الەمگە ايگىلى ءالي

كاسىپقوي بوكسقا كاسسيۋس كەزدەيسوق كەلگەن جوق. ونىڭ الدىندا ول اۋەسقويلار اراسىنداعى ءتۇرلى جارىستا الدىنا جان سالماي, اقش-تىڭ ساقا سپورتشىلارىنىڭ تالايىن تەگىستەي سابادى. سونىڭ ارقاسىندا 1960 جىلى ريمدە الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا ەل نامىسىن قورعاۋ قۇرمەتىنە يە بولدى. 81 كيلو سالماق دارەجەسىندە ونەر كورسەتكەن 18 جاسار كلەي اپەننين تۇبەگىندە ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. ول وزىنەن الدەقايدا ەرەسەك, تاجىريبەلى, اتاقتى ءارى قارۋلى قارسىلاستارىنىڭ بارلىعىن جولىنان ىعىستىرىپ, باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى.  ماسەلەن, شيرەك فينالدا كاسسيۋس وزىنەن 10 جاس ۇلكەن كسرو وكىلى, مەلبۋرن وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى, ەۋروپانىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى گەننادي شاتكوۆتى شاڭ قاپتىردى. جارتىلاي فينالدا اۋستراليانىڭ الىبى توني مەديگانى سوققىعا شىقسا, اقتىق سىندا پولشانىڭ ماقتانىشى, مەلبۋرن وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, ەۋروپانىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى, 26 جاستاعى زبيگنەۆ پەتشيكوۆسكيدىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى.

يتاليا ساپارىنان ولجالى ورالعان كلەي كاسiپقوي رينگتە ونەر كورسەتۋگە بەل بۋدى. دەسەك تە كاسiپقوي بوكستىڭ ءوز زاڭى بار. وليمپيادا چەمپيونى بولساڭ دا, ءبارiن باسىنان باستاۋعا تيiسسiڭ. ءوز-ءوزiڭدi مويىنداتۋ ءۇشiن بىرەر جىل تەر توگۋگە تۋرا كەلەدi. بىراق كاسسيۋستى بۇل جاعداي قاناعاتتاندىرمادى. ونىڭ تابيعاتى وزگەشە. جاس ورەن ۇنەمى كوش باسىندا ءجۇرۋدi, ەڭ بيiك تۇعىردا مارقايىپ تۇرعاندى عانا قالايتىن. كاسسيۋس «بەرسەڭ قولىڭنان, بەرمەسەڭ جولىڭنان» دەپ, بوساعادان اتتاعان بەتتە بىردەن تورگە ۇمىتىلاتىنداردىڭ قاتارىنان ەدi. سوندىقتان كاسسيۋس وزگە جولدى تاڭدادى. تەلەديدار مەن ءباسپاسوز بەتتەرiندە ول ءوز-ءوزiن ماقتاۋدان ەش جالىقپادى. اتاقتارى دارداي بوكسشىلارعا كيلىكتى. وزگەلەردى ايتپاعاندا, الەم چەمپيونى سونني ليستوننىڭ ءوزىن جەردەن الىپ, جەرگە سالدى.

ءدۇيىم جۇرت اۋەلدە وعان كۇلە قارادى. ويتكەنi كاسiپقوي بوكستىڭ تاريحىندا ونداي كەۋدەمسوق ماقتانشاقتاردىڭ تالايى بولعان. اقىرىندا سوزدەرى مەن ىستەرى ءبىر-بىرىنە قابىسپاي, ولاردىڭ كوبى قالىڭ توپتىڭ اراسىندا قالىپ قويعان. بىراق بۇل اڭگىمەنىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىزگە ەش قاتىسى جوق. كاسسيۋس ءوز دەگەنiنە جەتتi. 1962 جىلدىڭ قاراشا ايىندا اتىشۋلى بوكسشىلاردىڭ بiرi ارچي ءمۋرچيدى ءتورتىنشى راۋندتا تالدىرعاننان كەيىن بەدەلى تىپتەن شارىقتادى. سول ساتتە ۇلكەن رينگكە كەرەمەت بiر «قۇبىلىستىڭ» كەلگەنى جايىندا اڭگىمەلەر ايتىلا باستادى. راسىندا دا, شارشى الاڭدا «كوبەلەكتەي قالىقتاپ, اراداي شاعاتىن» كاسسيۋس كلەيدىڭ ونەرى كەرەمەت اسەر قالدىردى.

