ءادىل تورەلىك, ءتيىمدى سوت جۇيەسى قاجەت

ءتورت جىلدا ءبىر رەت وتەتىن سەزد جۇمىسى ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ سوت جۇيە­سىن دامىتۋعا باعىتتالىپ كەلەدى. وسى­لايشا 1996 جىلدان بەرى قازاقستاندا بارلىعى جەتى سەزد ۇيىمداستىرىلىپ, ماڭىزدى مىندەتتەر بويىنشا شەشىمدەر قابىلدانعان ەدى. بۇل ءداستۇر بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ, سوتتاردى دامىتۋدىڭ قورىتىندىسى شىعارىلدى. سونىمەن قاتار سوت جۇيەسىن دامىتۋعا قاتىستى سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ, كەيبىر قىلمىس تۇرلەرىنە جازانى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى سۋديالارىنىڭ VIII سەزى دەلەگاتتارىنىڭ الدىندا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. بەينەكونفەرەنتسيا رەجىمىندە وتكەن جيىنعا ەلىمىزدىڭ بۇكىل وڭىرلەرىنىڭ سۋديالارى, سونداي-اق شەتەلدىك ساراپشىلار قاتىستى.

پرەزيدەنت سويلەگەن سوزىندە سوت تورە­لى­گىنىڭ ءادىل جانە زاڭدى جۇزەگە اسىرىلۋى­نا مەملەكەت تە, بۇكىل قوعام دا مۇد­دەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ قازىرگى پاندەميا كەزىندە ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى كۇردەلى سىناقتان وتكەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كارانتينگە قاراماستان ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ار­قا­سىندا سوت پروتسەسى قاشىقتان جۇر­گىزۋ فورماتىنا جەدەل كوشىرىلدى. بۇل ۇتىمدى ءارى وڭتايلى شارا بولدى.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشى­سى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ جۇمىسىنداعى بىرقاتار كەمشىلىكتەرگە نازار اۋداردى. اسىرەسە بۇل ولقىلىقتار پاندەميا كەزىندە انىق بايقالدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفور­مالاۋعا باسا ءمان بەرىلگەنىن ەسكە سالدى. ونىڭ پىكىرىنشە, سوت جۇيەسىندەگى ۇدەرىس­تەرگە, ەڭ الدىمەن, ازامات, كاسىپكەر, ينۆەستور مۇددەسى تۇرعىسىنان قاراۋ كەرەك.

مەملەكەت باسشىسى سوت جۇيەسىن رە­فور­­مالاۋ سالاسىندا ايتارلىقتاي ىلگەرى­­لەۋ بولۋ ءۇشىن سۋديالاردىڭ كاسى­بي­­لى­گىنە, سوت تورەلىگى مەن سوت ءىسىن باس­قا­رۋ­دىڭ ساپاسىنا نەگىزدەلگەن تۇبە­گەيلى جاڭا تاسىلدەرگە بەت بۇرۋ كەرەك دەپ سانايدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىن­دە العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكى­زۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار باسىم­دىقتاردى ايقىندادى.

ادام قۇقىق­تارى مەن زاڭ ۇستەمدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ­دى ءبىر­ىنشى مىندەت رەتىندە اتاپ كور­سەتتى.

– سۋديالار كورپۋسى وزدەرىنىڭ كۇن­دەلىكتى جۇمىسىندا وسى ۇستانىمدار مەن قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا الۋعا ءتيىس. سۋديالارىمىز ادام قۇقىق­تارى­نىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن باستى نا­زاردا ۇستاۋى كەرەك. ەلىمىزدىڭ سۋديا­لارى كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن ۇدايى ارت­تىرىپ, جۇمىس تاسىلدەرىن جەتىلدىرىپ, قا­لىپ­تاس­قان ويلاۋ جۇيەسىن وزگەرتىپ وتىرۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن سوت سالاسىنداعى وزەك­تى حا­لىق­ارالىق ۇدەرىس­تەردى ەسكەرىپ, سۋديا­لار­دىڭ حالىق­ارالىق قاۋىم­داس­تى­عى­مەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ ماڭىز­دى, – دەدى پرەزيدەنت.

سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى – ەكىنشى ما­ڭ­ىزدى باسىمدىق. قاسىم-جومارت توقاەۆ­­تىڭ ايتۋىنشا, ءادىل سوت تورەلىگى جانە ازاماتتاردىڭ سوت بيلىگىنە دەگەن سە­­نى­مىن ارتتىرۋ مىندەتتى شارت بولۋ كەرەك.

– وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپ­شىلار سۋديالاردى ءالى دە بولسا, سوتتار مەن سوت القالارىنىڭ توراعا­لارى­نا تاۋەلدى دەپ سانايدى. بۇل – ءتيىم­سىز تا­جىريبە. بۇدان قۇتىلۋ قاجەت. سۋديا­­لار­­دىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاۋەل­­دىلىگى – تۇيتكىلدى ماسەلە. سۋديالاردىڭ تاۋەل­­سىزدىگىنە قاتىستى ەشكىمدە كۇمان بول­ماۋعا ءتيىس. ازاماتتار, كاسىپكەرلەر جانە ين­­ۆە­س­تورلار قازاقستاندىق سۋديالار­دىڭ بەيتاراپ ءارى ءادىل شەشىم شىعارا­تى­نىنا سەنىمدى بولۋى ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت سۋديالارعا باق جانە الەۋمەتتىك جەلىلەر تاراپىنان قىسىم جاسالاتىن جاعدايلاردىڭ دا كەزدەسەتىنىنە نازار اۋداردى.

– تەرگەۋ ءالى جالعاسىپ جاتاتىن, ءىستىڭ سوتقا بەرىلمەگەن كەزدەرى بولادى. ال كەي­بىر جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەر جاعدايدى ۋشىقتىرىپ, سوت شەشىمىن الدىن الا بولجاي باستايدى. باق-تىڭ جاريالىلىعى, اشىقتىعى سوتقا قىسىم جاساۋ قۇرالى رەتىندە مۇلدە پايدالانىلماۋى ءتيىس. ادىلدىك سوت زالىندا جانە سوت پروتسەسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا عانا ورناۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى كاسىبي سۋديالار كورپۋسى بارشا سوت رەفورمالارىنىڭ شەشۋشى فاكتورى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى جىلدارى سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ كۇشەيگەنىن, ىرىكتەۋدىڭ زاماناۋي قۇرالدارى ەنگىزىلگەنىن ايتتى. بۇل مىق­تى زاڭگەرلەرگە, بەلگىلى عا­لىم­دار مەن كاسىبي قۇقىقتانۋشىلارعا سوت جۇ­مى­سىنداعى تاجىريبەسى بولماسا دا, سۋديا بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى مىندەتتى جۇزەگە اسى­رۋدا جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسا­نوۆتىڭ زور ەڭبەك سىڭىرگەنىنە توقتالدى.

– سۋديالاردىڭ بەدەلى ءمىنسىز, ال كان­ديداتتاردى ىرىكتەۋ ۇدەرىسى ايقىن جانە اشىق بولۋى ءتيىس. دامىعان ەلدەر­دىڭ باسىم بولىگىندە سۋديالارعا قويى­لاتىن تالاپتاردىڭ جوعارى بولاتىنى سونشالىق, وتكەن ومىرىندەگى بولما­شى ءبىر تەرىس ارەكەتى لاۋازىمعا تاعايىن­دالماۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مۇنداي تاجىريبەنى قازاقستاندا دا قولدانعان ءجون دەپ سانايمىن, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى سوت ۇدەرىستەرىن وڭتايلاندىرۋ جانە داۋ-دامايلاردى شەشۋ بارىسىندا بىتىمگەرشىلىك تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. وسى ماسەلەنىڭ ماڭىزى سوت ۇدەرىسىندە بيۋروكراتيانىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە, سوت ىسىندەگى رەسىمدەردى شەكتەن تىس رەگلامەنتتەۋ پروتسەستەردىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنا الىپ كەلەدى جانە قوعام تاراپىنان ءادىل سىنعا ۇشىرايدى. سوندىقتان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوت ءىسىن وڭتايلاندىرىپ, كەرەكسىز راسىمدەر مەن رەگلامەنتتەردى الىپ تاستاۋ قاجەت.

– سوت پروتسەسى تۇسىنىكتى جانە ىڭعايلى بولۋى ءتيىس. ازاماتتار راسىمدەردەگى ءتۇرلى ايلا-شارعىلاردى شەشۋگە مىندەتتى ەمەس, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن قورى­تىن­دىلاي كەلە, اتالعان بارشا مىندەتتەردى ءتيىمدى شەشۋ ارقىلى سوت جۇيەسىندەگى وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن جانە ازاماتتاردىڭ سوتقا دەگەن سەنىمى ارتا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى.

