­دى. قالاداعى ساياباقتاردا, ءبىز­دىڭ ۇلتتىق پاركتە جۇرەتىن كىسى سانى كوبەيدى. دەگەنمەن دە قو­قىس ءالى كۇنگە ۇلتتىق پاركتىڭ ءنو­مىرى ءبىرىنشى پروبلەماسى دەسەك بولادى. سوندىقتان باقىلاۋ-وت­كىزۋ پۋنكتىندە كەلۋشىلەردىڭ قول­دا­رىنا سوڭدارىندا سوراقىلىق ىزدەرى قالماسىن دەپ قوقىس پاكەتىن ۇس­تاتىپ جىبەرۋدى تاجىريبەگە ەن­گىزگەنبىز. ءتىپتى, كىشكەنتاي با­لالارىنىڭ اتىن جازىپ, ارنايى ليس­توۆكالاردى دا بەرەتىنبىز. بىراق ادامدار ءبىز تەگىن بەرگەن پا­كەتتى پاركتە پايدالانباي, كەيىن ءوز قاجەتىنە جاراتۋ ءۇشىن الىپ كەتىپ جاتتى. ەندى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مي­نيسترلىگى تاپسىرماسى بويىنشا پارك اۋماعىنداعى ادامدار كوپ جينالاتىن جەرلەرگە قوقىس الاڭدارىن قويىپ, كرەاتيۆتى يدەيا ويلاپ تاپتىق. مىسالى, ايۋساي شاتقالىندا ەكى قونجىعىن ەرتكەن ايۋدىڭ ءمۇسىنى بار. اڭىز بويىنشا ءبىر قونجىق قۇرعاق قوقىستى, ەكىنشىسى دىمقىل قوقىستى جي­ناعان. جاس جەتكىنشىكتەرگە وسى ءادىس تۇسىنىكتىرەك. بىزدەگى قو­قىس الاڭىنداعى ەكى كونتەينەر قۇرعاق قالدىققا, ۇشەۋى دىم­قىل قالدىققا ارنالعان. پارك اۋماعىندا بارلىعى وسىنداي 31 الاڭ بولادى. وسىلايشا, تۋريستەردى قالايدا قوقىستى جۇرگەن جەردە تاستاپ كەتپەي, سول كونتەينەرگە اكەلىپ سالۋعا ۇيرەت­كىمىز كەلەدى. ءسىز دە قالاداعى پاتە­رىڭىزدەن قالدىقتى ەسىكتىڭ اۋزىنا ەمەس, ارنايى ورىنعا اپارىپ لاقتىراسىز عوي. مۇندا دا سونداي ادەت قالىپتاستىرۋ كەرەك.

– تۋريستەرگە ينسپەكتورلار دا ەرە­جەنى ارقاشان ءتۇسىندىرىپ وتىراتىن شىعار؟

– بۇگىندە 320 ورمانشى-ينسپەكتوردىڭ ارقايسىسىنا 2000 گەكتار شاماسىنداعى اۋماق بولىنگەن. ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – سول تەرريتوريانى ارالاپ, ورت­تەن, براكونەردەن قورعاۋ. كەي ينس­پەكتورلاردىڭ قارايتىن اۋما­عىنا تۋريستىك قىزمەت جۇزەگە اسىرىلاتىن جەرلەر دە كىرەدى. سون­دىقتان ينسپەكتور ورمان ىشىندەگى براكونەردى دە باقى­لاپ, شاتقالداعى تۋريستكە دە قاراپ ءجۇرۋى ءتيىس. بارىنە بىردەي في­زيكالىق تۇرعىدان ۇلگەرمەي جا­تاتىنى راس. سول سەبەپتى ءبىز قازىر پاركىمىزدە كەلۋ­شىلەردى با­قىلايتىن رەيندجەرلەر شتا­تىن قۇرماقپىز. ولار, ارينە, ايىپ­پۇل سالىپ قورقىتۋمەن ەمەس, ەرەجەنى تۇسىندىرۋمەن, ەكولوگيالىق اعار­تۋشىلىق جۇمىسپەن اينا­لىسادى. تۋريستەر سانى كو­بەيىپ جاتقان ۋاقىتتا مۇنداي قىزمەتكەر بىزگە اۋاداي قاجەت دەر ەدىم. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ينسپەكتوردىڭ نەگىزگى جۇمىسى – ورمان قورعاۋ. جاۋاپكەرشىلىك وتە جوعارى. ول تۋريس­تەرمەن ءجۇرىپ, ەرتەڭ باس­قا جەردەن ورتكە نەمەسە برا­كونەرلىك ارەكەتكە جول بەرىپ قويۋىنا بولمايدى. بۇگىندە رەيندجەرلەرگە ارنايى قىزمەتتىك كيىم, قۇقىقتىق ەرەجە دايىندالۋدا. جىل سوڭىنا دەيىن ول جايىندا قوسىمشا اقپارات بەرەمىز.