كاسسيۋستىڭ ونەرiنە ءتانتi بولعان ماماندار ونىڭ مىقتىلىعىن مويىندادى. اقش-تىڭ بىرقاتار ءىرى قالاسىندا وتكەن باسەكەلەردiڭ بارلىعىندا جاس ورەننiڭ مەرەيi ۇستەم بولدى. سول جەڭىستەردەن كەيىن كاسسيۋس «ەندى تەك سونني ليستونمەن ايقاسامىن» دەپ قاسارىسىپ وتىرىپ الدى. تەلەديدار مەن گازەتتەر ارقىلى الەم چەمپيونىن بالاعاتتاپ, ار-نامىسىنا تيەتiن سوزدەر ايتتى.

تالاي مىقتىنى كوكالا قويداي عىپ ساباعان سونني اۋەلدە ماقتانشاق جiگiتتi اسا مەنسiنبەدi. پالە ىزدەپ, ارزان جول ارقىلى ابىرويلى بولۋدى اڭساپ جۇرگەن بiرەۋ بولار دەپ وي ءتۇيدi. ال كاسسيۋس ونىڭ قىر-سوڭىنان قالماي, كوپشiلiكتiڭ الدىندا كەكەتىپ, مۇقاتۋدى ادەتكە اينالدىردى. شىدامنىڭ دا شەگi بار عوي, اقىرى ليستون جاس بوكسشىمەن كەزدەسۋگە كەلiسiمiن بەردi. ماتچ مايامي-بيچتە وتەدi دەپ بەلگiلەندi. كەزدەسۋگە كوپشiلiكتiڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشiن ارنايى ساۋالداما جۇرگiزiلدi. سوندا بوكس تاقىرىبىنا قالام تارتاتىن 46 جۋرناليستiڭ 43-i ليستون جەڭەدi دەگەن پiكiر ايتتى. ال بۋكمەكەرلەر كەڭسەسىنە كەلىپ, باسكە اقشا تىككەن ادامدار الەم چەمپيونىنىڭ جەڭەتiنiنە ەش كۇمان كەلتiرمەدi.

كاسسيۋس قارسىلاسىنا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان شابۋىل جاساعىسى كەلدi مە, ايتەۋiر رينگكە شىققان بەتتە ليستوندى كەكەتiپ, كەمسiتiپ, تiپتەن ونى بەسىنشى راۋندتا نوكاۋتقا تۇسiرەمiن دەپ ساۋەگەيسiدى. سابىر ساقتاعان سونني «مىنا بالانىڭ اۋزى ءبىر جابىلمايدى ەكەن. دارiگەرلەر دايار بولىڭدار. جەكپە-جەك بارىسىندا جۇدىرىعىم ابايسىزدا ونىڭ اۋزىنا ءتيىپ كەتسە, الىپ شىعۋ وڭاي بولماس», دەپ ازىلمەن جاۋاپ قايتاردى.

جەكپە-جەك باستالعان تۇستا ليستون بiردەن شابۋىلعا كوشتi. كاسسيۋس سوننيدiڭ سولاقايىنان ساقتانىپ, اۋەلدە قاشقالاقتاۋمەن بولدى. ءتورتiنشi راۋندتا 32 جاستاعى چەمپيون شارشاي باستادى. تالايلاردى توقپاقتاعان تارلان بوكسشى وزiنەن 10 جاس كiشi قارسىلاسىنا سوققىسىن دارىتا الماي الەككە ءتۇستi. سول ءساتتi ۇتىمدى پايدالانعان كاسسيۋس سوننيدi بiراز ساباپ الدى. ال جەتiنشi راۋند باس­تالاتىنى جايىندا بەلگى بەرىلگەندە, ليستون ورتاعا شىعۋدان باس تارتتى. سەكۋندانتتارى ونىڭ جاراقات العانىن العا تارتتى. باسەكە وسىلاي اياقتالدى. ءسويتiپ, 22 جاستاعى كاسسيۋس كلەي 1964 جىلى WBA نۇسقاسى بويىنشا اسا اۋىر سالماقتا الەم چەمپيونى اتاندى. 