سەز جۇمىسىنىڭ بارىسىندا جو­عارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆ زاڭ جوبالارىنىڭ ازىرلەنگەنى, وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ىسكە اسىرىلعان جەدەل شارالاردى, جاڭا سۋديالاردى ىرىكتەۋ جانە قىزمەتتەگى سۋديالاردى باعالاۋ, سوتتاردىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىنىڭ جاڭا فورماتى جانە ولاردى ءتۇسىندىرۋ, پاندەميا كەزىندەگى فرونت-كەڭسەلەر مەن سوتتاردىڭ جۇمىسى جونىندە ايتتى.

– بيىلعى باسقوسۋدىڭ ەكى ەرەكشەلىگى بار. ءبىرىنشىسى, پاندەمياعا بايلانىستى سوتتار دا جاڭا جۇمىس تاسىلىنە كوشتى. باستى مىندەت – حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ. پروتسەستەرىمىزدىڭ 95%-ى قاشىقتان وتۋدە. كۇنىنە 4,5 مىڭعا جۋىق ونلاين-پروتسەسس وتەدى. ەكىنشى ەرەكشەلىك, جيى­نىمىزعا رەسەي, وزبەكستان, قىر­عىز­ستان, تاجىكستان سوتتارىنىڭ باسشى­لارى, گەرمانيا, ەستونيا, احقو, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ سۋديالارى, ەلشىلەر, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ وتىر. دەمەك, ءبىزدىڭ سەزىمىز حالىقارالىق مارتەبەگە يە دەگەن ءسوز. «50 جىلدا ەل جاڭا» دەمەكشى, قوعام تەز وزگەرۋدە. سوت تا زامانعا قاراي وزگەرۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىز, – دەدى ج.اسانوۆ.

ج.اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءار ەلدىڭ سوتىندا ءۇش تۇيتكىلدى ماسەلە بار. ءبىرىنشى ماڭىزدى ماسەلە – جاڭا سۋديا رەتىندە كىمدى ىرىكتەپ العان دۇرىس؟ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردى قالاي ىنتالاندىرىپ, قىزمەتىن قالاي باعالاعان ءجون؟ ەكىنشى ماسەلە – ولاردىڭ شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنىڭ ساپاسى. ءۇشىنشى ماسەلە – ينفراقۇرىلىم. سوتتارداعى ىڭعايلى سەرۆيس.

سپيكەردىڭ ايتۋىنشا ونداعان جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپتى: «تۇنگى سوتتار», «وتباسىلىق سوتتار», «تاتۋلاستىرۋشى سۋديالار», «تاتۋلاستىرۋ ورتالىقتارى», «سوتتارداعى فرونت-كەڭسەلەر» جانە تاعى باسقالار. سوعان قاراماستان تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋدى قاجەت ەتەتىن پروبلەمالار ءالى دە بار. ولاردى شەشۋ ءۇشىن قۇقىقتىق سالانى وزگەرتۋ كەرەك. ناتيجەسىندە, 30 زاڭ جوباسى قولعا الىنىپ, 17-ءسى قولدانىسقا ەنگىزىلىپ ۇلگەرگەن ەكەن.

وسى زاڭدار نەنى وزگەرتتى؟ جاڭا سۋديا ەتىپ كىمدى جانە قالاي تاڭداۋ ماسەلەسى الدىڭعى ورىنعا شىقتى. جوعارعى سوت كەڭەسىمەن بىرلەسىپ تاڭداۋ تۇبەگەيلى وزگەرتىلىپتى. الەمدىك كومپانيالاردىڭ HR قۇرالدارى ەنگىزىلدى. ونىڭ ءوز ناتي­جەسى دە بار. ەگەر بۇرىن ءتورت كاندي­دات­تىڭ بىرەۋى سۋديا بولسا, قازىر جيىر­ما كان­دي­داتتىڭ بىرەۋى عانا سۋديا بولا­دى. السىز­­دەرگە توسقاۋىل قويىلدى. سوعان باي­لانىس­تى ەلىمىزدە 14% بوس جۇمىس ورىن­دارى بار كورىنەدى. بىراق ج.اسا­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, كەزدەيسوق كادرلارعا قارا­عاندا وسى دۇرىس.

ەندى سوت شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنىڭ ساپاسىنا توقتالايىق. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدە سوت شەشىمدەرىنىڭ جاڭا فورماتى ەنگىزىلدى. العاش رەت بارلىق قىلمىستىق, اكىمشىلىك ىستەر ساناتى بو­يىنشا ەكى تىلدە ۇلگىلەر جيناعى جارىق كوردى. ەكىنشىدەن, سۋديالار شەشىمدەردى, ۇكىمدەردى جاريالاعاننان كەيىن بىردەن نەگە ءدال وسىنداي شەشىم قابىلداعانىن پروتسەسس قاتىسۋشىلارىنا تۇسىندىرەدى. ناتيجەسىندە, جوعارى تۇرعان سوتتاردىڭ شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنە كەلىپ تۇسەتىن شاعىمدار 30%-عا قىسقارىپتى.