– ۇلتتىق پاركتە اجەتحانا دا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان پروبلەمانىڭ ءبىرى عوي؟

– ءيا. سەبەبى كاناليزاتسيا تەك الما-اراساندا عانا بار. ءتىپتى, «سەپتيك» قازىپ, كەيىن قالدىقتى الىپ كەتەتىندەي ەتىپ جاساساق تا, تاۋلى, بيىك جەرگە ارنايى تەحنيكا ارقاشان كوتەرىلە بەرمەيدى. دەگەنمەن ءبىز قول قۋسىرىپ وتىرعان جوقپىز. جىل سوڭىنا دەيىن 3-4 ءمودۋلدى اجەتحانا ورناتپاقپىز. ارقايسىندا ايەل­دەرگە, ەرلەرگە جانە مۇگەدەكتەرگە ارنالعان كابينالار بولادى. 500 ليترلىك قۇتىداعى سۋ كۇن باتا­رەيالارى ارقىلى جىلىتىلادى. ال قالدىقتى بولەك پولي­گوندارعا شىعارامىز. ۋاقىت وتە بيولوگيالىق وڭدەۋ تەحنولوگياسىمەن ونى قايتا پايدالانۋ ماسەلەسىن دە قاراماقپىز.

– ءسىز بىرنەشە جىلدان بەرى وسى سالادا جۇمىس ىستەيسىز. برا­كونەرلىك ارە­كەتتەرگە تولىق توس­قاۋىل قويدىق دەپ ايتا الا­سىز با؟

– مۇلدەم جويىلدى دەي المايمىز. سەبەبى ۇلتتىق پارك اۋما­عىندا جەكەمەنشىك ساياجاي­لار بار. سول ساياجايلارداعى ادام­داردان اڭشى مىلتىعىن تاباتىن فاكتىلەر كەزدەسەدى. بىراق جانۋارلاردى جاپپاي جويۋ, قى­زىل كىتاپتاعى اڭداردى اتۋ جاع­دايلارى وتە سيرەك. زاڭ دا قاتايدى, كوبى اياق تارتادى. ال ءورت ءجيى بولىپ تۇرادى. وعان دا تۋ­ريستەردىڭ مۇقياتسىزدىعى, كاۋاپ ءپىسىرۋ ءۇشىن وت جاعىپ, وشىر­مەي كەتۋى اسەر ەتەدى. برا­نونەرلىكتەن جانۋار زارداپ شەكسە, ورتتەن وسىمدىكتەر, اعاشتار جويىلادى. قالپىنا كەلتىرۋگە كوپ ۋاقىت كەرەك.

– ىلە-الاتاۋعا كەلۋشىلەر سانى كەيىن­­­گى جىلدارى قان­شا­لىقتى كوبەيدى؟

– 2018 جىلى بىزگە 250 مىڭ تۋريست كەلسە, 2019 جىلى 300 مىڭعا ۇلعايدى. بيىل كارانتينگە بايلانىستى ازايىپ قالدى. وسى قاراشا ايىنا دەيىن شامامەن 150 مىڭ ادام كىردى. دەگەنمەن جىل وتكەن سايىن كوبەيە بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇعان دەيىن ايتقانىمىزداي, ادامدار پاندەميادان كەيىن دەن­ساۋلىقتىڭ, تابيعاتتىڭ قادىرىن شىن تۇسىنە باستادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.