 جەڭگەن بەتتە ول «ەندi ماعان ەشكiم  قارسى تۇرا المايدى», دەپ ەسكi اۋەنiنە قايتا باستى. سونني ليستوندى ۇتقاننان كەيىن ەندi ەشكىم كاسسيۋستىڭ سوزiنە كۇماندانبايتىن بولدى. كەرىسiنشە, تانىمال بوكسشىلاردىڭ بارلىعى ودان قايمىعا باستادى. سول جەكپە-جەكتەن كەيiن كاسسيۋس كلەي كوپشىلىك الدىندا اتى-ءجونiن مۇحاممەد ءالي دەپ وزگەرتىپ, يسلام دiنiن قابىلداعانى جايىندا رەسمي تۇردە جاريا ەتتى. 

چەمپيون ءوزiنiڭ مىقتىلىعىن تۇپكi­لiكتi مويىنداتۋ ءۇشiن باسقا ۇمiتكەر­لەرمەن ايقاسۋدان باس تارتىپ, تەك سونني ليستونمەن جۇدىرىقتاساتىنىن مالىمدەدى.  ەكى بوكسشىنى قايتا جۇدىرىقتاستىرۋ ارقىلى مول ولجاعا باتۋدى كوزدەگەن WBس باسشىلىعى قارىمتا ماتچ ۇيىمداستىردى. 1965 جىلدىڭ 25 مامىرىندا ليۋيستوندا وتكەن سول جەكپە-جەك اسا ۇزاققا سوزىلمادى. ءبىرىنشى راۋندتا ءاليدىڭ سوققىسىنان كەيىن ليستون ەسىنەن تانعانداي كەيىپ تانىتىپ, قۇلاعان جەرىندە تۇرماي جاتىپ الدى.

داڭقى كوككە ورلەگەن مۇحاممەد ءالي باستى قارسىلاستارىنىڭ بارلىعىن وپ-وڭاي ۇتتى. 1960-1967 جىلدار ارالىعىندا ول 29 كەزدەسۋ وتكىزىپ, بارلىعىندا جەڭىسكە جەتتى. وزگەلەردى ايتپاعاندا, تىپتەن فلويد پاتتەرسون, زور فوللي, دجوردج چۋۆالو, گەنري كۋپەر, برايان لوندون سىندى مايتالمان بوكسشىلاردىڭ وزدەرi «كوبەلەكتەي قالىقتاپ, اراداي شاعاتىن» جiگiتكە جارىتىپ قارسىلىق كورسەتە المادى. ال 1968 جىلدىڭ 6 اقپانىندا حيۋستوندا ەرني تەررەلدى ۇتقان ءالي WBA نۇسقاسى بو­يىنشا الەم چەمپيونى اتاندى.  

بارلىق اتاق-داڭقتى يەلەنگەن تۇستا دا ءالي ەركە مiنەزiنەن ارىلعان جوق. قايدا جۇرسە دە, ول ءوزىن ەركىن ۇستايتىن. بيىك مىنبەرلەردەن ويىن ەش بۇكپەي ايتىپ, ءار كەز باتىل ازاماتتىق پوزيتسيا ۇستاندى. ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىككە قاسقايىپ قارسى تۇرىپ, كەدەيشىلىكپەن كۇرەستە ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى. بيلىك باسىنداعىلاردىڭ وكتەم ساياساتىن قاتاڭ سىنعا الدى. تiپتەن, 1967 جىلى اقش-تىڭ قارۋلى كۇشتەرi قاتارىنا شاقىرىلىپ, ازاماتتىق بورىشىن ۆەتنامدا وتەيتىنى جايىنداعى بۇيرىققا مۇحاممەدتىڭ پىسقىرىپ تا قاراماعانى بارشاعا ءمالىم. كوپشىلىك الدىندا ءسوز العان ول «مەن ەشۋاقىتتا ولىمنەن قورىققان ەمەسپىن. ءار كەز «ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن قاعيدانى ۇستانۋدامىن. بىراق ۆەتنام حالقىمەن مەن نە ءۇشىن سوعىسۋىم كەرەك؟ ومىردە ولاردان ەش قيانات كورگەن ەمەسپىن. ۆەتنامدىقتار مەنى ەشۋاقىتتا «نيگەر» دەپ قورلاعان جوق. ولاي بولسا, سول ەلدىڭ تۇرعىندارىن نە ءۇشىن ءولتىرۋىم كەرەك؟ ەگەر سوعىسقا بارۋدان باس تارتقانىم ءۇشىن سوتتايمىز دەسەڭىزدەر, مەن وعان دا دا­يىنمىن. ەش كىناسى جوق حالىقتىڭ قانىن توككەنشە, تۇرمەدە ولگەنىم جاقسى», دەپ اقتارىلا سويلەدى.