ينفراقۇرىلىم ماسەلەسىنە كەلەيىك. بۇگىندە ەلىمىزدەگى 230 سوتتا فرونت-كەڭسەلەر اشىلىپتى. بىرىڭعاي جۇمىس رەتى بەلگىلەنگەن. سوت عيماراتىنا كىرە بەرىستە كەڭەسشى وتىرادى. ادۆوكاتتار, مەدياتورلار, نوتاريۋستار ءۇشىن ارنايى كابينەتتەر بار. توتەنشە جاعدايدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ سوت قىزمەتى قاشىقتان باسقارۋ رەجىمىنە كوشىرىلدى. كوپتەگەن ەلدەردەگىدەي سوت جۇمىسى توق­تاپ قالعان جوق. ەگەر, توتەنشە جاعدايعا دەيىن ەلىمىزدە كۇنىنە 150 ونلاين-پروتسەسس بولعان بولسا, قازىر كۇن سايىن 4,5 مىڭعا جۋىق پروتسەسس وتەدى. ياعني, 30 ەسە كوپ. ج.اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قىز­مەتتى كوپتەگەن ادامدار الدەقايدا ىڭ­عايلى ءارى شىعىنى از دەپ باعالاپ وتىر.   

جوعارعى سوت توراعاسى ەرەكشە نازار اۋدارعان ءتورتىنشى ماسەلە – ايىپ­تاۋ­شىلىق كوزقاراسقا قاتىستى بولدى. سوڭعى 3 جىلدا ەلىمىزدە اقتايتىن ۇكىم­دەر كوبەيىپ وتىر. ال ەندى اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا ناتيجە 12 ەسە ارتىپتى. بۇرىن اۋىر قىلمىستار بو­يىنشا جىلىنا 15 ادام اقتالعان بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 180-نەن اسقان ەكەن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قاتىستى شاعىمدار 2 ەسە كوپ قاناعاتتاندىرىلۋدا. ولار دا ءوز كەزەگىندە جۇمىستى جەتە جۇرگىزبەسە, ايىپتالۋشىنى سوتتىڭ اقتاپ الاتىنىن تۇسىنە باستادى.

– ارينە, ايىپتاۋدان تولىعىمەن ارىلدىق دەپ ايتۋعا بولمايدى. جۇيەلى تۇردە قاراۋ كەرەك. ياعني, سوتقا دەيىنگى شارالاردى دا قاراستىرۋ قاجەت. جە­دەل­دەتۋگە بولاتىن ءبىر نارسە بار. قازىر سوتقا بارلىق قىلمىستىق ىستەر بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ساراپتامالار دا, اكتىلەر دە سوتقا ۇسىنىلادى. ولاردى پروكۋرورلار, تەرگەۋشىلەر جاسايدى. وسىنى وقىعان كەزدە سۋديا سانالى تۇردە ايىپتالۋشىنى قىلمىسكەر دەپ ويلايدى. وسىنداي پىكىر تۇيەدى. قورعاۋشىنىڭ ايتقانىنا ءوزىنىڭ ساناسىندا قالىپتاسىپ قالعان پاراديگما ارقىلى قارايدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, سوتقا ايىپ­تاۋ اكتىسى مەن قورعاۋ اكتىسى عانا ۇسىنىلۋى كەرەك. سول ارقىلى ءبىز سۋديانىڭ ساناسىندا الدىن-الا پىكىر قالىپتاسۋىنا قارسى جۇمىس ىستەيمىز. پروكۋرور دا, ادۆوكات تا ءوز دالەلدەرىن شامالاپ, از-ازدان ۇسىنسىن, – دەدى ج.اسانوۆ.

جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ ايتۋىن­شا, بۇل – باسەكەلەستىك ءۇردىسى. سوتتا­لۋشىنىڭ كىناسى تەك وسىلاي دالەلدەنۋى كەرەك. كوپتەگەن دامىعان جۇيەلەر تالاي ۋا­قىت­تان بەرى وسى مودەلدى قولدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, يتاليا بۇل ۇردىسكە 1989 جىلى كوشىپتى. كەيىن وسى قادامعا بال­تىق تەڭىزىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان ەلدەر دە بارعان كورىنەدى. مۇنداي شەشىم ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن دامىتۋعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز.

ج.اسانوۆتىڭ بايانداماسىنان كەيىن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى شال اقىن اتىنداعى اۋداندىق سوت تور­اعاسى تاتيانا كۋرىنوۆا ءسوز الدى.