ءوزىنىڭ جوعارىداعى باتىل قادامىنىڭ ارقاسىندا ءاليدىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى بەدەلى كۇرت ارتقانىمەن, اقش بيلىگى ونىڭ بۇل ارەكەتىن كەشىرمەدى. ءوزىنىڭ حالىق اراسىنداعى زور بەدەلىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇحاممەد تۇرمەگە تۇس­كەن جوق. دەسەك تە بارلىق اتاق-داڭقى­نان ايىرىلىپ, بىرنەشە جىلعا بوكس­تان شەتتەتىلدى. ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوز­عالىپ, بىرنەشە مىڭ دوللار كولەمىندە ايىپپۇل تولەدى. بىراق بۇل جايسىز جاعداي ءاليدىڭ ساعىن سىندىرا العان جوق. باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا ول «جان-جاعى جىلتىراعان قايداعى بiر قايىس بەل­دiككە بولا كوڭiل كۇيىمدى ءتۇسiرiپ قايتە­مiن. الەمدە مەنەن مىقتى بوكسشى جوق ەكەنiنە سان ميلليون جانكۇيەر كۋا. ماعان حالىقتىڭ قوشەمەتىنەن ارتىق ەشنارسەنىڭ كەرەگى جوق», دەپ ءتىل قاتتى.  

ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ اقش-تىڭ جوعارعى سوتى اتاقتى بوكسشىعا راقىم­شى­لىق جاسادى. 1970 جىلدىڭ اياعىندا رينگكە قايتا ورالعان ءالي ءوزiنiڭ بابىندا ەكەنiن بايقاتتى. اينالدىرعان ءبىر جارىم اي ىشىندە ەكى قارسىلاسىن ۇرىپ جىقتى. بىراق كوپ ۇزاماي ءالي ءوزىنىڭ سپورتتىق عۇمىرىندا العاش رەت جەڭىلىس تاپتى. 1971 جىلدىڭ 8 ناۋرىزىندا نيۋ-يوركتە وتكەن كەزدەسۋدە ول دجو فرەزەردەن ۇپاي سانى­مەن ۇتىلدى. الايدا فرەزەردىڭ دە قۋا­نىشى ۇزاققا سوزىلمادى. 1973 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ول دجوردج فورمەنگە ەسە جىبەرىپ, التىن بەلبەۋىنەن ايىرىلدى.   

سپورتسۇيەر قاۋىم ەندi فورمەن مەن ءاليدiڭ جەكپە-جەگiن ىنتىعا كۇتتi. قوس مىقتى 1974 جىلدىڭ قازان ايىندا كون­گونىڭ استاناسى – كينشاسادا كەز­دەستى. افريكانىڭ اپتاپ ىستىعىنا ءالي بەيiم بولىپ شىقتى. سەگiزiنشi راۋندتا مۇحاممەد قارسىلاسىنىڭ يەگiن نىساناعا الدى. جۇدىرىقتىڭ باعىتىن بايقاي الماي قالعان فورمەن ەكi ادىم ارتقا شەگiندi دە, كەسiلگەن تەرەكتەي ەدەنگە سۇلاپ ءتۇستى. 

1975 جىلى مانيلادا ءالي مەن فرە­زەر­دiڭ قارىمتا ماتچى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل جەكپە-جەك 14 راۋندقا سوزىلدى. باسەكەنiڭ بەل ورتاسىنا دەيiن تiزگiن فرەزەردiڭ قولىندا بولدى. 33 جاس دەگەن وڭاي ما, تەز شارشاپ قالعان ءالي تەك قورعانۋدىڭ قامىن ويلادى. دجو باس-كوزسiز العا ۇمتىلۋمەن بولدى. نەبiر كەرەمەت سوققىلار اۋا قارماپ قالدى. ءوز مۇمكiندiگiن شامالاي بiلگەن مۇحاممەد بارلىق تەگەۋرىنىن سوڭعى راۋندتارعا ساقتاسا, فرەزەردىڭ كۇشi اقىرىنداپ سارقىلا بەردi. سەگiزiنشi راۋندتان سوڭ تارازى باسى تەڭەستى. بiرتە-بiرتە ءاليدىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. 13 راۋندتا الەم چەمپيونى قارسىلاسىن زiلدەي سوققىلاردىڭ استىنا الدى. دجو جانكەشتiلiكتiڭ ۇلگiسiن كورسەتتi. ءالي ونى باس كوتەرتپەي ساباسا دا, ول تiزە بۇككەن جوق. ۇزiلiستەن كەيiن دە سول كورiنiس جالعاستى. بۇل رەتتە سەكۋندانتتار مەن دارiگەرلەر اراعا ءتۇسiپ, فرەزەردىڭ باسەكەنi جالعاستىرا المايتىنىن مالiمدەدi.