– سوتتار بىرەۋگە تىم قاتال, ال بىرەۋگە تىم جۇمساق جازا قولدانادى دەگەن پىكىر بار. ەڭ الدىمەن, زاڭدا ءاربىر قىلمىس ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جازا قاراستىرىلعان. قىلمىستىق كودەكستە قاتاڭ نەگىز بار, سوندىقتان ءبىز ونىڭ شەڭبەرىنەن شىعۋعا قۇقىمىز جوق. ماسەلەن, جول اپاتى ورىن الىپ, وندا 5 ادام قايتىس بولدى دەلىك. ەڭ جوعارعى سانكتسيا – 10 جىل. بىراق جەڭىلدەتەتىن ءمان-جايلار بولعان كەزدە قىلمىستىق كودەكس زاڭ بۇزۋشىنى ەڭ كوپ دەگەندە 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا رۇقسات بەرەدى. تاعى دا ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ەرىكتى جىنىستىق قاتىناس بولدى دەپ قارايىق. ەر ادام 33 جاستا, قىز بالا 14-تە بولدى دەيىك. سوت بىردەن كوپ جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى ۇكىم شىعارۋعا قۇقىعى جوق. نەلىكتەن؟ سەبەبى قىلمىستىق كودەكستە بۇل ءۇشىن جەڭىلىرەك جازا – باس بوستاندىعىن شەكتەۋ قاراستىرىلعان, – دەدى ت.كۋرىنوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, وسى جايتتاردى جانە ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىلمەي الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە دۇربەلەڭ تۋىنداپ جا­تادى ەكەن. جەلى قولدانۋشىلارى سۋديا­نى پارا الدى جانە جەڭىل جازا تاعاي­ىن­دادى دەپ اشىق تۇردە ايىپتايدى.

– ءبىز تەك قىلمىستىق كودەكستە كوز­دەلگەن جازانى قولدانامىز. ارتىق جازا قولدانۋعا نەمەسە ونى جەڭىلدەتۋگە قۇقى­مىز جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ماسىمەن جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ادام ساۋداسى جانە براكونەرلىك ءۇشىن سانكتسيالار كۇشەيتىلدى. قالىپتاسقان تۇسىنىك-تانى­مىمىز جۇمساق جازا قولدانۋعا جول بەرمەيتىن بىرقاتار باسقا دا قىلمىستار بار. ماسەلەن, بالالاردى ازاپتاعانى, ولاردى قاۋىپكە قالدىرعانى, كامەلەتكە تولماعاندارمەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسكەنى ءۇشىن سانكتسيانى كۇشەيتۋ كەرەك. زاڭ وزگەرسە وسىنداي ىستەر بويىنشا سوت تاجىريبەسى دە وزگەرەدى, – دەدى ت.كۋرىنوۆا.

بايانداماشى كوتەرگەن كەلەسى ماسەلە سوت ورگاندارىنىڭ زاڭعا, قۇقىققا سۇيە­نىپ جۇرگىزگەن ىستەرىن ماسقارالاۋ ماسە­لەسىنە قاتىستى بولدى. وتكەن جىلى ەلىمىز­دەگى فورۋمعا دۇنيە ءجۇزىنىڭ 110 مەملە­كەتىنەن سۋديالار كەلىپتى. ولار بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى كەلەڭسىزدىكتەر سوتقا تىكەلەي قىسىم ەكەنىن مويىنداپتى. بۇل ماسەلە بۇگىندە بارلىق ەلدەردىڭ سوتىنا ورتاق بولىپ وتىر.