جالپى, مۇحاممەد ءالي ءوزىنىڭ سپورتتىق كارەراسىندا بەس رەت قانا ۇتىلدى. دجو فرەزەر مەن لەون سپينكستەن جەڭىلگەنىمەن, كەيىننەن كەتكەن ەسەسىن قايتاردى. 1980 جىلدىڭ 2 قازانىندا لارري حولمستەن, ال 1981 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا ترەۆور دەربيكتەن جەڭىلدى. شىنى كەرەك, ول كەزدەرى ءالي شاۋ تارتىپ قالعان ەدى. جاسى 40-قا تاياعان ارداگەر بوكسشىعا جيىرمانىڭ بەل ورتاسىنداعى جالىندى جاستارمەن يىق تىرەسۋ وڭايعا سوقپادى. سودان كەيىن اقش-تىڭ الىبى ۇلكەن سپورتپەن قوش ايتىستى. جالپى, كاسىپقوي رينگتە 61 جەكپە-جەك وتكىزگەن مۇحاممەد 56 رەت جەڭىسكە جەتتى. 37 قارسىلاسىن نوكاۋتقا جىبەردى.      

رينگتە العان اۋىر سوققىلاردىڭ زاردا­بىنان 1984 جىلدىڭ كۇزىندە مۇحام­مەد ءاليدىڭ پاركينسون دەرتiنە شالدىق­قانى انىقتالدى. جىلدان-جىلعا سىرقات مەڭدەپ, ونىڭ ءجۇرiپ-تۇرۋىنىڭ ءوزi قيىن­داي ءتۇستى. سوعان قاراماستان ءالي قوعامدىق جۇمىستار مەن قايىرىمدىلىق شارالارىنا جيi قاتىسىپ ءجۇردى. كەمباعال جاندار مەن جەتiم بالالارعا, قايىرشىلىق كۇي كەشىپ, اشارشىلىق جايلاعان ەلدەرگە ۇنەمi قولۇشىن بەردى. بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باعدارلاماسى بويىنشا مەم­لەكەتتەردi, حالىقتاردى دوستىق پەن تا­تۋلىققا شاقىرۋ جولىندا قىرۋار جۇمىس اتقاردى. ءوزiنiڭ بۇل ەڭبەگi ءۇشiن تالاي رەت وردەن جانە مەدالدارمەن ماراپات­تالدى. ساراپشىلار مەن ماماندار, جانكۇيەرلەر مەن جۋرناليس­تەر مۇحاممەد ءاليدi حح عاسىردىڭ ەڭ عالا­مات بوكسشىسى دەپ بiراۋىزدان مويىندادى. «Sports Illustrated» باسىلىمى ونى «عاسىر اتلەتى» دەپ تانىدى. ال 1996 جىلى مۇحاممەد ءالي اقش-تىڭ اتلانتا قالاسىندا وتكەن وليمپيا ويىندارىنىڭ الاۋىن تۇتاندىرۋ قۇرمەتiنە يە بولدى.

اقىرى دەندەگەن اۋرۋ دەگەنىنە جەتتى. مۇحاممەد ءالي 2016 جىلدىڭ 3 ماۋسىمىندا 75 جاسقا قاراعان شاعىندا باقيلىق بولدى. ول ءوزىنىڭ تۋعان قالاسى – لۋيسۆيلدە مۇسىلمانداردىڭ سالت-ءداستۇرى بويىنشا جەرلەندى. وسى ورايدا مىنا ءبىر جايت ەسكە تۇسەدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن لوس-اندجەلەستەگى «دولبي» تەاترىنىڭ جول جيەگىندە جۇلدىزداردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان تاقتالار ورناتىلدى. الايدا داڭقتى بوكسشى پايعامبار ەسىمىن اياققا تاپتاۋعا بولمايدى دەپ, وسى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا قاتاڭ ەسكەرتتى. ول تالاپ ورىندالدى. سودان بەرى مۇحاممەد ءاليدىڭ ەسىمى قاشالىپ جازىلعان تاقتا تەاتردىڭ كەرەگەسىندە مەنمۇندالاپ تۇر. ال قالعاندارى تروتۋاردا قالىپ قويدى...