– بىزدە دە وسىنداي تەندەنتسيا بار. ءتىپتى كەي جاعدايدا تىكەلەي قورلاۋعا دەيىن جەتەدى. پەدوفيليا, زورلاۋ, سىبايلاس جەمقورلىق سىندى اۋىر تاقىرىپتار بويىنشا پوليتسەيلەر, پروكۋرورلار, سۋديالار تۋرالى «جالعان» اقپارات تارايدى. ارينە, مەن سىندارلى سىن تۋرالى ايتىپ تۇرعان جوقپىن. سۋدياعا دا دۇربەلەڭنىڭ جەتەگىندە كەتۋىنە بولمايدى.  ول بەيتاراپ شەشىم قابىلداۋعا مىندەتتى. سولاي بولا تۇرا ءبارىبىر ءبىر ادام نارازى بولادى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز وسىنداي. الايدا سۋديالاردىڭ دا مىنەزى بولادى. وعان قوعامداعى جاساندى جانە قاساقانا جاسالاتىن پىكىرلەرگە قارسى شىعۋ پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وتە قيىن. قوعامدىق پىكىرگە سايكەس كەلمەيتىن زاڭدى شەشىم قابىلداۋ قاشان دا وڭايعا سوقپايدى, – دەدى ت.كۋرىنوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلى سوت­تار­دىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جانداندىرىلىپتى. بايلانىس ورتالىعى تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەپ تۇر. سۋديالار رەزونانستى پروتسەستەرىنەن كەيىن ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىن وتكىزەدى. سونىمەن قاتار سۋديالار جۇيەلى پروبلەمالار بويىن­شا الەۋمەتتىك جەلىلەردە پىكىرتا­لاس­تار جۇرگىزەدى. تۇرعىندارمەن جاندى, كۇندەلىكتى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. سو­عان قاراماستان, الەۋمەتتىك جەلىلەردە سۋديا­لارعا جالا جابۋ, قورلاۋ وقيعالارى جازا­سىز قالىپ كەلەدى. سوندىقتان, سەزد شەشىمى كەزىندە وسىعان ءمان بەرۋ قاجەت­تىلىگى پايدا بولدى.

بۇدان سوڭ مىنبەرگە الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى ءبىرجان كارىبجانوۆ كوتەرىلدى.

– وسى 9 ايدا كاسساتسيادا 15 مىڭ ءىس قارالدى. ءبارى كۇردەلى. ال اپەللياتسيادا – 37 مىڭ ءىس. اپەللياتسيانىڭ ءار سۋدياسى ەكى كۇندە ءبىر ءىستىڭ تاعدىرىن شەشتى. كۇن سايىن جارتى ءىس. بۇل كوپ پە, از با؟ جوعار­عى سوت سۋديالارىنىڭ جۇكتەمەسى اپەل­لياتسياعا قاراعاندا ءۇش ەسە كوپ. مويىن­داۋىمىز كەرەك, اپەللياتسياعا قوعامنىڭ سەنىمى ءالى دە از. زاڭدى شەشىم قابىلداساق تا, تاراپتاردى كوندىرىپ, سەندىرە المايمىز. سونىڭ سالدارىنان جۇرتشىلىق ادىلدىكتى جوعارعى سوتتان ىزدەيدى, – دەدى ب.كارىبجانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اۋداندىق سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ايتار­لىقتاي كۇشەيدى. ەندى وسىنداي تالاپتى اپەل­ليا­تسياعا قوياتىن كەز كەلدى. سەبەبى جۇمىس جاقسارماي, سوت جۇيەسىنىڭ وزگەرۋى قيىن. ءبىر جاعىنان, جۇكتەمەگە بايلانىس­تى كاسساتسيا ءوز مىندەتىن تولىق اتقارا الماۋ­دا. ماسەلەن, بىرىڭعاي پراكتيكانى قا­لىپتاستىرۋ, نورماتيۆتىك قاۋلى قابىل­داۋ, ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋ.

– كەلەسى ماسەلە سوت عيماراتتارىنىڭ جارتىسىنان كوبى ەسكى ءارى تار. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى – 80-ءشى جىلدارى سالىن­عان. ول كەزدە سوتقا بۇگىنگىدەي سۇرانىس بولعان جوق. ءبارى مەملەكەت مەنشىگىندە بولعان سوڭ, داۋلار دا جوقتىڭ قاسى ەدى. قازىر بۇل عيماراتتار زامان تالابىنا ساي ەمەس. مەنىڭشە, نۇر-سۇلتاننىڭ 4 اۋدانىندا 4 قىلمىستىق جانە 4 ازاماتتىق سوت بار. الماتى مەن باسقا قالالاردا دا سولاي. سولاردى ءبىر جەرگە بىرىكتىرسەك, ۇتارىمىز كوپ. بۇرىن گەوگرافيالىق الشاقتىق پروبلەما بولاتىن. قازىر – تسيفرلاندىرۋ زامانى. پروتسەسكە ۇيدە وتىرىپ-اق, ونلاين رەجىمدە قاتىسۋعا بولادى. بۇلاي ەتكەن جاعدايدا, بىرىنشىدەن, شاعىن عيماراتتاردى بوساتىپ, مەملە­كەت قاجەتىنە بەرەمىز. ەكىنشىدەن, ءار عي­ما­راتتى كۇتىپ-ۇستاۋعا كەتەتىن شىعىن مەن قىزمەتكەرلەرگە تولەنەتىن قارجى دا ۇنەم­دەلەدى. وسىلايشا, كوپ قارجى جۇمسا­ماي-اق, سوتقا كەلۋشىلەرگە قولايلى جاع­داي جاساۋعا ابدەن بولادى, – دەدى ب.كارىب­جانوۆ.

سەزد جۇمىسىنىڭ ماڭىزىن ەرەكشەلەگەن ەندىگى ماسەلە – وعان حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋى دەۋگە بولادى. ونداي ساراپشىلاردىڭ قاتارىندا قازاقستاندا جانە وزبەكستانداعى GIZ وكىلدىكتەرىنىڭ باسشىسى, گەرمانيانىڭ بەرلين قالاسىنداعى اكىمشىلىك سوتتىڭ سۋدياسى يورگ پۋدەلكا بولدى.

– گەرمانيا مەن قازاقستان تالاي جىلداردان بەرى كوپتەگەن سالالاردا سەرىكتەس بولىپ كەلەدى. سودان بىلە­تى­نىمدەي, قازاقستاننىڭ سوت-قۇقىقتىق جۇيەسى جوسپارلى تۇردە دامۋ ۇستىندە. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىن­دا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستى قابىلداۋ 2010 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى قادام بولىپ سانالادى. بۇل قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جولىنداعى جاڭا كەزەڭدى  بىلدىرەدى. وسى زاڭنامالىق اكت قۇقىقتىق ايقىندىلىق پەن تۇراقتىلىق ءۇشىن تۇبەگەيلى ماڭىزدى. ويتكەنى ول سايكەستىك پەن سەنىم قۇقىعىن قورعاۋ سياقتى نەگىزگى قاعيداتتاردى العاش رەت زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتتى. قپك-ءنىڭ قابىلدانۋى سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن وقشاۋلاۋدىڭ اياقتالعانىن, اتاپ ايتقاندا, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ارا-جىگىن ناقتى اجىراتۋدى ايعاقتايدى, – دەدى ي.پۋدەلكا.

ونىڭ ايتۋىنشا, سول ارقىلى ءبىز قازاقستاندىق اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. جاڭا زاڭدا سوتتىڭ بەلسەندى ءرولىنىڭ قاعي­داتى, اكىمشىلىك تالاپتاردىڭ ءار الۋان تۇرلەرى, دالەلدەۋ بويىنشا مىندەت­تەردى ءبولۋ ەرەجەلەرى ايقىندالدى.

– ازاماتقا مەملەكەتپەن قارىم-قا­تىناستا ءوزىنىڭ سۋبەكتيۆتىك قۇقىق­تارىن ءتيىمدى قورعاۋعا, ال سوتقا مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ زاڭدىلىعىنا تولىق سوت باقىلاۋىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن باسقا دا ءىس جۇرگىزۋ تەتىكتەرى كورى­نىس تاپقانى قۋانتادى. جاڭا اكىم­شىلىك سوتتار سوت پراكتيكاسىنىڭ پىسىق­تا­لۋىنىڭ ناتيجەسىندە قۇقىق پەن زاڭ­نىڭ «قاراۋىلىنا» اينالادى جانە قازاق­ستاننىڭ ودان ءارى قۇقىقتىق دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسادى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى, – دەدى ي.پۋدەلكا.

«بەيكەر ماكەنزي» كومپانياسىنىڭ قازاقستانداعى فيليالىنىڭ باسشىسى كۋرتيس ماستەرس تە اتالعان سەزد جۇ­مى­­سىنا قاتىسىپ, ءوز ويىن ورتاعا سالدى.

– نۇر-سۇلتانداعى جوعارعى سوت عيما­­راتىنا كىرەبەرىس الدىندا ەجەلگى ريم ميفولوگياسىنان شىققان ادىلەت قۇ­­دايىنىڭ ادەمى ءمۇسىنى – حالىقارالىق سوت تورەلىگىنىڭ نىشانى ورنالاسقان. ادىلەت قۇدايىنىڭ كوزدەرى داكەمەن تاڭىلعان. بۇل بەيتاراپتىلىقتى – سوت تورەلىگى باسەكەلەس تاراپتاردىڭ بيلىگىنە, بايلىعىنا جانە باسقا مارتەبەسىنە قارا­ماستان ادىلەتتىلىكتى ۇستانۋى كەرەك دەگەن يدەالدى بىلدىرەدى. ادىلەت قۇدايى دالەلدەمەلەردى بەزبەندەۋدى بىلدىرەتىن ادىلەتتىلىك تارازىسىن ۇستاپ تۇر. تارازى تۇعىرىنىڭ بولماۋى دالەلدەمەلەردىڭ ءوز جونىمەن قارالۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ايعاقتايدى. ەكىنشى قولىمەن قۇداي قىلىشتى قىسا ۇستاپ تۇر. بۇل ادىلەتتىلىك شەشىمى تەز تابىلۋعا ءتيىس ءارى تۇپكىلىكتى بولۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى, – دەدى ك.ماستەرس.

ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق ادى­لەت­­تىلىك نىشانىنىڭ وسى ءمۇسىنى قازاق­ستان جوعارعى سوتىنىڭ عيمارا­تىنا كىرەتىن بارلىق ادامدار ءۇشىن ەلدە سوت تورەلىگىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى قول­دانىلۋعا ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالۋ بولىپ سانالادى. قازاقستاندىق سوت تورەلى­گىندە بولەك ۇعىم جوق. سوت تورەلى­گىنە قۇقىق – كەز كەلگەن ەلدىڭ ازاماتتارىنا تەڭ دارەجەدە قولدانىلاتىن ءاربىر ادامنىڭ قۇقىعى.

– سوت تورەلىگىنىڭ حالىقارالىق ستان­دارت­تارىنىڭ وسى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2015 جىلعى مامىردا جاريالاعان «بەس ينس­تي­تۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ جونىن­دەگى 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپار­ىن­دا كونسۋلتاتسيالىق قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن جوعارعى سوتتىڭ مۇشەلەرىنە حالىق­ارالىق ساراپشىلار كەڭەسىن قۇرۋ ۇسى­نىلعان بولاتىن. جوعارعى سوت­تىڭ جا­نىنداعى حالىقارالىق كەڭەس دەپ اتالاتىن وسى كەڭەسكە گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا بىرىككەن كورولدىگى, اقش, بالتىق ەلدەرى­نىڭ, رەسەيدىڭ, دۋبايدىڭ, وڭتۇس­تىك كورەيانىڭ جانە ءتىپتى «استانا» حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعى سوتىنىڭ ساراپشىلارى كىرەدى. ونىڭ قۇرامىنا بەلگىلى قازاقستاندىق قۇقىقتانۋشى عالىمدار مەن سۋديالار دا ەنىپ وتىر, – دەدى ك.ماستەرس.

ونىڭ ايتۋىنشا,حالىقارالىق كەڭەس سوت بولىپ سانالمايدى جانە ناقتى سوت ىستەرىن قارامايدى. كەرىسىنشە, حالىق­ارالىق كەڭەس جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى جاقىپ اسانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاندا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە تۋىندايتىن داۋلى ماسەلەلەرگە قاتىستى حالىقارالىق تاجىريبەمەن جانە كوزقاراستارمەن ءبولىسۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە وتىرىستار وتكىزىپ تۇرادى.

– كەيدە وسى ماسەلەلەردىڭ اۋقى­مى وتە كەڭ بولادى. مىسالى, مامان­دان­دىرىلعان سوتتاردى قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار ما, اكىمشىلىك سوتتاردىڭ ءرولى قانداي, سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن قالاي باعالاۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەر تالقىعا تۇسەدى. كەيدە قاراستىرىلعان ماسەلەلەر, مىسالى, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى ۇكىم شىعارۋعا نەمەسە مەملەكەتتىك باج مولشەرىن انىقتاۋ تۋرالى شەشىمدەرگە اسەر ەتەدى. وسىنداي ماسەلەلەر بو­يىنشا كەڭەستىڭ شەتەلدىك مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىستارىن الىپ ءارى تالقىلاي وتىرىپ, توراعا ج.اسانوۆ جانە كەڭەستىڭ قازاقستاندىق مۇشەلەرى وسىنداي ماسە­لەلەردى بارىنشا ۇتىمدى شەشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداي الادى, – دەدى ك.ماستەرس.

وسىلايشا, 400-گە جۋىق دەلەگات پەن مەيمان قاتىسىپ, ونلاين رەجىمدە وتكەن فورۋم بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى سوت-قۇقىق جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ يدەولوگەماسىن ايقىنداپ, سۋديالار كورپۋسىنىڭ تاياۋ كەزەڭدەگى باسىم مىندەتتەرىن بەلگىلەدى. سونىمەن قاتار, سەزدىڭ ەكىنشى بولىمىندە سۋديالار وداعى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ساكەن ابدوللا بىرلەستىك جۇمىسى تۋرالى بايان­دادى. فورۋم دەلەگاتتارى تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ ەسەبىن تىڭداپ, سۋديالار وداعى ورتالىق كەڭەسىنىڭ جاڭا قۇرامىن سايلادى. جۇمىس قورىتىندىسى بويىنشا سەزد قاۋلىسى قابىلداندى.